Sieviaryn Kviatkoŭski. Muzej mamentalnaha mastactva

Muzej mamentalnaha mastactva

Pierachodžu cieraz hanak domu numar čatyry, što na vulicy Azhura. Prosta ŭ vočy mnie hladzić Lenin. Dakładniej, hałava Lenina, vielmi padobnaja da persanaža rasiejskaj kazki pra Rusłana i Ludmiłu. Pobač — Marks. Skulptury, jakija kaliści stajali na varcie budynku CK KPB, dzie siońnia mieścicca rezydencyja prezydenta. Kažuć, što paśla znosu pomnika Stalinu na siońniašnim Kastryčnickim placy, ačystka Miensku ad Lenina-Marksa stałasia samym mocnym udaram dla Azhura. Ciapier hetaja para mieścicca ŭ harderobnym pakoi domu-muzeju Zaira Isakaviča.

U asnoŭnaj ža ekspazycyjnaj zali, byłoj majsterni, vas sustrakaje dziadźka hipsavy Jakub Kołas. A za im... Prastora, nia mienš jak siamimetrovaje vyšyni, zapoŭnienaja dziasiatkami j dziasiatkami skulpturaŭ usich kštałtaŭ ad nievialikich bareljefaŭ da vieličeznych statujaŭ. Skulptury niby padviešanyja ŭ pavietry, hladziać tabie prosta ŭ vočy. Kupała... Uładzimier Połacki... Michielson... Tałaš...

I ŭžo na darozie dachaty zhadvaju: heta ž u dvary domu na Azhura, 4, mienskaja moładź chavałasia ad milicejskaj «začystki». «Mastactva vyšejšaje za palityku»?

Usie, chto dobra viedaŭ Azhura i jahonuju tvorčaść, sychodzilisia ŭ adnym: piać hadoŭ tamu syšoŭ adzin z samych vyraznych symbalaŭ Savieckaj Biełarusi.

Na dumku paeta Adama Hlobusa, Zair Azhur — mastak, jaki nia vyjšaŭ za miežy svajho času. Čałaviek, jaki zastaŭsia rehijanalnym mastakom sacyjalistyčnaha lahieru.

«U 70-ch hadoch u Niamieččynie, — kaža Hlobus, — vyjšła knižka pad nazvaj «Vialiki Eksperyment», pryśviečanaja Viciebskaj mastackaj škole 20-ch hadoŭ. Siarod asobaŭ, jakim pryśviečanaje vydańnie, — Malevič, Lisicki, Čašnik, Nadzia Leže. Jość i adzin nievialiki malunak Azhura. Rekanstrukcyja śviatočnaha ŭpryhožvańnia dla placaŭ savieckich haradoŭ. Samy kaštoŭny tvor Azhura. Bo, u adroźnieńnie ad inšych tvoraŭ, malunak naležyć nie da sacartu, a da całkam kanvertabelnaha viciebskaha avanhardu».

Kažuć, što nie było bolš-mienš viadomaha dziejača, jakoha b nie «źlapiŭ». U knižcy «Zdani j Pačvary Biełarusi», jakaja vyjšła piać hadoŭ tamu za podpisami Jura j Chłusa, była navela, pryśviečanaja dziejnaści Azhura. Jana nazyvałasia «Vieršnik biez hałavy». Viałosia tam pra toje, jak, nibyta, z nadychodam niezaležnaści Azhur źlapiŭ vieličeznuju «Pahoniu», jakaja miełasia zamianić Lenina pierad Domam Uradu. U majsterni ŭžo daŭna byli narychtavanyja hałovy-partrety, jakija možna było mianiać u zaležnaści ad palityčnaj kanjuktury. Ale nivodnaja z hałovaŭ nie padyšła da «Pahoni»...

U razvahach pra Azhura Adam Hlobus kaža pra samuju strašnuju reč dla mastaka — prysutničać pry źniščeńni svaich tvoraŭ. «Jon błytaŭ viečnaje j imhniennaje. Jon dumaŭ, što stvaraje manumentalnaje, a stvaraŭ mamentalnaje», — kaža Hlobus.

Dla prezydenta Suśvietnaj Asacyjacyi Biełaruskich Habrejaŭ Jakava Hutmana Zair Azhur najpierš — čałaviek, jaki padtrymaŭ u kancy 80-ch ideju nacyjanalnaha adradžeńnia biełaruskich habrejaŭ. Uvajšoŭ u kiraŭnictva Abjadnańnia Amataraŭ Habrejskaj kultury i skarystoŭvaŭ uvieś svoj aŭtarytet dziela raźvićcia hetaj arhanizacyi:

— Heta byŭ mudry čałaviek, jaki nie chavaŭ, a hanaryŭsia svaim habrejstvam. U adroźnieńnie ad tahačasnaj bolšaści maich suplamieńnikaŭ. Ja niekalki razoŭ byŭ u jaho ŭ majsterni. Tam byli biusty i Stalina, i Michoełsa, tam byli biusty vydatnych dziejačoŭ habrejskaj historyi — heta žyćcio... Heta typovaje dzicia času. Ja pierakanany, što ŭ 20-ch hadoch jany z Markam Šahałam stajali na adnoj stupieni. Šahał vybraŭ adzin šlach, Azhur — druhi. Ja nia maju nijakaha prava ŭ niečym jaho abvinavačvać.

U 1987 hodzie Zair Azhur ci nie ŭpieršyniu ŭ najnoŭšym časie pajšoŭ na krok, jaki supiarečyŭ pazycyi tahačasnych savieckich uładaŭ. Viałosia pra Mašu Bruskinu — plamieńnicu skulptara. Dziaŭčyna była pakaranaja nacystami ŭ Mazyry razam z dvuma padpolščykami. Pieradśmiarotny fotazdymak achviaraŭ byŭ užo dobra viadomy ŭ śviecie, dziaŭčyna apaznanaja svajakami. Ale kali dajšła sprava, kab ušanavać imia padpolščycy, Piatro Mašeraŭ skazaŭ, maŭlaŭ, nia tam šukajecie hierojaŭ. Na tym i spynilisia na hady. Ale ŭ 87-m Zair Azhur usio ž raspavioŭ historyju Mašy Bruskinaj u interviju dla «Ńju-Jork Tajms». Publičnaj reakcyi z boku savieckich uładaŭ nie było. «Ale jon nie davioŭ spravu da kanca, — kaža Jakaŭ Hutman, — tolki ž chto moža kinuć u jaho kamień».

A voś što pra Zaira Azhura kaža skulptar Alaksandar Šaternik:

— Zair Azhur — dzicia epochi sacyjalistyčnaha realizmu. Ale jak majstru, jak ramieśniku, roŭnaha jamu na tyja časy nie było. Partret rabiŭ za paŭhadziny. Što da ŭkładu ŭ mastactva, vielmi ciažka kazać. Biaskoncaja čarada revalucyjnych dziejačoŭ była vykananaja biezdakorna z punktu hledžańnia savieckaha realistyčnaha kanonu. Najbolš vybitnyja partrety — pieravažna z davajennaha času. Paźniej možna adznačyć chiba partret Rabindranata Tahora.

Jany ŭsprymajucca całkam naturalna, što da źmiestu i formy. Inšaja sprava — našyja nacyjanalnyja dziejačy kultury. Voźmiem, da prykładu, pomnik Jakubu Kołasu. Ja, siarod inšych, byŭ suprać hihantamanii. Ale ž — siadzić Kołas, i siońnia ciažka ŭjavić sabie Miensk bieź jaho.

Azhur nia mieŭ vučniaŭ, nidzie nie vykładaŭ, bo nia mieŭ skončanaj adukacyi, ale mieŭ zvańnie akademika. Jon byŭ kanfarmist. Ale mastaka i jahonyja maralnyja jakaści ŭ mastactvie ja b nia braŭsia aceńvać, bo možna zajści daloka. Zatoje z peŭnaściu mahu skazać, što vielmi časta Azhur vykarystoŭvaŭ svoj aŭtarytet, kab abaranić inšych ludziej. Ad Dziaržkantrolu ci napadak inšych čynoŭnikaŭ, — kaža Alaksandar Šaternik.

Niadaŭna pryjaciel-student raspavioŭ historyju pra ekskursiju ichnaj studenckaj hrupy ŭ Biełaruski Dziaržaŭny Muzej Mastactvaŭ. Adzin blizkaruki ekskursant spyniŭsia kala biustu Kastusia Kalinoŭskaha i doŭha ŭhladaŭsia to ŭ tvar zmahara, to ŭ šyldačku pad tvoram. Urešcie chłapiec razhublena pramoviŭ: «Ja hladzieŭ dakumentalny film — jon ža nia tak vyhladaje!» «ZAIR AZHUR» — krasavalisia na šyldzie vialikija litary, jakija ŭ niekalki razoŭ pierabolšvali imia vyjaŭlenaha hieroja.

Kastusia Kalinoŭskaha pakarali 136 hadoŭ tamu. Cikava, što buduć raspaviadać ekskursavody praz 136 hadoŭ, kali buduć vieści studentaŭ pa domie-muzei Zaira Azhura?

Sieviaryn Kviatkoŭski