Човен не збіваюць, яго знаходзяць унутры дуба. Майстар на Палессі робіць унікальныя лодкі

Леанід Швец выдзёўбвае лодкі з цэльнага дубу — так, як гэта рабілі продкі цяперашніх палешукоў больш за тысячу гадоў таму. Народны майстар жыве ў вёсцы Перароў Жыткавіцкага раёна. У яго 28 сотак зямлі, куры-нясушкі, невялікі пчальнік і рэдкі цяпер навык — ён умее рабіць прыпяцкія лодкі-даўбёнкі, або, як іх тут называюць, чоўны. Выданне Times.by прыехала паглядзець на «балотны ўсюдыход».

Леанід Швец на Прыпяці. Фота: Times.by

Дзедаў капыл і начоўка з вярбы

У двары ў Леаніда Швеца ўсё па-гаспадарску: працоўныя будынкі ў адну лінію, акуратна складзеныя дровы, на кручках — дрот да дроту. Каля хаты з белай цэглы — самаробныя стол і лаўка. За агароджай з рабіцы — пераараны на зіму агарод.

Каля адной з адрын звяртае на сябе ўвагу чыгунны агрэгат, падобны да вялікай мясарубкі.

«Сячкарня гэта, — ловіць позірк гаспадар і адкрывае накрыўку даваеннага механізма. — Ад дзеда Нічыпара дасталася. Шасцярэнькі, нажы — усё на месцы. Любую траву і сёння здробняць».

Леанід Швец. Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Дзед жыў у суседнім Хваенску, быў найлепшым цесляром у акрузе. Інструменты, якімі ён выдзеўб свой човен, да гэтага часу захаваліся.

Леанід паказвае прадмет, падобны да сякеры, і два стругі — з прамым і выгнутым лязом. Усё самаробнае, калісьці выкаванае ў палескай кузні.

«Гэта капыл, — паказвае майстар сякеру ў форме ступні з загнутымі з абодвух бакоў канцамі. — Такім сярэдзіну ствала вычэсваюць. Робяць гэта ўжо пасля таго, калі звычайнай сякерай знялі абалону — першы слой пад карой».

Фота: Times.by

Круглым стругам, паводле слоў Леаніда, выраўноўваюць сценкі чоўна да патрэбнай таўшчыні.

«Зараз пакажу», — кажа ён і знікае за адрынай. Праз пару секундаў вяртаецца з прадметам, падобным да глыбокага падноса.

«Ведаеце, што гэта? — інтрыгуе гаспадар і, не дачакаўшыся адказу, выдае: — Начоўкі. У такіх мая бабуля пампушкі расчыняла. Яшчэ ў іх праць можна і дзяцей купаць».

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Гэтыя начоўкі дзед Нічыпар выразаў з вярбы больш як паўстагоддзя таму.

«Мне тады гадоў сем было. Ён іх за дзень зрабіў. Памятаю, кажу дзеду: таксама так хачу, навучы. А ён засмяяўся: «Спачатку дуб ад вяза навучыся адрозніваць — тады не толькі начоўкі, але і човен зробіш». Да гэтага часу памятаю яго словы».

«Ногі самі вядуць да вады»

Леаніду Швяцу 63 гады. У Перароў ён пераехаў з суседняй вёскі ў 1990-м, калі ажаніўся. Да гэтага працаваў кіроўцам на Поўначы, паспеў вывучыцца на бурыльшчыка і адслужыць у арміі.

Фота: Times.by

Вёска Перароў сёння невялікая.

«Чалавек са сто дваццаць засталося. Старыя паміраюць, а маладых мала. Хаця працы хапае і ў нацпарку «Прыпяцкі», і ў буйной гаспадарцы «Агра-Ляскавічы». Было б жаданне», — кажа Леанід.

Апошнія пятнаццаць гадоў Леанід Швец працуе машыністам помпавай станцыі: сочыць за ўзроўнем вады ў меліярацыйных каналах. А ў свабодны час рыбачыць.

«Калі палічыць, колькі дзён на рацэ правёў і дома, то, напэўна, першых будзе ў разы больш. Цяпер ужо менш на рыбу хаджу. Але ногі самі вядуць да вады. Калі не парыбачыць, дык проста пастаяць на беразе, падыхаць перароўскім паветрам».

Фота: Times.by

Літаральна дзень таму Леанід плаваў на другі бераг ракі. Там, у лесе, у яго пчолы. Дабрацца да вулляў хутчэй за ўсё на лодцы.

«Пераплыў раку — і на месцы. А калі б машынай паехаў, то змарнаваў бы тры гадзіны часу. Вельмі шмат аб'язджаць трэба», — тлумачыць паляшук.

Фота: Times.by

Раней у Перарове і навакольных вёсках човен быў у кожнага гаспадара. Яно і зразумела: калі Прыпяць наступала на вёску, ніякая тэхніка прайсці не магла. Паводкі былі такой сілы, што выварочвала векавыя дубы.

У апошнія гады вялікая вада стала ў Перарове нячастым госцем, таму ўбачыць на рацэ драўляную лодку, а тым больш човен — вялікая рэдкасць.

Але не для Леаніда Швяца. Ягоны пачарнелы ад часу рарытэт і збітая з дошак пласкадонка пастаянна прышвартаваныя каля берага.

Фота: Times.by

Урокі майстроў Масло

Сваю першую лодку Леанід Швец збіў з дошак у чатырнаццаць гадоў.

«Нічога незвычайнага. Раней пласкадонкі кожны хлапчук на Палессі ўмеў рабіць. Я ж з сям'і цесляроў, мне сам бог загадаў, — кажа Леанід. — А вось чоўны па старажытнай тэхналогіі выдзёўбвалі адзінкі».

Урокі майстэрства Леанід браў спачатку ў дзеда Нічыпара, а калі пераехаў у Перароў, у суседзяў — цёзкаў па прозвішчы Васіля Фаміча і Віктара Якубавіча Масло. Тыя рабілі чоўны на продаж і ведалі пра іх больш, чым хто-небудзь у акрузе.

Фота: Times.by

Яны і навучылі, што найлепшы для чоўна матэрыял — дуб, але яго трэба ўмець выбраць з вываратаў (дрэва, што ўпала. — Заўв. Times.by). І рэч не толькі ў вышыні і дыяметры ствала. Знешне моцны дуб мог аказацца непрыдатным. Масло паказалі, як гэта праверыць.

«Спачатку трэба адсячы частку кары, потым зняць слой абалоні, а гэта яшчэ 3—4 сантыметры. Калі да працоўнай часткі дойдзеш, адкалі ад яе шчэпку і кінь у ваду. Патоне — дуб для чоўна дрэнны, разварочвайся і ідзі. Паплыве — бярыся за работу», — успамінае ўрокі Масло паляшук.

Фота: Times.by

Працавалі майстры непасрэдна ў лесе. Дзяўблі чоўны ўручную, ніякіх электраінструментаў у іх не было.

«Сваімі вачамі бачыў, як аднойчы дзядзькі Масло раніцай паехалі за раку на адным чоўне, а вечарам прыплылі ўжо на двух. Вось сіла якая ў людзей была. Звычайна вопытнаму майстру тыдзень быў патрэбны на тое, каб паставіць човен на ваду», — праводзіць паралелі Леанід.

Свой першы човен ён зрабіў у 36 гадоў і пераканаўся: праца вельмі цяжкая. Далоні сцёр да крывавых мазалёў. Тады і зразумеў, чаму бацька купіў сабе човен, а не зрабіў па прыкладзе дзеда сам.

Фота: Times.by

Працаваў Леанід у лесе месяц, але працэс так захапіў, што ён вырашыў хоць раз у тры-чатыры гады брацца за капыл. Сёння ён адзіны ва ўсёй Беларусі майстар па прыпяцкіх чоўнах.

Леаніда пастаянна запрашаюць падзяліцца сваімі ведамі на фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся». Дубы для майстар-класаў на фестывальную пляцоўку прывозіць нацпарк «Прыпяцкі».

Леанід Швец на фестывалі «Кліч Палесся». Фота: Times.by

«Пра што звычайна пытаюцца? Часцей за ўсё пра памеры «балотнага ўсюдыхода» — так аднойчы хтосьці з гасцей назваў мой човен, — смяецца Леанід. — Даўжыня павінна быць 5,2 метра, шырыня ў пярэдняй частцы — не менш за 85 сантыметраў. Да кармы яна паступова звужаецца».

З такімі габарытамі, кажа майстар, човен атрымліваецца ўстойлівым і ходкім, дасць фору любой іншай драўлянай лодцы. «Пойдзем да ракі, пакажу», — прапануе ён.

«Човен не плыве — ён шамаціць»

Ад двара Леаніда ідуць да лясной затокі. Каля берага старога рэчышча Прыпяці пагойдваюцца на вадзе човен і пласкадонка.

Леанід пералічвае адрозненні без доўгіх роздумаў. У чоўна плюсаў больш, чым у звычайнай лодкі. Ён хутчэйшы, больш манеўраны і лепш праходзіць па зарослых вадаёмах.

Фота: Times.by

«Тую адлегласць, што на лодцы за гадзіну праплывеш, на чоўне — за 35—40 хвілін, — кажа майстар. — А яшчэ добры човен настолькі паслухмяны, што адчувае самы малы рух гаспадара».

Для рыбака гэта вялікая перавага, асабліва калі ловяць на дарожку.

«А ў рыбных затоках і рачных старыках, дзе трава ды хмызняк, човен не плыве — ён шамаціць. Так што так — балотны ўсюдыход, не інакш», — усміхаецца паляшук.

Фота: Times.by

Каб кіраваць чоўнам, дастаткова аднаго вясла. Універсальнага памеру, на думку Леаніда, не бывае.

«Вышыню вясла падбіраю пад рост рыбака, таўшчыню — каб пальцы сыходзіліся і зручна было трымаць. Вясло не павінна падымацца вышэй за калена, а па шырыні — не выходзіць за далонь, — паказвае майстар. — Зробіш больш — спіна пачне балець, і кіраваць стане цяжка».

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Фота: Times.by

Леанід выразае вёслы з ясеню. Кажа, ён больш моцны і даўгавечны за сасну і вярбу.

Ёсць у прыпяцкага чоўна яшчэ адна асаблівасць — захоўваць такую лодку лепш у вадзе.

«Човен нават на зіму больш разумна пад ільдом пакінуць, чым на беразе. Сонца ў любую пару года свеціць — ад яго дрэва рассыхаецца. А вільгаць для яго — натуральнае асяроддзе», — тлумачыць майстар.

Фота: Times.by

На першы позірк човен здаецца няўстойлівым: вось-вось і ён перакуліцца. Але не, гэта падманлівае ўражанне. Даўбёнка плыве па воднай гладзі лёгка і хутка.

Дарагое рамяство

Пасля рачной прагулкі Леанід прапануе зайсці ў лес. Дзесяць хвілін блуканняў, і ён знаходзіць тое, што хацеў паказаць.

Фота: Times.by

Абдымае ствол велізарнага дуба, прыкідвае вышыню і робіць выснову — «атрымаецца добры човен».

«У дыяметры крыху больш за метр. Да першых галін метраў шэсць, і сучкоў няма, — нахвальвае дрэва майстар. — І бачыце — характэрны для будучага чоўна выгіб ёсць. Гэта наогул цудоўна».

Фота: Times.by

Але проста прыйсці ў лес і ссячы дрэва сёння нельга. За дазволам трэба звярнуцца ў нацпарк.

«Куб дзелавой драўніны дубу сёння каштуе каля $100. Так што на адзін толькі матэрыял пойдзе больш за $1000», — прыкідвае Леанід.

Фота: Times.by

Попыт на чоўны, кажа майстар, ёсць, але невялікі. Прычына відавочная — дорага.

«Пару гадоў таму мне патэлефанавалі з Віцебскай вобласці. Цікавіліся цаной і маёй гатоўнасцю ўзяцца за заказ, — успамінае паляшук. — Я адразу сказаў: спачатку вырашыце пытанне з матэрыялам і папярэдзіў, што будзе дорага. Мне далі зразумець, што звяртаюцца людзі багатыя і могуць дазволіць сабе такія выдаткі».

Фота: Times.by

Сваю працу Леанід тады ацаніў у адзін сярэдні заробак па краіне. Паабяцаў, што за тыдзень зробіць човен. Але па руках так і не ўдарылі.

«Нешта, відаць, там не зраслося. Атрымліваецца, нават багатыя людзі не могуць сабе сёння дазволіць купіць човен», — робіць выснову майстар.

За сваё жыццё Леанід Швец зрабіў шэсць унікальных лодак. Пару яго работ можна ўбачыць у музеі прыроды ў Ляскавічах, яшчэ пару — у Нацыянальным парку «Прыпяцкі». Дзве засталіся ў майстра: адну ўжо ўбачылі, а другая патрабуе рамонту.

Фота: Times.by

Гэтым летам па дарозе на фестываль у Ляскавічы першы човен Леаніда ўпусцілі. Пры падзенні трэснула дно.

«Вось такая бяда, — уздыхае майстар. — Зараз той човен-небарака ляжыць недалёка ад уезду ў Перароў, каля дарогі».

Фото: Times.by

Леанід спачатку вырашыў не чапаць яго больш, а нядаўна перадумаў — усё ж верне рарытэт дадому. Няхай, кажа, як экспанат у двары стаіць.

Фота: Times.by

У 2022 годзе традыцыю вырабу прыпяцкіх чоўнаў прызналі гісторыка-культурнай каштоўнасцю Беларусі.

«Праўда, каму перадаць дзедаў капыл, стругі і ўменне бачыць у дрэве будучы човен, я пакуль не ведаю, — са шкадаваннем заўважае Леанід. — Вучняў побач няма, а адпаведны дуб каштуе дорага. Уся надзея на ўласных унукаў».

Каментары да артыкула