Мільянер, казак, абаронца рускай мовы. Хто рыхтаваў дзяржаўны пераварот у Казахстане
Затрыманні на акцыі пратэсту ў Казахстане супраць зямельнай рэформы ў маі 2016 года.
Фота: Шаміль Жуматаў/ Reuters / Scanpix / LETA
Камітэт нацыянальнай бяспекі Казахстана заявіў, што ў краіне папярэджаная «спроба дзяржаўнага перавароту». Як вынікае з заяваў прадстаўнікоў спецслужбаў, зрынуць «лідара нацыі» Нурсултана Назарбаева і стварыць свой альтэрнатыўны ўрад збіраўся мясцовы бізнэсовец Тахтар Тулешаў, арыштаваны яшчэ ў студзені 2016 года. Па просьбе «Медузы» журналіст Пётр Балагоў распавядае, хто такі Тулешаў, як ён звязаны з Расіяй і чаму прадпрымальнік апынуўся ў турме.
Пра «спробу дзяржаўнага перавароту» Камітэт нацыянальнай бяспекі Казахстана абвясціў у панядзелак, 6 чэрвеня. Па звестках спецслужбаў, пераварот рыхтаваў бізнэсмен Тахтар Тулешаў, прычым з турмы. Бізнэсоўца арыштавалі 30 студзеня 2016 года ў Шымкенце (у савецкі час — Чымкент), дзе знаходзіцца яго галоўны актыў, завод па вытворчасці слабаалкагольных напояў «Шымкентпіва».
Арышт Тулешава суправаджаўся беспрэцэдэнтнымі мерамі сілавікоў. Паліцыя і атрады спецназа ачапілі квартал і перакрылі дарогі ў раёне гатэля «Рыксос Хадзіша Шымкент», перад якім быў затрыманы аўтамабіль з аховай Тулешава. Паліцыянты таксама перакрылі вуліцу Бекетаў-Батыр, дзе знаходзіцца дом прадпрымальніка, і ўзялі пад кантроль яго піваварны завод.
Акрамя Тулешава арыштавалі яшчэ трох чалавек, паведамлялася аб канфіскацыі ў іх зброі і наркотыкаў; самому бізнэсоўцу інкрымінавалася стварэнне АЗГ. Палітычных абвінавачванняў Тулешаву першапачаткова не выставілі, але пасля травеньскіх акцый пратэсту ў Казахстане (мясцовыя жыхары выступілі супраць зямельнай рэформы: улады краіны маюць намер з 1 ліпеня выставіць на таргі праз аўкцыёны 1,7 мільёна гектараў зямлі сельгаспрызначэння) спецслужбы абвясцілі, што ён збіраўся ажыццявіць «дзяржпераварот».
Тулешаў і Расія
Да 2016 года Тулешаў быў вядомы шырокай публіцы хіба што схільнасцю да кідкай раскошы. Напрыклад, дзень нараджэння дачкі бізнэсоўца Даніэль (усяго ў Тулешава 13 дзяцей) быў зрэжысаваны па матывах «Уладара пярсцёнкаў», а сам бацька імянінніцы выконваў ролю Элранда.
На іншы дзень нараджэння Даніэль з'явіўся Цімаці, а для старэйшай дачкі Севільі спяваў украінскі спявак Іван Дорн. Акрамя таго, Тулешаў стварыў кампанію «Шымкент Pictures», якая адзначылася фільмам «Блізкі бой», у ім галоўныя ролі выканалі Эрык Робертс, Гэры Бьюзі і Дэвід Кэрадайн.
Пазней Тулешаў праявіў сябе ў якасці спартовага функцыянера — у сакавіку 2007 года яго абралі кіраўніком аднаго з камітэтаў Міжнароднай асацыяцыі аматарскага бокса (AIBA). Там яго шляхі перасекліся з узбекскім прадпрымальнікам Гафурам Рахімавым (цяпер грамадзянінам Расіі), які займаў пасаду выканаўчага дырэктара AIBA. Вядома, што ў 2009-м яны разам адзначалі дзень нараджэння Тулешава, прычым Рахімаў прыехаў на яго на «ролс-ройсе» з шымкенцкімі нумарамі. Праз тры гады Рахімаў быў названы ўладамі ЗША адным з кіраўнікоў міжнароднай АЗГ «Брацкае кола» — і адным з тых, хто кантралюе пастаўкі афганскага гераіну ў Казахстан, Расію і далей у краіны Заходняй Еўропы.
Акрамя бізнэсу і бокса, Тулешаў актыўна цікавіўся Расіяй: за апошнія гады ён займаў (або сцвярджаў, што займаў) пасты ледзь не ў дзясятку арганізацый, звязаных з РФ. Напрыклад, Тулешаў быў дарадцам вярхоўнага атамана Саюза казацкіх грамадскіх аб'яднанняў Казахстана, у задачы якога ўваходзіла «ўмацаванне адносін» з Расеяй, а таксама прадстаўляў у Казахстане Саюз журналістаў Расеі і браў удзел у дзейнасці «Рускага таварыства ў Казахстане». Акрамя таго, ён называў сябе старшынёй Экспертнай рады па эканамічным супрацоўніцтве Расіі, Казахстана і Беларусі (што гэта за рада — невядома) і Камітэта па эканамічнай палітыцы і прадпрымальніцтве Дзяржаўнай думы Расіі (праўда, на сайце Дзярждумы гэтай інфармацыі няма; камітэты парламента ўзначальваюць дэпутаты).
Тахтар Тулешаў. Фота: Тэлеканал «Астана» / YouTube
У 2012 годзе з'явілася інтэрв'ю Тулешава, апублікаванае нейкім Алегам Зенорам. У ім казахстанскі бізнэсмен тлумачыць, чаму ён, грамадзянін Казахстана, працуе дарадцам у расійскім парламенце, а таксама крытыкуе «татальнае ўкараненне» казахскай мовы ў сябе на радзіме. «Калі пачынаецца ўціск рускай мовы, што мы цяпер часам ужо назіраем у Казахстане, то справа можа скончыцца дрэнна», — разважае Тулешаў.
У тым жа годзе Тулешаў стаў дырэктарам цэнтральна-азіяцкага кірунку Цэнтра аналізу тэрарыстычных пагроз і канфліктаў малой інтэнсіўнасці (ЦАТУ; публікуе тэксты пра канфлікты на Блізкім Усходзе і ў былых савецкіх рэспубліках, у тым ліку антыамерыканскай накіраванасці). У якасці функцыянера гэтай арганізацыі ён узяў удзел у «аперацыі па вызваленні закладнікаў у Лівіі», за што ў жніўні 2015 года атрымаў ордэн «Міратворац». Расейскія СМІ, распавядаючы аб гэтай падзеі, называлі Тулешава «камісарам Інтэрпал-цэнтра Расійска-Ціхаакіянскага рэгіёну».
З часам сувязі Тулешава з Расіяй станавіліся ўсё больш цесныя. У 2013 годзе ён апублікаваў кнігу «Еўразійская інтэграцыя. Пабудова будучыні», у якой, напрыклад, гаворыцца наступнае: «Ролю У.У. Пуціна ў прасоўванні Расіі да інтэграцыі на постсавецкай прасторы цяжка пераацаніць: яго ініцыятывы і рашэнні надаюць інтэграцыйным працэсам новую дынаміку і рассейваюць скепсіс у дачыненні да прадуктыўнасці інтэграцыйных праектаў». У кнізе Тулешаў адстойвае ідэалы «еўразійскай інтэграцыі» — нават у шкоду самастойнасці асобных дзяржаў.
У 2015 годзе на ваенна-спартыўнай базе «Беркут» у Паўднёва-Казахстанскай вобласці пры непасрэдным удзеле Тулешава прайшоў злёт, прысвечаны бацьку бізнэсоўца — ветэрану КДБ — МГБ СССР Джусупу Мамбетавічу Тулешаву. На злёт сабраліся не толькі прадстаўнікі казацкіх арганізацый, але і члены Саюза ПДВ Расіі.
Тулешаў і дзяржпераварот
За тры месяцы да арышту Тулешаў падаў заяву на звальненне з ЦАТУ па ўласным жаданні і зарэгістраваў у Казахстане грамадскі рух «Удэу-Арле» з прадстаўніцтвамі ва ўсіх абласных цэнтрах рэспублікі. Пра тое, што ўяўляе сабой гэтая арганізацыя, амаль нічога невядома. Па словах кіраўніка ЦАТУ Раміля Латыпава, які рэзка раскрытыкаваў улады Казахстана за арышт Тулешава, «Удэу-Арле» планавала аб'яднаць «вялізную колькасць людзей» да парламенцкіх выбараў у сакавіку 2016 г. (на іх прапрэзідэнцкая «Нур Атан» набрала 82,2% галасоў; «Удэу-Арле» не ўдзельнічала).
Па дадзеных Камітэта нацыянальнай бяспекі Казахстана, бізнэсмен шукаў прыхільнікаў сярод былых і дзейных высокапастаўленых службовых асоб у праваахоўных органах, а таксама ў камандаванні вайсковых частак. Акрамя самога прадпрымальніка, па падазрэнні ў арганізацыі перавароту былі затрыманыя былы першы намеснік генеральнага пракурора Казахстана, былы член Канстытуцыйнай рады Ільяс Бахтыбаеў, былы начальнік Дэпартамента ўнутраных спраў Паўднёва-Казахстанскай вобласці генерал-маёр Хібратула Даскаліеў, яго першы намеснік і два камандзіры вайсковых частак №35748 і 55653 рэгіянальнага камандавання «Поўдзень» Міністэрства абароны. Супрацоўнікі КНБ таксама нібыта канфіскавалі з сховішчаў і схованак значную колькасць зброі, боепрыпасаў і выбуховых рэчываў, якія Тулешаў планаваў выкарыстоўваць для «гвалтоўнага звяржэння ўлады».
Нурсултан Назарбаеў у нацыянальным строі, 1 траўня 2016 года. Фота: Шаміль Жуматаў / Reuters / Scanpix / LETA
Па словах прадстаўніка КНБ Руслана Карасёва, непасрэдную падрыхтоўку да перавароту Тулешаў пачаў у канцы 2015 года. Акрамя таго, менавіта ён, паводле афіцыйнай версіі, фінансаваў выступы супраць зямельнай рэформы, якія прайшлі ў канцы красавіка — пачатку траўня 2016 года ў гарадах захаду і поўдня краіны (рускае насельніцтва Казахстана іх фактычна праігнаравала). Па выніках мітынгаў былі затрыманыя некалькі сотняў чалавек. У КНБ сцвярджаюць, што выступы павінны былі адбыцца раней, але тэрміны былі скарэкціраваны з-за затрымання Тулешава.
За апошнія паўгода Тулешаў стаў ужо другой публічнай фігурай з сімпатыяй да Расіі, якая патрапіла пад крымінальны пераслед. У снежні 2015 года за «абуджэнне нацыянальнай варожасці» на чатыры гады турмы быў асуджаны вядомы сваімі прарасейскімі поглядамі казахстанскі блогер Ермек Тайчыбекаў. У свой час ён сцвярджаў, што менавіта Казахстан і Азербайджан — наступныя рэспублікі былога СССР, якія стаяць у чарзе на рэалізацыю «ўкраінскага сцэнара».