Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady

Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady

Praciah. Pačatak u № 22.

Vybarčaja kampanija: intehracyjnaja karta

Hałoŭnym matyvam Kiebičavaha rašeńnia pierapynić palityčny zacišak i raspačać u Biełarusi pieršuju postsavieckuju vybarčuju kampaniju było spadziavańnie na hrašovy sajuz. “Rublovaja zona” harantavała chutkaje vyrašeńnie nadzionnych ekanamičnych prablemaŭ krainy, i premjer nastojaŭ na ŭviadzieńni instytutu prezydenctva šlacham farsavanaha pryniaćcia novaj Kanstytucyi 15 sakavika 1994 h. Tady ž abvieščanyja vybary zadumlalisia jak “blickryh”, tryjumf Kiebiča, padmacavany cudadziejnym ekanamičnym palapšeńniem, jakoje musiŭ prynieści hrašovy sajuz. Adnak u časie abmierkavańnia detalaŭ budučaj damovy paŭstaŭ šerah jurydyčnych i techničnych prablemaŭ, jakija zaśviedčyli, što abjadnańnie hrašovych systemaŭ prostaje tolki na słovach. Prykładam, źjaviłasia patreba pierapisvać novuju biełaruskuju kanstytucyju, jakaja zabaraniała zamienu nacyjanalnaj valuty inšym płaciežnym srodkam, a zryŭ vykanańnia biudžetu i strata biełaruskimi tavarami kankurentazdolnaści na zamiežnych rynkach rabilisia realnaściu. Za kolki tydniaŭ “rublovaja zona” pieratvaryłasia ŭ efemernuju perspektyvu, jakaja musiła adno zastavacca praŭdapadobnaj, pakul tryvaje vybarčaja kampanija. Tak, urad prasiŭ u rasijcaŭ dva vahony ichnych rubloŭ, abiacajučy addać paśla vybaraŭ.

Druhoj pieraškodaj byŭ Łukašenka, čyja kampanija nabirała abaroty nadzvyčajnymi tempami. Jon zdoleŭ neŭtralizavać vybarčuju stratehiju Kiebiča dvuma maneŭrami. Pa-pieršaje, pieraklučyŭ uvahu hramadztva z rasijska-biełaruskich hrašovych adnosinaŭ na ŭłasnuju baraćbu z karupcyjaj. Uvaha da samoha Łukašenki była padahretaja zamacham, byccam by ździejśnienym na jaho, i novymi abvinavačańniami ŭ bok vyšejšych uradoŭcaŭ (tak, Łukašenka źvinavaciŭ novaha parlamenckaha śpikiera ŭ spryjańni biełaruskaj mafii). Pa-druhoje, jon zajaviŭ, što damova ab hrašovym sajuzie, padpisanaja Kiebičam u krasaviku 1994 h., škodzić intaresam Biełarusi, i paabiacaŭ viarnucca da letašniaha vieraśnioŭskaha pahadnieńnia, zasnavanaha na formule “adna valuta — dva nacyjanalnyja banki”. U adroźnieńnie ad nacyjanalistaŭ, Łukašenka vystupaŭ suprać uradu, nie adkidvajučy jahonych planaŭ, a abiacajučy ažyćciavić ich na bolš vyhadnych dla Biełarusi ŭmovach. Za dva tydni da vybaraŭ Kiebičavy kozyry byli pabityja.

Pieršyja kroki Łukašenki: ad prycirki na novaj pasadzie da intehracyjnaj honki

Rasijskaje kiraŭnictva pryznałasia, što aficyjna padtrymlivała Kiebiča, tolki paśla Łukašenkavaj inaŭhuracyi. Premjer-ministar Viktar Čarnamyrdzin i jahony namieśnik Alaksandar Šochin zajavili, što damova ab hrašovym sajuzie była padpisanaja z ulikam čakanaha abrańnia Kiebiča prezydentam Biełarusi j źlićcia dźviuch krainaŭ. Pieramohu Łukašenki ŭ Kramli pryniali z peŭnym biezachvoćciem, bo za im užo zamacavaŭsia imidž adzinokaha j niepradkazalnaha čužanicy. Tamu nijakaj novaj palityki ŭ dačynieńni da Biełarusi j jaje novaha lidera adrazu paśla vybaraŭ vypracavana nie było. Što da Łukašenki, dyk jon ciapier vymušany byŭ kiravać krainaj biez rasijskaj dapamohi. Sutyknuŭšysia z hetym, jon nieŭprykmiet źmienšyŭ svaju intehracyjnuju rytoryku i ŭ pieršaj pramovie paśla inaŭhuracyi ŭračysta paabiacaŭ umacoŭvać suverenitet Biełarusi. Nadyšoŭ peryjad Łukašenkavych vahańniaŭ i sumnievaŭ.

Kulminacyjaj pachaładańnia mienska-maskoŭskich adnosinaŭ stałasia adkrytaje sutyknieńnie Łukašenki ź Jelcynym u kastryčniku 1994-ha. Apošni, jaŭna napierakor Łukašenku, prapanavaŭ Kiebiču ŭznačalić Miždziaržaŭny ekanamičny kamitet krainaŭ SND i pieranieści stalicu Sadružnaści ź Miensku ŭ Maskvu. Łukašenka zdoleŭ zablakavać abiedźvie inicyjatyvy, ale naciahnutaść zastałasia.

Zima 1994—95 h. stałasia dla Łukašenki nadzvyčaj surjoznym vyprabavańniem. Jon vymušany byŭ davać rady hiperinflacyi, pieramahčy jakuju možna było, tolki adpuściŭšy ceny — nasupierak pieradvybarnym abiacańniam. Ekanamičny spad padarvaŭ Łukašenkavu papularnaść, i jahony rejtynh źniziŭsia bolš čym napałovu ŭ paraŭnańni ź letam, a heta pahražała pieramohaj BNF na blizkich parlamenckich vybarach. Tym časam skončylisia “sto dzion”, adviedzienych apazycyjaj novamu prezydentu ŭ jakaści vyprabavalnaha terminu. Roŭna praz hod paśla taho, jak Łukašenka antykarupcyjnym dakładam raspačaŭ svoj kryžovy pachod pa ŭładu, frakcyja BNF u Viarchoŭnym Saviecie razharnuła ŭłasnuju ataku, užyŭšy ŭ jakaści hałoŭnaj palityčnaj zbroi toj samy instrument. Deputat Siarhiej Antončyk vystupiŭ z pramovaj, u jakoj źvinavaciŭ pieršych asobaŭ Łukašenkavaha atačeńnia ŭ karupcyi. Rezanans uzmacniŭsia źjaŭleńniem biełych plamaŭ u dziaržaŭnych hazetach, jakija pasprabavali byli apublikavać tekst vystupu. Za čatyry miesiacy da parlamenckich vybaraŭ Łukašenka byŭ vymušany abaraniacca.

Na fonie asłableńnia svaich pazycyjaŭ u krainie jon chapatliva paviarnuŭsia ŭ bok Rasii, šukajučy tam palityčnaj dy ekanamičnaj padtrymki, chaj sabie j symbaličnaj. Jon imknuŭsia praduchilić pieramohu apazycyi na travieńskich vybarach, zrušyŭšy akcenty ahitacyjnaj kampanii ź biahučych ekanamičnych spravaŭ i asabistych dasiahnieńniaŭ prezydenta Łukašenki na pytańni, bolš pryciahalnyja dla bolšaj častki jahonaha elektaratu — pensijaneraŭ, viaskoŭcaŭ i žycharoŭ Uschodniaj Biełarusi. Tak bolš čym praz paŭhodu ideja intehracyi z Rasijaj i adnaŭleńnia Savieckaha Sajuzu vypłyła z tumanu i znoŭ zapanavała na biełaruskaj palityčnaj arenie. 2 lutaha 1995 h. na pasiadžeńni Sajuzu veteranaŭ Łukašenka paviedamiŭ pra svoj namier zładzić referendum pa nastupnych pytańniach:

— uviadzieńnie ŭ Biełarusi rasijskaj movy ŭ jakaści druhoj dziaržaŭnaj;

— zamiena nacyjanalnaj symboliki;

— prypynieńnie pryvatyzacyi;

— uchvaleńnie palityki “šyrokaj” intehracyi z Rasijaj.

Padtrymka hetych prapanovaŭ vyklikała kryzys demakratyčnaj apazycyi, bo admaŭlała plon jaje zmahańnia — uhruntavanuju na nacyjanalnych symbalach i biełarusizacyi niezaležnaść. Referendum paskoryŭ i ŭstalavańnie hiehiemonii Łukašenki ŭ palityčnaj i idealahičnaj sfery: nacyjanalny patryjatyzm jak idealahičnaja daminanta sastupiŭ miesca “savieckamu kanservatyzmu”, a balšynia dziejačoŭ demakratyčnaj apazycyi trapili na ŭzbočynu palityčnaha žyćcia. Referendum prademanstravaŭ paviarchoŭnaść biełaruskaha nacyjanalnaha adradžeńnia pačatku 90-ch. Staŭka na zvykły śvietapohlad vyjaviłasia efektyŭnym palityčnym maneŭram. Jon nia tolki dapamoh umacavać upłyŭ Łukašenki jak abaroncy palityčnych tradycyjaŭ balšyni hramadztva, ale i spryjaŭ raskručvańniu prapahandysckaj šumichi, što praduchiliła abrańnie kandydataŭ ad BNF u novy parlament.

Paralelna Łukašenka pieraadoleŭ kanflikty z Kramlom, što nahramadzilisia ŭ pieršyja miesiacy jahonaha prezydentcva. Jon zrabiŭ Maskvie kolki ščodrych intehracyjnych prapanovaŭ, ad jakich taja nie zmahła admovicca. U vieraśni Jelcyn naviedaŭ Miensk, kab padpisać ź Biełarusiaj Damovu ab družbie i supracoŭnictvie. Zhodna ź joj, Rasija zachoŭvała vajskovuju prysutnaść na terytoryi Biełarusi da 2010 h. i atrymlivała dostup da srodkaŭ biełaruskaj supraćpavietranaj abarony; pamiž dźviuma krainami ŭkładaŭsia mytny sajuz; paŭnočna-zachodniaja miaža Biełarusi faktyčna pieratvarałasia ŭ vajskovuju i častkova mytnuju hranicu Rasijskaj Federacyi, bo ŭvodziłasia sumiesnaja achova miežaŭ i sumiesny mytny kantrol; Biełaruś vykazvała hatovaść zabiaśpiečyć Rasii tranzytny kalidor da Kalinihradzkaj vobłaści; narešcie, Biełaruś admaŭlałasia brać hrošy za tranzyt niekatorych rasijskich tavaraŭ (pieradusim nafty i hazu). Uzamien Biełaruś atrymlivała harantavanyja pastaŭki enerhanośbitaŭ pa źnižanych cenach i nieabmiežavany dostup na rasijski rynak. Damova zamacoŭvała rasijskaje daminavańnie ŭ sfery biaśpieki dy vajskovaha supracoŭnictva i davała padstavu dla razmovaŭ pra mahčymuju inkarparacyju Biełarusi ŭ skład Rasii. Jana sustreła pratest apazycyi, ale była ratyfikavanaja Viarchoŭnym Savietam u krasaviku 1995 h.

Kamunistyčnaja i nacyjanalistyčnaja apazycyja Rasii litaralna maliłasia na Łukašenku, što flirtavaŭ z savieckaj palityčnaj spadčynaj i symbolikaj. A jahonyja ščodryja sastupki ŭ palityčnym, ekanamičnym i vajskovym absiahach zabiaśpiečvali jamu padtrymku rasijskaj elity. Dla Łukašenki heta była para idealnaj “złahady” pamiž intehracyjnymi inicyjatyvami dy nastupnymi ekanamičnymi i palityčnymi ŭhodami z Rasijaj, jakija macavali jahonuju ŭładu. Raspad Savieckaha Sajuzu staŭsia vielizarnaj traŭmaj dla rasijskaha hramadztva i jaho elity, jakaja vymušana była pierahledzieć svaju palityčnuju i kulturnuju identyčnaść, sutyknuŭšysia sa šmatrazovym asłableńniem kolišniaj supermahutnaści i źmianšeńniem terytoryi dziaržavy da miežaŭ dapiatroŭskaj Rasii XVII st. Adnaŭleńnie palityčnaha i ekanamičnaha daminavańnia nad respublikami byłoha SSSR znoŭ stałasia dla Rasii pieršaradnym palityčnym zadańniem. Antyzachodnija nastroi pryjšli na źmienu “ramantyčnamu” peryjadu ŭ adnosinach Rasii j Zachadu, jaki zaviaršyŭsia paśla ŭvarvańnia ŭ Čačeniju i pašyreńnia NATO na ŭschod nasupierak voli Rasii. Jaje palityčnaja elita i bolšaja častka nasielnictva prasiakalisia sympatyjami da starych-novych hieapalityčnych kancepcyjaŭ eŭraazijstva (jakoje havaryła ab pryznačeńni Rasii stać jadrom asablivaj cyvilizacyjnaj supolnaści, što nie naležyć ni da Eŭropy, ni da Azii i ŭklučaje ŭ siabie terytoryju byłoha SSSR), pansłavizmu (što hruntavaŭsia na idei “rasijskaha śvietu”, jaki achoplivaje jak minimum Rasiju razam z Ukrainaj i Biełarusiaj) i “alternatyŭnaha sajuzu” Rasii z takimi azijackimi dziaržavami, jak Kitaj, Iran, Indyja, dziela supolnaha procistajańnia zachodniamu ŭpłyvu. Reintehracyja byłych savieckich respublik była amal nievykanalnaj, ale hatovaść Biełarusi da chutkaha i šmatuzroŭnievaha abjadnańnia mahła stacca ŭ vačach vybarcaŭ dokazam ažyćciaŭlalnaści intehracyjnaha prajektu ŭ cełym. Łukašenka, lider krainy, samastojnaje isnavańnie jakoj ź ciažkaściu ŭsprymała rasijskaja hramadzkaja dumka, paśpiachova zrabiŭsia dla Rasii hałoŭnym symbalem nadziei na viartańnie stračanaj vieličy. Kramlu ž zaručyny z Łukašenkam dapamahali adbivać zakidy apazycyi ŭ palityčnaj biazvolnaści j ihnaravańni rasijskich nacyjanalnych intaresaŭ, a napiaredadni prezydenckich vybaraŭ 1996 h. dazvolili dezaryjentavać kamunistyčna i nacyjanalistyčna nastrojeny elektarat.

Łukašenka manipulavaŭ nastrojami rasijskich palityčnych elitaŭ, zdabyvajučy z hetaha karyść dla svaich uładnych resursaŭ u susiedniaj dziaržavie. Jon prydbaŭ vielizarny palityčny kapitał svaim paśpiachovym vizytam u Rasiju ŭ sakaviku 1996 h., kali była dasiahnutaja damoŭlenaść ab stvareńni Supolnaści Biełarusi j Rasii. Łukašenka pryznačyŭ canu za svaju hatovaść zblizicca z Rasijaj: taja zhadziłasia śpisać kala miljarda dalaraŭ biełaruskich pazyk. Biełaruskaje hramadztva sustreła heta z zachapleńniem, i Łukašenkaŭ rejtynh iznoŭ padskočyŭ da niedasiahalnych dla inšych biełaruskich palitykaŭ vyšyniaŭ. Jelcyn, sa svajho boku, vykarystaŭ novuju damovu dla demanstracyi svajoj rašučaści adnavić parvanyja suviazi miž byłymi savieckimi respublikami i vykupić “vinu” za padpisańnie Biełavieskich pahadnieńniaŭ, jakija šmat chto ŭ Rasii praciahvaŭ ličyć zdradaj. Jon paśpiachova prykryvaŭsia Łukašenkam ad napadak kamunistyčnaj apazycyi j paśla vybarčaj kampanii — asabliva plonnaj u hetym sensie była pajezdka Jelcyna ŭ Bieraściejskuju krepaść 22 červienia 1996 h.

Choć novaja damova z Rasijaj była farmalnaj i nie dadała ničoha istotnaha da adnosinaŭ miž dźviuma krainami, jana spravakavała seryju pratestaŭ u Miensku, što stali viadomyja jak “Mienskaja viasna”. Upieršyniu vystupy apazycyi skončylisia masavymi sutyčkami z pravaachoŭnymi siłami. Heta atrymała vialiki rozhałas u rasijskich elektronnych ŚMI. Kadry sa scenami hvałtu, užytaha suprać demanstrantaŭ, pakazvali hledačam z metaj zapałochać ich i źnieachvocić hałasavać za kamunistaŭ, jakija padtrymlivali Łukašenkavy dziejańni, na červieńskich vybarach. Rasijskija ŚMI prazrysta namiakali, što kamunisty marać, pryjšoŭšy da ŭłady, učynić padobnuju, kali nia horšuju, raspravu sa svaimi apanentami. Rasijskim liberałam prajavy hvałtu ŭ Miensku dali padstavu pačać adkrytuju ataku na Łukašenku, zakidajučy jamu parušeńnie pravoŭ čałavieka. Jany jaŭna pierahledzieli značeńnie “Łukašenkavaha faktaru” ŭ rasijskaj palitycy: raniej biełaruski prezydent vyklikaŭ lohkaje razdražnieńnie, ale paśla, kali stałasia vidavočnaj šyrynia jahonych palityčnych ambicyjaŭ, pieratvaryŭsia ŭ realnuju pahrozu intaresam demakrataŭ. Trochi niečakanym było dałučeńnie da choru aburanych Jelcyna, jaki publična zapatrabavaŭ vyzvalić aryštavanych demanstrantaŭ. Rezkaść Jelcyna mahła być vyklikanaja čutkami, nibyta Łukašenka padtrymlivaje hrašyma kandydata ad kamunistaŭ Hienadzia Ziuhanava. Dokazam hetaha stałasia toje, što Łukašenka — adziny z kiraŭnikoŭ dziaržaŭ SND — uchiliŭsia ad zvarotu da rasijskich vybarcaŭ z prośbaj padtrymać Jelcyna.

Kali Łukašenka pryznačyŭ na 7 listapada kanstytucyjny referendum (pieraniesieny paźniej na 24 listapada), pieramoha Jelcyna na vybarach i jahonaja adkrytaja niezdavolenaść stylem kiraŭnictva Łukašenki pakidali niekatoruju nadzieju na toje, što rasijskaje kiraŭnictva ŭmiašajecca i nia daść biełaruskamu lideru kančatkova zadušyć demakratyju ŭ krainie. Asobnyja dziejačy biełaruskaj apazycyi, asabliva pradstaŭniki AHP, raz za razam jeździli ź Miensku ŭ Maskvu j prasili Čubajsa dy Hajdara dapamahčy pierakanać Jelcyna padtrymać Viarchoŭny Saviet. Jany spadziavalisia, što rasijskija demakraty nia buduć moŭčki nazirać za ŭstalavańniem aŭtakratyi ŭ Biełarusi. Adnak biełaruskija apazycyjanery pierabolšvali mahčymaść Kramla ŭpłyvać na Łukašenku. Jany niedaaceńvali j vahu imperskich nastrojaŭ u rasijskim hramadztvie, asabliva paśla taho, jak zrabiłasia vidavočnaj niepaźbiežnaść pašyreńnia NATO na ŭschod i źviazanaja z hetym strata Rasijaj upłyvu na Siarednia-Ŭschodniuju Eŭropu. Tak ci inačaj, ale Łukašenka harantavaŭ Rasii zabieśpiačeńnie jaje hieapalityčnych intaresaŭ u Biełarusi — u tym liku budaŭnictva “Hazpramam” (kancernam, ciesna źviazanym z Čarnamyrdzinym) novaj nitki hazapravodu Jamał—Uschodniaja Eŭropa j zachavańnie na biełaruskaj terytoryi vajskovych bazaŭ. Usio, što treba było zrabić Łukašenku, kab mieć padtrymku Rasii ŭ praviadzieńni referendumu, — heta zhadzicca na vyvad jadravaj zbroi, što praduhledžvałasia damovaj SNU-2 i było nieabchodna dla palapšeńnia adnosinaŭ pamiž Rasijaj i ZŠA. Nieŭzabavie paśla referendumu apošniaja rasijskaja rakietnaja ŭstanoŭka “Topal-M” była vyviezienaja ź Biełarusi.

Razyhryvańnie rasijskaj karty skončyłasia palityčnym kracham dla apazycyi j parlamentu, bo pazbaviła ich šancu na impičment, jaki ŭ toj sytuacyi byŭ adzinym srodkam pieraškodzić referendumu i zachavać raniejšuju palityčnuju systemu. U handli z Łukašenkam rasijskaje kiraŭnictva addało pieravahu prahmatyzmu, a nie idealohii. Zadumanaja i ažyćcioŭlenaja jak “šlub pa raźliku”, jaki słužyŭ nadzionnym palityčnym metam abodvuch prezydentaŭ, biełaruska-rasijskaja intehracyja pieražyvała zastoj kožny raz, kali intaresy bakoŭ razychodzilisia, ale atrymlivała šancy na pośpiech, ledźvie ŭzajemnaja patreba ŭ joj adnaŭlałasia.

Vital Silicki

Praciah budzie.

Hety artykuł — uryvak z daśledavańnia “Palityčnaja ekanomija biełaruska-rasijskaj intehracyi”, jakoje budzie całkam nadrukavanaje ŭ knizie “Biełaruska-rasijskaja intehracyja”, što vyjdzie z druku ŭ lipieni ŭ vydaviectvie časopisu “Arche”. Drukujecca ŭ hazetnym varyjancie.