Гісторык Акудовіч: «Радзівіл здрадзіў», таму запаўняюць пустку рускім шавінізмам

— Доўгі час у беларускага рэжыму не было нейкай уцямнай ідэалогіі, акрамя ідэі ўтрымання ўлады любой цаной. Але апошнім часам у прадукцыі прапагандыстаў усё больш з'яўляецца наратыву, уласцівага расійскім шавіністам і імперцам. Раней ён быў маргінальны і выпадковы, але цяпер становіцца мэйнстрымам. Ці можа зараз афіцыйна запанаваць выразна рускаміраўская ідэалогія?

— Не, мне падаецца, гэта проста рэакцыя на сітуацыю і эклектыка, сумесь розных элементаў.

Павялічыць

Цімафей Акудовіч

Дзяржава ўжо спрабавала аднойчы, на пачатку нулявых, асэнсавана стварыць ідэалогію, калі былі запушчаныя пасады ідэолагаў, калі спрабавалі напісаць падручнік беларускай ідэалогіі, стварылі музей. Не атрымалася, і ўсе гэта прызналі. І дзяржава ў пэўны момант нават пагадзілася абаперціся на ідэалогію, прапанаваную беларускім грамадствам. Скарына, Еўфрасіння Полацкая, ВКЛ, «Пагоня» ў гербе Віцебскай вобласці. Беларуская незалежнасць, ідэнтычнасць — на нейкім этапе нават быў пэўны кансэнсус.

Але калі грамадства гэтак няўдзячна «здрадзіла» дзяржаве, то гэтая ідэалогія была адкінутая. І на пустое месца прыйшлі тыя, хто не баіцца запэцкаць рукі ў хлусні, падтрымаць злачынствы. Гэта былі прыхільнікі ідэяў «вялікага Сталіна», якія занялі месца, што пуставала. І таму тая «ідэалогія», якая цяпер пануе, — гэта хутчэй сведчанне бяссілля ўлады, а не яе нейкай трансфармацыі.

— Калі раней сапраўды прысутнічаў кансэнсус па такіх тэмах, як беларускі суверэнітэт, ці па такіх дзеячах, як Каліноўскі і Касцюшка, якія яшчэ з савецкіх часоў успрымаліся як нацыянальныя героі Беларусі, — то цяпер атака ідзе і на іх постаці. У цяперашняй сітуацыі ніхто ва ўладзе не рызыкуе сказаць нешта супраць прарасійскага імперскага наратыву?

— Я думаю, гэта проста спроба ў змаганні з палітычнымі апанентамі змагацца з іхнімі сімваламі. Ва ўлады якая ідэалагічная аснова? «Вялікая Айчынная вайна», і нічога іншага няма. Усё астатняе, што грамадства спрабавала выгадаваць, а дзяржава была нібыта не супраць (бо гэта сімпатычна выглядала, Нясвіж, помнікі Сапегу), — гэта ўсё раптам стала сімвалам грамадства.

І зараз яны на гэта нападаюць, бо на гэта зручна нападаць, бо ёсць напрацаваныя метадычкі, у рускіх шавіністаў. Крытыка ідзе звычайна па ўжо падрыхтаваных каналах. І ідэолагі такім чынам б’юць па сваіх апанентах. Іх не дужа цікавіць Касцюшка, я думаю. Яны, можа, і на адкрыцці гэтага помніка былі. Яны каштоўнасць гісторыі не разумеюць, для іх гэта проста інструмент змагання з палітычнымі апанентамі.

— А як варта назваць цяперашнюю новую форму, якую набывае дзяржаўная практыка і структура з улікам апошніх хваляў рэпрэсіяў? Аналітыкі ўжо гавораць пра пераход ад аўтарытарызму — да таталітарызму альбо да фашызму…

— На жаль, мы ўсё больш падыходзім да параўнання з фашызмам альбо сталінізмам. Відавочная спроба пабудаваць дыктатуру дзеля захавання ўлады. Мы і раней параўноўвалі, але раней гэта было да канца не апраўдана. А цяпер сучасная Беларусь усё бліжэй да фашызму і сталінізму.

Іншая справа, што ў іх нічога не атрымаецца. Бо фашызм — гэта рэпрэсіі плюс моцная ідэалогія, якая ўсіх захоплівае. А ў нас рэпрэсіі ёсць, але моцнай ідэалогіі няма і быць не можа.

— Сапраўды, усе дыктатарскія рэжымы, ад левых да правых, мелі сваю ідэалогію: ад сацыялізму Кастра на Кубе ці апоры на ўласныя сілы, «чучхэ» ў Паўночнай Карэі — да кансерватыўных і рэлігійных каштоўнасцяў лацінаамерыканскіх дыктатараў ці Франка ў Іспаніі. Чаму рэжыму Беларусі, па-вашаму, не ўдасца пабудаваць уласную ідэалогію?

— Людзі павінны падтрымліваць тое, што робіць дзяржава, любыя рэжымы доўгатэрмінова трымаюцца толькі на згодзе, хаця б дастаткова істотнай часткі гэтых людзей. Сапраўды, усе дыктатарскія рэжымы XX стагоддзя трымаліся на пэўнай падтрымцы, якая дасягалася па-рознаму. Заўсёды была нейкая згода людзей, што менавіта так трэба. Была вера, што ўлада ўсё робіць правільна, вера, якой і блізка няма ў Беларусі.

— У Расіі, як падаецца, больш за палову грамадзян вераць, што вайна — гэта добра, Пуцін вялікі. Такі ў іх на сёння грамадскі кансэнсус (які, вядома, існуе да першай вялікай паразы). Чаму ў нас не можа быць гэтаксама?

— Бо ў нас іншае грамадства. У Расіі грамадства больш падтрымлівае рэпрэсіі і ўсё, што робіць улада. Беларусы непазбежна больш еўрапейскі народ, у нас людзі больш разумеюць, што такое самастойнасць, самаарганізацыя і ўплыў грамадства на дзяржаву. Мы, як паказаў 2020 год, гэтага хочам, хочам, каб дзяржава была ўладкаваная менавіта з улікам думкі грамадства.

— Цяперашні ўхіл у шавіністычны расійскі наратыў — гэта неабходная даніна Крамлю як галоўнаму спонсару мінскага рэжыму ці самадзейнасць асобных прарасійскіх прапагандыстаў?

— Ідэалогія — гэта не тое, што можна сесці і напісаць на аркушы паперы. Яна складаецца з таго, што ёсць, з гісторыі і геаграфіі. Да жніўня 2020 года была даволі ўтульная для ўсіх ідэалогія беларускай дзяржаўнасці, дзе была «Вялікая Айчынная вайна», а побач Радзівіл і Нясвіж. Але раптам, у разуменні ўлады, «Радзівіл здрадзіў». І трэба запоўніць пустку. І яны бяруць тое, што ёсць, найбліжэйшае. Найбліжэйшае — гэта корпус шавіністычных рускіх ідэяў. Я не думаю, што гэта нейкі хітры план.

— Але яны маглі б узяць нешта беларуска-савецкае. Расійска-шавіністычнае ва ўлады заўсёды выклікала пэўны недавер, яны ніколі гэта не прымалі так, як цяпер.

— Ведаеце, дзіўная штука атрымалася з «беларуска-савецкім». Яго дзяржава не змагла пераўтварыць у ідэалогію нават тады, на пачатку нулявых, калі было заданне. Яны запусцілі піянераў, БРСМ — але так і не змаглі стварыць з савецкай ідэнтычнасці нейкую ідэю, якая запальвала б, абнавіць яе.

А пасля 2020 года ўжо ніхто не ўзяўся будаваць гэтую складаную канцэпцыю адноўленай БССР, не да гэтага было. І яны ўзялі тое, што гарантавана магло па-хуткаму даць нейкі вынік. І гэта расійскі шавінізм. Тут зразумела, што гаварыць, зразумела, як будзе адгукацца. Таму яны гэта і ўзялі, у іх выбару не было.

• 19
• 0
• 3
• 0
• 0
• 3
• 1
• 0