Nie kažy VUP

Nervovyja pavodziny biełaruskich uład padčas pieramovaŭ z «Hazpromam», namier uradu ŭziać kredyt na pakryćcio roźnicy ŭ košcie hazu ŭkazvajuć na toje, što pavyšeńnie cenaŭ Rasiejaj moža pastavić pad sumnieŭ abvieščanaje paskareńnie ekanomiki i ŭsiu tak zvanuju biełaruskuju ekanamičnuju madel. Z druhoha boku, užo z 1 studzienia hetaha hodu dla kancavych spažyŭcoŭ byli pavyšany adpusknyja ceny na haz z $54 da $67 za tys. m3. I heta nie zaškodziła im pieravykanać planavyja pakaźniki za studzień 2004 h.

Jak rapartuje dziaržaŭnaja statystyka, vypusk pramysłovaj pradukcyi pavialičyŭsia za studzień na 11,3% proci minułaha hodu, inflacyja skaraciłasia da 1,9%, na 28,4% vyraśli investycyi ŭ asnoŭny kapitał (letaś u studzieni było padzieńnie na 0,4%), narešcie — praviercie kišeni — realnyja hrašovyja prybytki nasielnictva ŭźnialisia na 13%. Što ž u realnaści značyć dla funkcyjanavańnia biełaruskaj ekanamičnaj madeli źmianieńnie ŭmovaŭ haspadarańnia ŭ vyhladzie pavyšeńnia cany na haz?

$200 młn — heta mnoha abo mała?

Pierš čym aceńvać mahčymyja nastupstvy pavyšeńnia cen na haz, nieabchodna ŭdakładnić, pra jaki dadatkovy ciažar na ekanomiku viadziecca havorka.

Choć dziaržaŭnyja ŚMI, jak i ŭ raniejšyja hady, imknucca stvaryć uražańnie, što tanny haz — heta nie preferencyja z boku Rasiei, a prosta płata za takija ž preferencyi z boku našaj krainy, raźliki pakazvajuć advarotnaje. Ciapier, kali ahučany cenavyja parametry hazu i tranzytu na bližejšuju perspektyvu, možna śćviardžać, što «preferencyja zhublenych mahčymaściaŭ» vymiarajecca dla Biełarusi sumaj $200 młn.

Z adnaho boku, roźnica pamiž novaj canoj na haz ($50) i siarednieŭzvažanaj canoj 2003 h. ($36) pry žadanym spažyvańni 20 młrd m3 patrabuje dadatkova znajści $280 młn. Z druhoha boku, pry pavyšeńni tranzytnaha taryfu z $0,54 da abvieščanaha «Hazpromam» $1,02 za 1 tys. m3 hazu na 100 km dadatkovy dachod (biełaruski hazapravod maje ŭdoŭžki 560 km) składzie $80 młn. Takim čynam, roźnica pry novych cenavych praporcyjach, biez uliku mahčymaha pierahladu inšych sajuznych damoŭlenaściaŭ, vychodzić na tyja samyja $200 młn, jakija Minfinu było daručana ŭziać u Rasiei ŭ vyhladzie kredytu.

Što tyčycca astatnich preferencyj, jakija nibyta Biełaruś akazvaje Rasiei, to pieravieści ich na rynkavyja ŭmovy davoli składana, bo heta moža vyklikać z boku Rasiei miery ŭ adkaz.

Naprykład, kab tutaka «nia poŭzali» rasiejskija pieravoźniki, možna padniać dla ich ceny na čyhunačny i aŭtamabilny tranzyt, ale i Rasieja moža zrabić «vyklučeńnie» dy padniać ceny za tranzyt biełaruskich tavaraŭ praz svaju terytoryju.

Možna taksama vystavić rachunak Rasiei za achovu dziaržaŭnaj i ŭładkavańnie mytnaj miažy, vydaŭšy ich za sajuznyja, ale tady i Rasieja moža vystavić Biełarusi rachunak za ŭładkavańnie, naprykład, Dalokaha Ŭschodu.

Što tyčycca absłuhoŭvańnia kompleksaŭ supraćpavietranaj abarony, jakoje aceńvajecca biełarusami ŭ $40 młn, to pryviazvać heta da hazavaj prablemy nielha.

Biełarusi lepiej nia ŭviazvacca ŭ handlovuju vajnu z Rasiejaj, bo jaje vyniki dla nierefarmavanaj biełaruskaj ekanomiki mohuć być kudy bolš trahičnymi, čym asobny vypadak z hazam. Lubaja z mahčymych mieraŭ u adkaz z boku Rasiei, jak, naprykład, patrabavańnie 100%-ch raźlikaŭ za haz u hrašovaj formie, nieprymańnie adterminovak zapazyčanaści, jakaja dakładna budzie raści, a ŭ krajnim vypadku — dalejšaje pavyšeńnie cany na haz da ŭzroŭniu krainaŭ Bałtyi ($80), moža paskoryć systemny kryzys biełaruskaj ekanamičnaj madeli.

Adklučeńnie hazu kančatkova zaćvierdziła źmianieńnie hieapalityčnaj i hieaekanamičnaj abstanoŭki dla Biełarusi ŭ dačynieńniach z Rasiejaj. Ciapier atrymać jakuju-niebudź adnabakovuju preferencyju ŭ miežach miždziaržaŭnych adnosinaŭ budzie praktyčna niemahčyma. Voźmiem, naprykład, nieŭrehulavanaść uskosnych padatkaŭ pamiž dźviuma krainami, ad jakoj Biełaruś, pavodle niekatorych raźlikaŭ, niasie straty, paraŭnalnyja z sumaj, jakuju pryjdziecca dadatkova patracić na spažyvańnie hazu pa rynkavych cenach. Niahledziačy na ŭsie namahańni biełaruskaha ŭradu, zruchaŭ u hetym pytańni nie nazirajecca.

Statystyka nie zreahuje

Možna pahadzicca z hipotezaj, zhodna ź jakoj Biełaruś paśla «paŭstańnia masaŭ» u 1994-m prachodzić u ekanamičnym raźvićci ŭsie etapy, jakija prajšoŭ u svoj čas Saviecki Sajuz, tolki šparčej (peryjad NEPu, peryjad ekstensiŭnaha raźvićcia, peryjad paskareńnia, pierabudova).

Z uładnaj ustanoŭkaj ab nieabchodnaści dasiahnieńnia rostu VUP u pamiery 10%, na moj pohlad, byŭ pakładzieny pačatak novaha etapu raźvićcia biełaruskaj ekanamičnaj madeli — etapu paskareńnia.

Charakterna, što ŭsiaho tolki za niekalki tydniaŭ da pastanoŭki zadačy paskareńnia, pavodle padadzienaha hadavoha prahnozu, tempy rostu VUP na 6—6,5% na 2004 h. ličylisia vielmi napružanymi. Prajšła para tydniaŭ, i planavaja ličba rostu VUP na 10% stała zdavacca ŭradu realistyčnaj! I jak pa čaradziejstvie na praciahu pieršych tydniaŭ studzienia pradpryjemstvy pavialičyli vypusk pradukcyi na nieabchodnuju vieličyniu!

Centralizavanaja madel ekanomiki, adnoŭlenaja ŭ Biełarusi, dasiahnuła takoj stupieni adładki, što pastaŭ zaraz pierad joj zadaču zabiaśpiečyć rost VUP choć na 20%, jana jaho vykanaje. Toje samaje tyčycca i praktyčna ŭsich astatnich 16 pakaźnikaŭ, abaviazkovych da vykanańnia.

Niezaležnyja ekanamisty šmatkroć adznačali niedatrymańnie statystyčnymi orhanami mižnarodnaj metadalohii raźliku mnohich ekanamičnych pakaźnikaŭ. Naprykład, indeks spažyvieckich cenaŭ, jakim vymiarajuć tempy inflacyi, raźličvajecca ŭ Biełarusi pavodle ŭsiečanaha pieraliku tavaraŭ i pasłuh (350 zamiest nieabchodnych 450). U realnyja hrašovyja dachody nasielnictva ŭklučajecca prodaž nasielnictvam zamiežnaj valuty, kali jon pieravyšaje jaje pakupku. Pakaźnik VUP raźličvajecca na asnovie spravazdačnych form, jakija padajucca samimi pradpryjemstvami, što sami raspracoŭvajuć metodyki raźliku cenaŭ na novyja vidy pradukcyi, ulik inflacyi i h.d. Pry takich padychodach nieabchodnyja pakaźniki prosta nia mohuć nie atrymacca.

Savieckaj analohijaj peryjadu, jaki my ciapier pieražyvajem, mohuć być 1970-ja hady. Mienavita tady savieckaje kiraŭnictva pryznała, što investycyi ŭ asnoŭny kapitał nie dajuć addačy, a technalahičnaje adstavańnie ad raźvitych krain pačynaje pahražać nacyjanalnaj biaśpiecy. Było abvieščana pra pierachod na intensiŭnyja krynicy ekanamičnaha rostu. U Biełarusi paśla ŭśviedamleńnia niemahčymaści ŭstojlivaha doŭhaterminovaha rostu VUP na asnovie ekspansijanisckaj hrašova-kredytnaj palityki (było ŭstanoŭlena, što tut taksama pracuje manetarnaja teoryja i niepasredna ŭ Biełarusi 1% rostu hrašovaj masy pryvodzić prykładna da 1% inflacyi) było abvieščana pra pierachod na inavacyjny šlach raźvićcia.

Adnak u vyniku ahulnaj nieŭsprymalnaści planava-dyrektyŭnaj ekanomiki da technalahičnaha prahresu i tam, i tut usio źviałosia da pahoni za «vałam». Kryteram acenki haspadarčaj dziejnaści pradpryjemstvaŭ źjaŭlajecca vykanańnie daviedzienych planavych pakaźnikaŭ. Takim čynam, administracyjny resurs źjaŭlajecca siońnia hałoŭnym instrumentam u pieraadoleńni zastoju. U takich umovach pavyšeńnie cen na haz praktyčna nie adabjecca na dynamicy ekanamičnych pakaźnikaŭ, prynamsi sioleta.

Adčuvalna, ale nie fatalna

Ukazanaja suma dla maštabaŭ ekanamičnaj systemy Biełarusi adčuvalnaja, ale nie niebiaśpiečnaja. Jana składaje blizu 1% ad VUP, kala 2,5% ad ekspartnaj valutnaj vyručki pradpryjemstvaŭ i 3% ad raschodnaj častki biudžetu. Hetaja suma pierakładziecca na pradpryjemstvy, jakija raźmiarkujuć jaje ŭ vydatkach na vytvorčaść.

Udzielnaja vaha enerhanośbitaŭ u sabiekošcie pradukcyi vyraście ź ciapierašnich 12% da krychu bolš čym 13%. (Dla paraŭnańnia: u eŭrapiejskich vytvorcaŭ hety pakaźnik składaje 2—2,5%.) Pry inšych roŭnych umovach heta budzie aznačać skaračeńnie realnaj rentabelnaści pradukcyi na 2—3%, a taksama rost cenaŭ na 7—8%.

Jak pakazvajuć padziei, urad pry pierachodzie na rynkavyja raźliki za haz nie źbirajecca razburać isnuju schiemu pahašeńnia pazyki za jaho raniejšyja pastaŭki. Adnoj z prajavaŭ biełaruskaj centralizavana-kiroŭnaj ekanomiki jość toje, što prybytkovyja pradpryjemstvy, a taksama nasielnictva płaciać za haz 120%, a stratnyja pradpryjemstvy majuć mahčymaść padtrymki z boku rezervaŭ «Biełtranshazu», «Biełpaliŭhazu», dziaržbiudžetu. Takim čynam, nia varta čakać chvali bankructvaŭ.

A kali ź biudžetu?

Kali b spatrebiłasia znajści hetyja $200 młn ź inšych krynic, naprykład, za košt inšych artykułaŭ dziaržbiudžetu, to pry składzienym uzroŭni centralizacyi i pieraraźmierkavańnia VUP u Biełarusi (paradku 35%) heta nie tvaryła b asablivych prablem.

Naprykład, admova ad adličeńniaŭ u biudžet sajuzu Biełarusi i Rasiei ŭžo dała b kala $25 młn, admova ad padtrymki dziaržaŭnych ŚMI dabaviła b jašče $30 młn, a samuju vialikuju ekanomiju mahła b dać admova ad padtrymki nieefektyŭnaj kałhasna-saŭhasnaj systemy. Źnižeńnie abjomu dapamohi ŭsiaho na 20% vyzvaliła b bolš za $100 młn.

Padtrymka sielskaj haspadarki — heta, badaj, samy jaskravy prykład taho, jak idealahizavanaść ekanomiki moža sparadžać ekanamičnyja absurdy. Kali b urad admoviŭsia ad padtrymki APK i zabiaśpiečyŭ pastaŭki charčavańnia z-za miažy, to vydača srodkaŭ, što vydatkoŭvajucca na datacyi vioscy, naŭprost rabotnikam sielskaj haspadarki ŭ vyhladzie dapamohi pa biespracoŭi skłała b kala $90 na kožnaha ŭ miesiac, zamiest $60, jakija jany atrymali ŭ vyhladzie naličeńniaŭ naminalnaha zarobku ŭ 2002 h.

Tamu navat pieraraźmierkavańnie adnych artykułaŭ biudžetu na karyść inšych, naprykład, z uhnajeńniaŭ dla sielskaj haspadarki na haz dla pramysłovaści, mahčyma, ničoha nie źmianiła b u samoj biełaruskaj ekanamičnaj madeli.

Akramia taho, mahčymyja inšyja krynicy. U Biełarusi adnosna nizkaja zamiežnaja zapazyčanaść adnosna VUP — kala 10%. Pavodle eŭrapiejskich standartaŭ, narmalnaj ličycca sytuacyja, kali jana nie pieravyšaje 60%. Tamu niejki čas z nazapašvańniem zapazyčanaściaŭ za haz — a heta niesumnienna budzie adbyvacca — možna zmahacca pryciahnieńniem kredytaŭ. Narešcie, isnuje važkaja krynica na krajni vypadak — prybytki ad prodažu dziaržułasnaści.

I tym nia mienš, źmieny niepaźbiežnyja.

Palisimejkieram i dyrektaratu stanie jašče składaniej vykonvać daviedzienyja planavyja zabaviazańni. Trochi padskočać ceny, krychu źnizicca rentabelnaść, pačnie raści zamiežnaja zapazyčanaść, vyraście kolkaść stratnych pradpryjemstvaŭ, pavysicca inflacyja, upadzie ekspart u Rasieju, daviadziecca devalvavać rubiel da amerykanskaha dalara i rasiejskaha rubla, kab padtrymać cenavuju kankurentazdolnaść biełaruskaj pradukcyi na rasiejskim rynku. Pryjdziecca kančatkova admovicca ad planaŭ uviadzieńnia rasiejskaha rubla…

Kali zychodzić z doŭhaterminovych nacyjanalnych intaresaŭ, a nie z patrebaŭ ciapierašniaj ekanamičnaj madeli, to pavyšeńnie cen na haz dla Biełarusi — heta pazytyŭnaja źjava.

Raznastajnyja preferencyi Rasiei byli svojeasablivym padmurkam reliktavaj na prastorach našaha rehijonu ekanamičnaj madeli. Vybi jaho, i ŭstojlivaja na pieršy pohlad kanstrukcyja razvalicca, jak kartačny damok. Siońnia heta ŭžo pačynaje adbyvacca. Adzinaje, što prajavu systemnaha kryzysu ŭ Biełarusi nia varta šukać u pakaźnikach sučasnaj statystyki albo čakać u vyhladzie lakalnych kryzysaŭ na asobnych rynkach. Uśviedamleńnie hetaha kryzysu hramadzkaściu adbudziecca inačaj, kali na fonie kolkasnych pośpiechaŭ budzie vidavočnym rezkaje paharšeńnie ekanamičnaj sytuacyi ŭ krainie. (Jak u savieckija časy, kali planaviki i partyja davali spravazdačy ab dasiahnieńniach savieckaj ekanomiki, a tym časam na palicach u kramach źnikali apošnija tavary).

Čym zachavańnie ciapierašniaj ekanamičnaj madeli, dla dobraj ekanamičnaj i palityčnaj perspektyvy Biełarusi było b lepiej, kali b Rasieja dacisnuła Biełaruś, nabyła ŭsio toje, što pieraličvaŭ prezydent: hazapravody, enerhasystemu, naftapravody. Razumieju, što hetaja maja dumka mnohim padasca sprečnaj. Adnak u palityčnaj perspektyvie heta abaraniła b Biełaruś ad mahčymaha pasuraŭleńnia režymu pry kancy jahonaha isnavańnia. A ŭ ekanamičnaj perspektyvie heta b spryjała prarynkavaj aryjentacyi budučaha ŭradu, jakomu pryjšłosia b hladzieć u kirunku reformaŭ i pošuku novaj mižnarodnaj specyjalizacyi na padmurku vysokatechnalahičnych vytvorčaściaŭ u novaj Eŭropie.

Niahledziačy na dasiahnieńni prapahandy i statystykaŭ u spravie «dynamičnaha» raźvićcia biełaruskaj ekanomiki, padziei i ličby śviedčać ab tym, što sapraŭdny jaje stan žudasny. Nierefarmavanaja i nieefektyŭnaja, adstałaja ad susiednich krainaŭ, jana moža isnavać tolki ŭ štučna stvoranych ciapličnych umovach. Pierachod na rynkavyja ŭmovy niasie pahibiel dla niarynkavaj haspadarki. Voś hałoŭnaja pryčyna hazavaj histeryki i najbolšaja vysnova z usich hazavych padziej.

Uładź Kałupajeŭ, analityčnaja hrupa «Alternatyva-XXI»

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0