U mnohich biełaruskich siemjach zachavalisia ŭspaminy pra svajakoŭ, jakija sto i bolej hadoŭ tamu źjechali ŭ Amieryku. Čaściej za ŭsio heta byli maładziejšyja braty i siostry našych prababulaŭ i pradziadulaŭ, jakim u pieranasielenaj biełaruskaj vioscy ŭ spadčynu zusim nie zastałosia ziamli i treba było šukać niejki inšy šlach, čym los ziemlaroba. Pra toje, jak zaakijanskaja emihracyja adbyvałasia stahodździe tamu, piša Andrej Vaškievič.
Čamu jechali
Ludzi jechali za akijan z roznych pryčynaŭ, asnoŭnaja masa ź jakich mieła ekanamičny charaktar. Chraničnaje bieźziamielle biełaruskaj vioski, haleča jaŭrejskich miastečak, adsutnaść pracy ŭ haradach… U dalokaj Amierycy, ciažka pracujučy, možna było dobra zarabić.
Ale, aprača hrošaj, było ŭ hetym masavym zychodzie taksama i pamknieńnie da svabody, žadańnie pabačyć inšaje hramadstva, nie padzielenaje pa sasłoŭnaj i nacyjanalnaj prykmietach. Mnohija paśla viartalisia dadomu: chtości nazaŭsiody, chtości kab zabrać z saboj naračonuju. Tych, chto viarnuŭsia z-za akijana, navat praź dziesiacihodździ nazyvali «amierykancami», a taksama davali inšyja z hetym źviazanyja, časam zusim dziŭnyja mianuški.
Naprykład, adnaho majho dalokaha svajaka ŭ vioscy nazyvali «Sanovabič», bo jon pryvioz z Amieryki zvyčku łajacca słovami son of a bitch (sukin syn).
Siamiejnaja historyja aŭtara hetaha tekstu davoli typovaja. U majho prapradzieda Jana było try syny i dźvie dački. Dzialić pamiž imi haspadarku, jakaja ledź dachodziła da dziesiaci hiektaraŭ ziamli, było biessensoŭna. Tamu pryniali rašeńnie: ziamla i dom dastanucca starejšamu Adamu, majmu pradziedu, a dvum bratam i siostram jon vypłacić pa niekalki socień carskich rubloŭ. Dziaŭčaty, atrymaŭšy hrošy, chutka vyjšli zamuž, brat Juzik zastaŭsia ŭ vioscy, a Uładzisłaŭ vyrašyŭ pasprabavać ščaścia za akijanam. Niezadoŭha da Pieršaj suśvietnaj vajny jon stupiŭ na amierykanskuju ziamlu, tam ažaniŭsia ź dziaŭčynaj z vakolic Hrodna i pad kaniec žyćcia mieŭ navat nievialikaje pradpryjemstva pa vytvorčaści kruchmału. Uładzisłaŭ da kanca žyćcia pierapisvaŭsia z Adamam, prysyłaŭ jamu niejkija hrošy i fotazdymki z domam, aŭtamabilami, siamiejnymi śviatami. A starejšy brat, jaki ŭ 1950-ja straciŭ ziamlu i jašče paspytaŭ stalinskaha łahiera, ščyra radavaŭsia za brata-amierykanca. Paśla śmierci abodvuch transakijanskija suviazi pierarvalisia.
Što znachodzicca na familysearch.org
Takich historyj možna raskazać sotni i tysiačy. Naprykład, na sajcie familysearch.org pa pošukavym zapycie Grodno vydajucca zapisy pra 12 tysiač čałaviek, jakija pryjechali ŭ ZŠA pamiž 1892 i 1924 hadami. I heta tolki z adnaho horada!
Byli heta hałoŭnym čynam jaŭrei, tamu, kali vy zachaplajeciesia filmam «Adnojčy ŭ Amierycy» z kłasiki suśvietnaha kiniematohrafa, to možacie sabie ŭjavić, što ŭsie hałoŭnyja hieroi filma naradzilisia niedzie ŭ Loźnie ci Śmiłavičach. Aransan, Holdbierh i Bierkavič — typovyja proźviščy biełaruskich jaŭrejaŭ toj pary. Dy i hałoŭny hieroj Robierta de Nira vypisany pavodle ŭzoru samaha viadomaha hrodzienskaha emihranta — adnaho z aŭtarytetaŭ amierykanskaj mafii Mieira Łanski.
Kali havaryć pra słavianskich emihrantaŭ, to i tut možna pašukać svaich svajakoŭ na hetym sajcie, stvoranym amierykanskimi marmonami. Heta budzie niaprosta, pakolki zapyt na zvyčajnaje biełaruskaje proźvišča nakštałt Mickievič vydaje tysiačy imionaŭ. Što zrazumieła, pakolki tolki praz maleńki Elis-Ajlend kala Manchetena prajšło za 50 pieršych hadoŭ XX stahodździa kala 12 miljonaŭ čałaviek. Kolki ź ich pachodziła z terytoryi sučasnaj Biełarusi — nichto nie viedaje, ale lik idzie na mnohija sotni tysiač čałaviek.
Na vyjezd navažvalisia nie samyja biednyja, a tyja, chto mieŭ paru sotniaŭ rubloŭ na nabyćcio biletaŭ i elemientarnuju arhanizacyju vyjezdu.
Bilety pradavalisia śpiecyjalnymi ahienctvami i asobnymi ahientami, jakija pradstaŭlali firmy z ofisami ŭ Hamburhu, Bremienie, Raterdamie i Amsterdamie.
«Hrodna» i «Tytanik»
Nabyćcio bileta i adjezd byli źviazanyja z prablemami. Najpierš treba było zdabyć dazvoł na vyjezd, i choć heta nie było farmalna zabaroniena, ułady časta čynili pieraškody, nie vydajučy ludziam adpaviednyja dakumienty. Tamu ŭžo asiełyja ŭ Amierycy haradziency niaredka vysyłali svajakam svaje ŭžo niepatrebnyja dazvoły, kab tyja pa ich taksama mahli pakinuć Rasijskuju impieryju. Chłopcy pryzyŭnoha ŭzrostu pierachodzili miažu z Hiermanijaj nielehalna.
Byvali dni, kali ŭ Hamburh prybyvała pa 700 čałaviek, jakija rychtavalisia adpłyć u Amieryku. Dziasiatki parachodaŭ vieźli tysiačy ludziej za akijan u niapeŭnuju budučyniu, ale ludzi vieryli, što padarožža ŭ smurodzie, biez dobraj vady i ježy budzie dla ich apošniaj pakutaj.
Apošni raz raźvitacca z rodnaj Biełaruśsiu možna było prosta ŭ porcie Ńju-Jorka, bo ŭ 1906—1907 hadach praz Atłantyku ŭ liku inšych pieravoziŭ pasažyraŭ parachod z nazvaj «Hrodna». Heta byŭ niamiecki parachod, kupleny ŭ 1906-m Rasijskim uschodnieazijackim tavarystvam razam z parachodam «Koŭna» dla arhanizacyi pieravozak hruzaŭ i pasažyraŭ ź Libavy (ciapier Lijepaja ŭ Łatvii) u Fiładelfiju i Ńju-Jork. Choć na «Hrodnie» i byŭ padniaty rasijski ściah, ale karabiel faktyčna praciahvaŭ zastavacca va ŭłasnaści niemcaŭ, a kankretniej — Niamiecka-amierykanskaha tavarystva z Hamburha. Za 1906 i 1907 hady parachod «Hrodna» piać razoŭ pierasiakaŭ Atłantyčny akijan, naviedaŭ niekalki amierykanskich partoŭ, pieravoziačy za adzin raz pa 680 emihrantaŭ z Rasijskaj impieryi. Pa darozie nazad «Hrodna» zavitvaŭ z hruzami ŭ Kapienhahien i Hamburh.
Niekatoryja karabli, praŭda, da Amieryki nie dapłyvali. Zhadajem choć by znakamity «Tytanik». Bolšaść zahinułych na im pachodzili z Charvatyi, ale byŭ i jak minimum adzin vilančuk — katalicki ksiondz Juzaf Montvił. Jon atrymaŭ zabaronu na śviatarstva ŭ Rasijskaj impieryi za toje, što pachryściŭ u katalictva dzicia byłych unijataŭ. Paśla taho śviatar vyrašyŭ pasprabavać ščaścia za akijanam, ale kupiŭ bilet na złaščasny «Tytanik». Jak uspaminali tyja, chto pieražyŭ katastrofu, Monvił da apošniaha spaviadaŭ ludziej na adnoj z pałubaŭ karabla, jaki išoŭ na dno.
Leśvica raźvitańnia
Ale dla pieravažnaj bolšaści padarožža cieraz akijan zaviaršałasia ŭ porcie Ńju-Jorka. Na macieryku, praŭda, imihranty zastavalisia ŭsiaho niekalki chvilin, dalej ich paromami pieravozili na maleńki vostraŭ Elis, dzie znachodziłasia hałoŭnaja stancyja pa pryjomie tych, chto chacieŭ upieršyniu stupić na amierykanskuju ziamlu. U kancy XIX stahodździa amierykanski miedyjamahnat Džozef Pulitcer vostra raskrytykavaŭ umovy, u jakich znachodzilisia imihranty, što prybyvali na Mancheten. Jon dobra viedaŭ situacyju, bo i sam za dva dziesiacihodździ da taho prypłyŭ u ZŠA ź Vienhryi. Tady amierykanskija ŭłady i zasnavali stancyju pryjomu emihrantaŭ na Elis-Ajłendzie.
Pieršaj imihrantkaj, jakuju ŭračysta sustreli na vostravie, była irłandka Eni Mur. Mienavita joj padaryli załatuju dziesiacidołaravuju manietu, choć bolšaść tych, chto prypłyŭ razam z Eni, byli vychadcami z Rasijskaj impieryi. Usie pasažyry treciaha kłasa, jakich pieravozili na Elis-Ajłend, byli dakładna pierapisanyja kapitanam karabla. Spačatku ankieta ŭklučała 11 punktaŭ, a paśla pavialičyłasia da 33-ch. Mienavita materyjały hetych ankiet možna znajści na staroncy familysearch.org.
U vialikaj zale padarožnyja pakidali bahaž i raździalalisia. Pa leśvicy asobna padymalisia mužčyny i žančyny ź dziećmi. Užo tut ich adsočvali amierykanskija čynoŭniki, vyhladajučy ludziej ź jaŭnymi fizičnymi niedachopami. Tady i padčas nastupnaha paviarchoŭnaha miedycynskaha ahladu adsiejvali kalek, chvorych i ludziej ź vielmi nizkim uzroŭniem intelektu.
Apošniaje vyśviatlali prosta: davali zadańnie sabrać ź niekalkich častak prościeńki draŭlany karablik.
Tut ža imihrantaŭ rehistravali paŭtorna. Znajści pa materyjałach hetaj rehistracyi svajakoŭ ciapier vielmi składana. Amierykanskija čynoŭniki biazbožna pierakručvali i skaračali proźviščy i imiony, toje samaje tyčyłasia i nazvaŭ miascovaściaŭ, adkul pryjechali emihranty. Časta pisali prosta Rasija ci Rasijskaja impieryja, a bolš śviadomyja vychadcy z zachodniaj častki impieryi mahli padać svajoj radzimaj i Polšču, i Biełaruś. A možna było prosta skazać nazvu svajoj vioski ci susiedniaha miastečka abo hubiernskaha horada. Čałaviek byccam adździalaŭsia ad svajho minułaha: dla novaha žyćcia ŭžo było nie tak važna, ci pravilna zapišuć jahonaje proźvišča abo miesca naradžeńnia.
Paśla ahladu ludzi sychodzilisia pa «leśvicy raźvitańnia». Pravy jaje marš vioŭ da čyhunačnych kas, adkul možna było kupić bilety pa ŭsioj Amierycy. Levy marš vioŭ da paroma, jaki vioz u Ńju-Jork tych, chto chacieŭ zastacca ŭ horadzie. Siaredni marš vioŭ da zały časova zatrymanych. Takich, darečy, rabiłasia ŭsio bolej. Spačatku byli ŭviedzienyja testy na piśmiennaść, potym amal spyniŭsia pryjom imihrantaŭ-azijataŭ, paśla pačali stroha adsiejvać «kamunistaŭ» i «anarchistaŭ». U 1954-m Elis-Ajłend byŭ kančatkova začynieny.
Cyvilizacyja nikoli nie pamiraje
Dalej u kožnaha była svaja daroha. Bolšaść nikoli nie viarnułasia na Radzimu i davoli chutka asimilavałasia ŭ amierykanskim melting pot, «płavilnym katle». Adnak niekatoryja, naadvarot, tolki za akijanam uśviadomili siabie biełarusami i pa-biełarusku pisali svajakam na radzimu, u toj čas jak tyja adkazvali im pa-rasijsku ci pa-polsku.
Jaŭrejskim emihrantam z Amieryki ŭ Biełaruś pisać užo nie było kamu. Ale, jak napisali Čarlz Enhof i Miejer Levin u knizie «Uzdym amierykanskaj jaŭrejskaj litaratury», «cyvilizacyja nikoli nie pamiraje, jana tolki mianiaje adras. U pieršyja dziesiacihodździ XX stahodździa centry jaŭrejskaj cyvilizacyi pierajechali ŭ Amieryku. Vilnia pierajechała ŭ Ńju-Jork, Hrodna — u Fiładelfiju, a Minsk — u Bostan»…
***
Maksim Bahdanovič. Emihranckaja pieśnia
Jość na śviecie takija badziahi,
Što nie vierać ni ŭ Boha, ni ŭ čorta.
Im pryjemny strakatyja ściahi
Karabloŭ akijanskaha porta.
I niama im kaho tut pakinuć,
Bo nikoha na śviecie nie majuć.
Ŭsio im roŭna: ci žyć, ci zahinuć, —
Adnaho jany mocna žadajuć:
Pabyvać u krajach nieznajomych,
Dy zaznać tam i ščaścia i hora,
I zahinuć u chvalach salonych
Biełapiennaha siniaha mora.
Ale my — nie taho my šukajem,
He taho na čužynie nam treba.
He rasstalisia b my z našym krajem,
Kab było dziela nas u im chleba.
I na vułcy pad hrukat, pad homan,
Dzie natoŭp zakruciŭsia ruchavy,
Nam majačycca viosačka, Nioman
I ahni partavyja Libavy.
«Naša Niva». №17. 1914.
Ciapier čytajuć
Apakalipsis zaŭtra. Statkievič napisaŭ pieršy artykuł — z papiaredžańniem pra niebiaśpieku z boku Rasii55
Kamientary