Unikalnaja praktyka stvareńnia kaalicyj isnavała, kali Zachodniaja Biełaruś uvachodziła ŭ skład Polščy i roznyja narody razam procistajali pałanizacyi, piša kandydat histaryčnych navuk Alaksandr Paškievič.
5 i 12 listapada 1922 hoda ŭ Polščy, hramadzianami jakoj niezadoŭha da taho stali mnohija etničnyja biełarusy, musiła adbycca važnaje palityčnaje mierapryjemstva — vybary ŭ dvuchpałatny parłamient (Siejm i Sienat) pavodle novaha vybarčaha zakona.
Pakolki Kanstytucyja 1921 hoda zrabiła Polšču parłamienckaj respublikaj pry tolki dekaratyŭnych paŭnamoctvach prezidenta, faktyčna hetyja vybary musili vyznačyć palityčny kurs krainy na nastupnyja piać hadoŭ.
Vybarčy zakon jak instrumient «Polščy dla palakaŭ»
Upieršyniu parłamienckija vybary musili prajści na terytoryi ŭsioj polskaj dziaržavy ŭ tych miežach, jakija palakam udałosia pravieści i zamacavać pa vynikach kryvavych bajoŭ z balšavickimi, niamieckimi, litoŭskimi i ŭkrainskimi vojskami, što vialisia ŭ 1918—1921 hadach.
Choć miežy hetyja ŭ cełym adpaviadali žadańniam polskich nacyjanalnych demakrataŭ (endekaŭ), jakija razam z sajuźnikami mieli bolšaść va Ustanoŭčym siejmie, cklikanym dla pryniaćcia Kanstytucyi Polščy i vybarčaha zakona, ich usio ž vielmi tryvožyŭ toj fakt, što amal tracinu nasielnictva takoj Polščy składali pradstaŭniki nacyjanalnych mienšaściaŭ. Taki nacyjanalnademahrafičny bałans pry całkam demakratyčnych praviłach hulni jaŭna pastaviŭ by pad sumnieŭ adzin z asnoŭnych ideałahičnych pastułataŭ endekaŭ — «Polšča dla palakaŭ». Dziela taho jany, karystajučysia bolšaściu ŭ Siejmie, praviali taki vybarčy zakon, jaki musiŭ źvieści da minimumu mahčymaści niapolskich palityčnych arhanizacyj atrymać na vybarach kolkaść mandataŭ, bolšmienš adpaviednuju svajoj doli ŭ struktury nasielnictva. Mała taho, što sam padzieł na vybarčyja akruhi (ź jakich abiralisia, jak praviła, pa 5—7 deputataŭ vyklučna pa partyjnych śpisach) byŭ niespraviadlivy (na terytoryjach ź vialikaj dolaj siarod nasielnictva niepalakaŭ adzin deputat prypadaŭ na bolšuju kolkaść nasielnictva), dyk była ŭviedziena jašče i takaja norma, što častka mandataŭ (72 z 444 na vybarach u Siejm i 18 sa 111 u Sienat) raźmiarkoŭvałasia z t. zv. dziaržaŭnaha śpisu. Prava na mandaty z hetaha śpisu mieli tolki bujnyja partyi z ahulnapolskaj śfieraj upłyvu, u toj čas jak mienšaści, akramia jaŭrejskaj, kampaktna zasialali tolki ŭskrainy dziaržavy.
Niečakanaja ideja Ervina i Icchaka
Namiery endekaŭ nie byli tajamnicaj dla niešmatlikich jaŭrejskich i niamieckich deputataŭ Ustanoŭčaha siejma, jakija sprabavali supraćstajać pryniaćciu zakona ŭ takim vyhladzie na etapie jaho abmierkavańnia. Ale pakolki siły byli niaroŭnyja, to ŭ hałovach dvuch ź ich — niemca Ervina Hasbacha i jaŭreja Icchaka Hrynbaŭma — uźnik ambicyjny płan, jaki mnohim spačatku padavaŭsia nierealistyčnym i navat varjackim.
Sutnaść jaho była ŭ nastupnym: kali nivodnaja z nacyjanalnych mienšaściaŭ, jakija volaj losu stali hramadzianami Polščy, niazdolnaja pieraadoleć abmiežavańni dyskryminacyjnaha vybarčaha zakona samastojna, to čamu b im nie abjadnać svaje namahańni i nie zasnavać mocny supolny pieradvybarčy błok, tym samym abiarnuŭšy zbroju endekaŭ suprać ich samich?
Čatyry jaŭrei — piać kirunkaŭ
Sfarmulavać ideju było, adnak, našmat praściej, čym jaje ažyćciavić. Zaprehčy ŭ adzin voz mierkavałasia, akramia niemcaŭ i jaŭrejaŭ, jašče ŭkraincaŭ, biełarusaŭ, ruskich i litoŭcaŭ.
Niekatoryja z hetych narodaŭ mała taho što mieli niašmat supolnaha ŭ sučasnaści, ale niaredka taksama nieśli ciažki hruz niaprostych uzajemnych histaryčnych parachunkaŭ. Kab pierakanać pradstaŭnikoŭ usich narodaŭ prynamsi časova zabycca na minułyja kryŭdy i sučasnyja supiarečnaści, vystupiŭšy na vybarach adzinym frontam, patrabavalisia sapraŭdy nieardynarnyja dypłamatyčnyja talenty. I Hasbach z Hrynbaŭmam (a pieradusim apošni) ich napoŭnicu prajavili.
Zrešty, situacyja skłałasia tak, što słavianskija mienšaści, pieradusim biełarusaŭ i ŭkraincaŭ Vałyni, Chołmščyny, Padlašša i Paleśsia, doŭha ŭhavorvać nie daviałosia, bo ich u Błok nacyjanalnych mienšaściaŭ (BNM) šturchała ŭłasnaja haleča. Abodva narody byli ŭ pieravažnaj bolšaści sialanskimi. Bahatych ludziej siarod ich amal nie było, adpaviedna, składana było sabrać ułasnymi siłami materyjalnyja srodki, dastatkovyja dla praviadzieńnia aktyŭnaj pieradvybarčaj kampanii. U takoj situacyi błok ź niemcami i jaŭrejami nabyvaŭ dadatkovuju pryvabnaść, bo apošnija pahadzilisia ŭziać asnoŭnuju častku materyjalnaha zabieśpiačeńnia supolnaj kampanii na siabie.
U toj ža čas pradstaŭnikoŭ litoŭskaj mienšaści ŭ Polščy dałučyć da błoka nie ŭdałosia, bo Litoŭski nacyjanalny kamitet u Vilni pastanaviŭ vybary ŭvohule bajkatavać.
Hetaje rašeńnie było pryniata pad upłyvam urada Litoŭskaj Respubliki ŭ Kaŭnasie, jaki ličyŭ Vilenščynu terytoryjaj, niezakonna akupavanaj Polščaj. Pakolki kančatkovaje rašeńnie pa vilenskim pytańni Lihaj Nacyj na toj momant jašče nie było pryniata, to litoŭcy ličyli, što ich udzieł u vybarach u polski parłamient stanie dla jeŭrapiejcaŭ śviedčańniem pryznańnia imi polskaj dziaržaŭnaści. Tymi samimi mierkavańniami kiravalisia i lidary ŭkrainskaj hramadskaści va Uschodniaj Haliččynie, byłoj aŭstryjskaj terytoryi, taksama abviaściŭšy sa svajho boku pryncypovy bajkot vybaram.
Nie było poŭnaha adzinstva i siarod mienšaściaŭ, jakija padtrymali ideju błoka. Asabliva heta tyčyłasia jaŭrejskaj mienšaści, jakaja tradycyjna padzialałasia ŭ palityčnym sensie na čatyry asnoŭnyja častki, vostra kankurentnyja pamiž saboj: 1) prychilniki artadaksalnych relihijnych pohladaŭ, asnoŭnym palityčnym pradstaŭnictvam jakich była partyja «Ahudat Israel»; 2) sijanisty roznych kirunkaŭ, jakija hałoŭnaj palityčnaj metaj stavili zasnavańnie jaŭrejskaj dziaržavy ŭ Paleścinie i adradžeńnie sakralnaj movy iŭryt jak paŭnavartasnaj nacyjanalnaj movy; 3) «falkisty» (narodniki), jakija ličyli i pierasialeńnie ŭ Paleścinu, i adradžeńnie iŭryta ŭtopijaj i vystupali za paŭnavartasnaje raźvićcio jaŭrejskaha žyćcia ŭ dyjaspary z aporaj na movu idyš u jakaści nacyjanalnaj; 4) sacyjalistyčnyja partyi i hrupy, asnoŭnymi ź jakich byli Bund i PaalejCyjon. Nie byli manalitnymi i inšyja mienšaści, asnoŭnymi linijami padziełu siarod jakich było pytańnie staŭleńnia da sacyjalistyčnych idej i da polskaj dziaržaŭnaści.
U vyniku ŭźnikłych supiarečnaściaŭ błoka sa stapracentnym pradstaŭnictvam usich palityčnych siłaŭ piaci mienšaściaŭ stvaryć nie ŭdałosia. Pa pryncypovych mierkavańniach u jaho adrazu admovilisia ŭvajści jaŭrejskija sacyjalisty, jakija pajšli na vybary asobna. Taksama pryncypova suprać błakavańnia ź inšymi mienšaściami byli sijanisty z Haliččyny, jakija jašče z davajennych časoŭ rašuča stajali na baku palakaŭ u ich kanflikcie z halickimi ŭkraincami, a admovaj ad udziełu ŭ błoku čarhovy raz padkreślivali svaju łajalnaść Polščy. U toj ža čas biełarusam i ŭkraincam čysta ideałahičnaha raskołu hetym razam udałosia paźbiehnuć. I radykałysacyjalisty, i bolš pamiarkoŭnyja dziejačy ŭ toj momant družna pracavali razam. Admovilisia ŭvajści ŭ błok ad ich tolki niekatoryja pałanafilskija hrupoŭki (a chutčej, asobnyja dziejačy) z absalutna mizernymi ŭpłyvami. Inšaja sprava, što zza zhadanaha bajkotu vybaraŭ, abvieščanaha ŭkraincamihaliččanami, ukrainski składnik błoka ŭ vyniku akazaŭsia abmiežavany tolki palitykami z Vałyni, Chołmščyny, Padlašša i Paleśsia. Tym nie mienš, navat u takim vyhladzie błok ujaŭlaŭ surjoznuju palityčnuju siłu, ź jakoj apanienty musili ličycca.
Utrymać ciažej, čym stvaryć
Ale stvaryć błok było tolki pałovaj spravy. Nie mienš składana było ŭtrymać jaho adzinstva na praciahu ŭsioj pieradvybarčaj kampanii. Hałoŭnaj patencyjnaj bombaj pad sajuz narodaŭ było pytańnie padziełu pamiž pradstaŭnikami roznych nacyjanalnaściaŭ miescaŭ na ahulnych vybarčych śpisach jak na ahulnadziaržaŭnym uzroŭni, tak i ŭ asobnych akruhach.
Naturalna, što kožny narod chacieŭ padzialić hetyja miescy jak maha bolš vyhadna dla siabie, i dla taho, kab usich bolšmienš zadavolić, patrabavałasia ŭličyć mnostva bujnych i drobnych niuansaŭ. Naležała realistyčna ŭzvažyć šancy BNM na atrymańnie toj ci inšaj kolkaści mandataŭ u kožnaj akruzie, acanić pamier mierkavanaha ŭniosku ŭ dasiahnieńnie patencyjnaha pośpiechu z boku kožnaj nacyjanalnaści, a paśla na asnovie hetych raźlikaŭ vyznačyć čarhovaść kandydataŭ na śpisie. Adnačasova treba było praduhledzieć kampiensacyju strataŭ, paniesienych u supolnych intaresach peŭnaj mienšaściu ŭ adnoj akruzie, za košt druhoj, a taksama vypracavać schiemu raźliku słavianskimi mienšaściami dadatkovymi mandatami ź jaŭrejami i niemcami za finansavańnie supolnaj kampanii.
Dziela vyrašeńnia hetych i inšych pytańniaŭ u Varšavie išli niaspynnyja kansultacyi i pieramovy jak pamiž lidarami asobnych mienšaściaŭ, tak i pamiž cełymi delehacyjami. I jak ni dziŭna, choć faktyčna luboje pytańnie mahło spravakavać razryŭ, pa kožnym usio ž taki ŭrešcie ŭdałosia pryjści da parazumieńnia.
Ale na hetym patencyjna kanfliktnyja situacyi nie zakančvalisia. Užo ŭ miežach vybarčych kamitetaŭ asobnych mienšaściaŭ vialisia składanyja pieramovy adnosna taho, kab spraviadliva padzialić tyja mandaty z nacyjanalnaj kvoty, pra jakija ŭdałosia damovicca ź inšymi ŭdzielnikami błoka, pamiž suajčyńnikami roznych palityčnych pohladaŭ. I tut sprava mahła iści časam jašče ciažej, čym parazumieńnie ź inšymi mienšaściami.
Tak, pradstaŭniki jaŭrejskich «falkistaŭ», spačatku pahadziŭšysia ŭvajści ŭ BNM, paśla paličyli dla siabie niedastatkovymi prapanavanyja im dva deputackija mandaty i sa skandałam pakinuli błok, pajšoŭšy na vybary samastojna. Bolš za toje, u svajoj presie jany raspačali aktyŭnuju kampaniju suprać BNM.Ale heta było ŭsio ž taki prykraje vyklučeńnie, bo ŭ bolšaści vypadkaŭ palityki i tut uzdymalisia nad asabistymi ambicyjami i prychodzili da kampramisu.
U vyniku sfarmiravanyja paśla ŭsich uzhadnieńniaŭ vybarčyja śpisy BNM uražvali nadzvyčajnaj nacyjanalnaj i sacyjalnaj strakataściu. Situacyju, jakaja ŭ toj čas skłałasia, praź niekalki hadoŭ daścipna i dakładna prailustravaŭ žurnalist Biernard Sinhier: «Isak Hrynbaŭm, ksiondz-kanonik Klinkie, biełaruski sacyjalistrevalucyjanier Branisłaŭ Taraškievič, ukrainski sacyjałdemakrat Pavieł Vasyńčuk, a pobač proźviščy papoŭ, rabinaŭ, chasidaŭ, sialan, pamieščykaŭ, dziejačaŭ ź psieŭdarevalucyjnaj markaj… Ruskija, što znajšli siabie jak ukraincy, narodnyja nastaŭniki, jakija rabili tolki pieršyja kroki ŭ palitycy, skampramietavanyja artadaksalnyja dziejačy na jaŭrejskaj vulicy, i nibyta navat piatluraŭcy — usie apynulisia na adnym śpisie». Tak jano na samaj spravie i było.
«I chto šasnaccać nie pałoža»
Suprać BNM polskimi partyjami była razhornuta aktyŭnaja prapahandysckaja kampanija z metaj dyskredytavać błok i źmienšyć jahonuju padtrymku z boku vybarščykaŭ. Prytym ščyravali na hetaj hlebie nie tolki endeki, ale i polskija partyi levaj aryjentacyi. Kontrprapahanda endekaŭ hruntavałasia pieradusim na tym, što chryścijanskija mienšaści nibyta stali ślapoj zbrojaj u rukach padstupnych i varožych im inšaviercaŭiaŭrejaŭ.
Z boku ž levych partyj akcent rabiŭsia pieradusim na sacyjalnym aśpiekcie — što niamieckija i jaŭrejskija bahaciei nibyta padmanam začmuryli hałovy biednym biełaruskim i ŭkrainskim sialanam, prymusiŭšy ich zabycca pra pryrodnuju roźnicu kłasavych intaresaŭ, u vyniku ž pakinuć ich la raźbitaha karyta, źniaŭšy ŭsie viarški sami.
Davać aktyŭny adpor takoj prapahandzie davodziłasia ŭ vydavanaj mienšaściami presie, a taksama padčas šmatlikich pieradvybarčych schodaŭ dy mitynhaŭ. Upor u kontrprapahandzie rabiŭsia na tym, što BNM maje vyklučna techničny charaktar i skiravany tolki na toje, kab pravieści tut i ciapier u parłamient jak maha bolšuju kolkaść deputataŭ. Paśla vybaraŭ ža pradstaŭniki kožnaj ź mienšaściaŭ buduć dziejničać absalutna samastojna, u adpaviednaści z ułasnymi nacyjanalnymi intaresami. Uvohule ž pry ahitacyi za śpis BNM aktyvisty roznych narodaŭ namahalisia pa miery mahčymaści nie rabić akcentu na jahonym šmatnacyjanalnym charaktary, padajučy ahulny śpis pieradusim jak svoj ułasny, nacyjanalny. Charakterny ŭ hetym płanie emacyjny vieršavany zaklik, nadrukavany pierad vybarami ŭ biełaruskaj haziecie «Krynica»:
Judam budzie, chto nie pamoža
Krainie rodnaj u hety čas
I chto šasnaccać nie pałoža
Za śpisak biełaruski naš.
Anałahična ŭ vusnach ahitataraŭ-jaŭrejaŭ śpis №16 (mienavita taki numar atrymaŭ pry rehistracyi śpis Błoka nacyjanalnych mienšaściaŭ) byŭ «jaŭrejskim našym», niemcaŭ — «niamieckim našym», ukraincaŭ — «ukrainskim našym». Ciaham niekalkich miesiacaŭ na bolšaj častcy terytoryi Polščy čulisia niaspynnyja vusnyja i piśmovyja zakliki hałasavać za hety śpis na samych raznastajnych movach: polskaj, ukrainskaj, biełaruskaj, niamieckaj, ruskaj, iŭrycie, idyš…
Adzinstva prynosić pośpiech
U vyniku błok mienšaściaŭ dabiŭsia na vybarach vielmi dobrych vynikaŭ, a sproby niadobrazyčliŭcaŭ jaho raźbić tak i nie dali plonu. Naadvarot — nie zdoleli pryjści choć by da adnosnaha adzinstva polskija partyi, razdroblenaść jakich dała mienšaściam dadatkovy šaniec, jaki byŭ vydatna skarystany. Supolnymi namahańniami mienšaści zdabyli na vybarach u Siejm 55 deputackich mandataŭ u asobnych akruhach, a 11 atrymali ŭ jakaści «premii» z ahulnadziaržaŭnaha śpisu.
Na vybarach u Sienat adpaviednyja ličby byli 17 i 4. Deputatami Siejma ad BNM stali 20 ukraincaŭ, pa 17 jaŭrejaŭ i niemcaŭ, 11 biełarusaŭ i 1 ruski, sienatarami — 8 jaŭrejaŭ, 6 ukraincaŭ, 5 niemcaŭ, 3 biełarusy i 1 ruski. Paćvierdziłasia staraja iścina, što ništo nie moža abjadnoŭvać bolš nadziejna, jak najaŭnaść supolnaha voraha i strach pierad im. Asabliva ŭražvali pośpiechi błoka ŭ akruhach Vałynskaha vajavodstva, dzie masavaje hałasavańnie za śpis №16 miascovaha ŭkrainskaha i jaŭrejskaha nasielnictva dazvoliła BNM zabrać absalutna ŭsie i deputackija, i sienatarskija mandaty. Byli, viadoma, i takija akruhi, u jakich vyniki błoka byli kudy horšyja, čym spadziavalisia, ale ŭ cełym nivodzin ź jahonych udzielnikaŭ nie adčuŭ siabie nadta rasčaravanym dasiahnutym. Zastavałasia tolki zdabytyja pośpiechi nie zmarnavać.
Kamientary