Lavon Jurevič. Za patryjatyčnaj patetykaj nie schavaješsia

ź Ńju-Jorku

Za patryjatyčnaj patetykaj nie schavaješsia

Vielmi chočacca dać interviju, ale nichto nie biare, nie pytaje. Kali j telefanujuć dy mierkavańnia pytajucca, dyk zazvyčaj viadziecca pra rečy nia nadta istotnyja – asabista tabie. Ale adkazvaješ, bo ličyš niejkim svaim “nacyjanalna-śviedamym” abaviazkam: treba! Karespandentu, spravie, Baćkaŭščynie.

A ja z zadavalnieńniem pahavaryŭ by pra časopisy – “Połymia”, “Maładość”, “Krynicu”, “Nioman”. Mała radaści, kali mienšaje vydańniaŭ abo kali źmianiajecca ichnaja aryjentacyja, kali čynicca hvałt. Ale čaho dzivicca? Ułada ž taja samaja, što j apošnija siem hadoŭ... I hałoŭnaje: kali b siońnia była našaja ŭłada – ci nia treba było b niešta rabić z tymi samymi vydańniami? Bo čytać u ich nasamreč było mała čaho, jany zastyli – sapraŭdny nieruš. I kali ciapier były redaktar “Połymia” sp. Zakońnikaŭ kaža, što zdolny stvaryć niezaležnaje vydańnie eŭrapiejskaha ŭzroŭniu, dumajecca: čamu nielha było zrabić heta raniej, kali jon ačolvaŭ najstarejšy ŭ Biełarusi časopis?!

“Krynica” pry apošnich redaktarach vyrabiłasia ŭ niešta takoje, što j redaktara mianiać nie było sensu. Vypadkovyja aŭtary, šamiakinskaja mova. Dziŭnaje ŭjaŭleńnie ab elitarnaści, jak u praciahła-vymučanym opusie pra Junha, navat chutčej zapisach-vypisach čytača Junha. Aŭtar kivaje na toje, što daśledniki nie razumieli Abdzirałovičavaha ese, maŭlaŭ, tam ezateryčnaja hłybinia schavanaja, ale j sam nie raskryvaje sutnaści dy źmiestu taje hłybini.

Adzin sa zvolnienych redaktaraŭ skazaŭ niejak, što da emihrantaŭ dy ichnaj tvorčaści staŭleńnie adnaznačnaje: drukavać roznych Akułaŭ nia buduć! A vieršy Janki Juchnaŭca nadrukavali tolki tamu, što taho źvieźli ŭ Niamieččynu suprać jahonaj voli.

Kažuć ludzi ab pahrozie dla litaraturnaha pracesu, jakuju stvaraje likvidacyja tych časopisaŭ. Ale chiba na hetych vydańniach trymałasia našaja litaratura?! Miłyja ludcy, nie kryŭdujcie, ale j blizka jano nia tak. Budzie žyć Biełaruś i biaz hetych vydańniaŭ! I litaratura – taksama budzie! Zastajucca “Arche”, “Kałośsie”, “Pravincyja”, “Naša Niva”, pra isnavańnie jakich kali j viedali pałymiana-niomanaŭskija aŭtary, dyk tvoraŭ svaich tudy čamuści nia nieśli. Zastajucca tyja teksty, knižki, knižycy, jakija minali časopisnyja bačyny j adrazu vychodzili ŭ śviet asobnymi publikacyjami.

Chaciełasia b pahavaryć i ab papularyzacyi tvorčaści emihrantaŭ u Biełarusi. Bo abrydła, što metrapolija hladzić na ich jak na niejkich niedarobkaŭ, jakich možna vykarystoŭvać i ličyć toje prystojnym. Čuŭ pa radyjo “Svaboda” hutarku Valanciny Aksak z układalnicaj knihazboraŭskaha tomu Natalli Arsieńnievaj Lidzijaj Savik, u časie jakoj zhadvaŭsia rukapis libreta “Lasnoje voziera”, jakoje apošniaja nibyta “adšukała”. Ale navošta šukać rukapis, jaki daŭno j nadziejna zachoŭvajecca ŭ Skarynaŭskaj biblijatecy ŭ Londanie? Sa zhadanaha libreta, jak i z druhoha – “Usiasłava Čaradzieja” – dziakujučy dapamozie ajca Nadsana byli zroblenyja adbitki, a paźniej – i publikacyi: “Usiasłava” nadrukavali ŭ “Spadčynie”, a “Voziera” – u “Arche”. Ale jašče raniej kopii libreta pieradali spn.Savik, jakaja źbirała materyjały pra Arsieńnievu... Šancuje ž niekatorym z “archiŭnymi znachodkami”!

Jość što skazać i pra apošniuju knihu Lidzii Savik, pryśviečanuju emihracyi. Nadta krasamoŭnaja tam biblijahrafija: vyklučna publikacyi ŭ druku Respubliki Biełarusi. Usie emihracyjnyja publikacyi padajucca ŭ vyhladzie cytataŭ – kali sa spasyłkami, kali biaź ich i navat biez dvukośsiaŭ. Zvyčajna – u školnym žanry pierakazu, redka – pierastvareńnia...

Voś vielmi charošy prykład na paraŭnańnie: “Što dla Paeta viartańnie? Pryznańnie? Razumieńnie sučaśnikaŭ, naščadkaŭ? Kali Paet sapraŭdy viartajecca? …A moža, viartańnie pačynajecca paźniej – z zachapleńnia j ździŭleńnia pieršaha krytyka?”. (Z pradmovy da knihi Dudzickaha “Napiarejmy žadańniam”, Ńju-Jork, 1994).

“Pravamierna pastavić pytańnie: što aznačaje dla piśmieńnika viartańnie? Pryznańnie na Baćkaŭščynie čytačami? Kalehami? Krytykami? Spačuvańnie losu, zachapleńnie tvorčaściu ci ździajśnieńnie viery j nadziei samich emihrantaŭ...” (Ł.Savik. Paklikanyja. – Miensk, 2001).

Prykład nie adziny. Zrešty, mo heta prajava biełaruskaha postmadernu?

Vo tak pačytaješ, pačuchaješ patylicu: nibyta j treba štości skazać, ale – viedaješ čałavieka, i padziaka tabie tut na pieršaj staroncy, i voś vahaješsia, vahaješsia, ale niekali nadychodzić kaniec ciarpieńniu, kaniec “partyjnaj” tryvałaści.

Kniha spn.Savik jość praduktam abmiežavanaści infarmacyjnaj prastory Biełarusi, kali nadrukavanaje na emihracyi dachodzić da čytača nie ŭ aryhinale, a voś u takim pieraśpievie. Dobra toje ci błaha? Napeŭna, lepš, jak ničoha, padkazvaje mnie “partyjnaść”...

Zrešty, ź piśmieńnikami jašče ništo sabie: kali katory ź ich zrobić paru pravalnych knižak dy publikacyjaŭ, dyk na jaho i rukoj machnuć. Nia tak z palitykami. Usio čakaješ, vieryš: a raptam parazumnieje, navučycca?..

Chto vinavaty – zazvyčaj nie pytajucca. Bo adkaz viadomy: jon, ty, jany, nu, mo jano. Nichto nia skaža: ja, my.

A voś z pytańniem “što rabić” – jość ideja. Na sabie sprabavaŭ – pracuje: zajści ŭ virtualnuju Biełaruś, na jakiś internet-forum, dzie tabie rastłumačać, što čaho varta, čaho varty ty j tvaja praca, tvaje dumki j pamknieńni. Tam ahulnyja słovy nia projduć, tam nie schavaješsia za patryjatyčnaj patetykaj, tam mała hladziać na imiony j navat Imiony.

Tam jość šaniec nablizicca da realnaha ŭsprymańnia rečaisnaści, realnaha stanu rečaŭ. Niachaj i ŭ virtualnaj prastory. Patrebny dla hetaha tolki kamputar.

Lavon Jurevič, Ńju-Jork