Narodžanyja svabodnymi

A sapraŭdy – što možna zrabić? Kali nie razam z uładaj, dyk z ulikam jaje vymušanych krokaŭ nasustrač Zachadu? Piša Vital Taras.

Niadaŭna daviałosia pabačyć na polskim telekanale «Puls» dyskusiju, pryśviečanuju 20‑j hadavinie «kruhłaha stała» z udziełam polskich kamunistaŭ i prafsajuza «Salidarnaść». Vynikam pieramovaŭ stali pieršyja ŭ historyi PNR paŭsvabodnyja vybary ŭ Siejm, Dla ŭdziełu ŭ dyskusii byli zaprošanyja maładyja intelektuały – piśmieńnik i aktor, abodvum hadoŭ akurat pa dvaccać. Abodva krytyčna aceńvali značeńnie i vyniki «kruhłaha stała».

20 hadoŭ paśla

Adzin ź ich, naprykład, spasyłajučy na archiŭnyja źviestki, vykazaŭ pierakanańnie, što mierapryjemstva toje było zahadzia spłanavana kamunistyčnaj uładaj, kab uniknuć adkaznaści za złačynstvy režymu i kab u vyniku ŭjaŭnaj transfarmacyi hramadstva zastacca častkaj isteblišmientu. Abodva chłopcy syšlisia ŭ tym, što Polšča ni tady, ni ciapier navat, budučy siabram Jeŭrasajuzu, nie pieraadoleła svajoj kamunistyčnaj spadčyny.

Mianie ŭraziła nie samo hetaje mierkavańnie. Urešcie, krytyčny pohlad, maksimalizm ŭłaścivy maładości. Mianie ŭraziła toje pačućcio, jakoje zychodziła ad hetych maładych palakaŭ. Jano było jaŭna nie najhranym, naturalnym. Hetyja maładyja ludzi sapraŭdy adčuvajuć, što hramadstva, u jakim jany ciapier žyvuć, navat nie pačało zžyvać ź siabie svajo kamunistyčnaje minułaje, dahetul nie raźličyłasia ź im. I nie choča hetaha. Na dumku surazmoŭcaŭ, navat farmalna pra heta niama padstavy kazać, pakul nie apublikavany ŭsie śpisy ahientaŭ dziaržbiaśpieki.

Pry ŭsim krytyčnym staŭleńni da siońniašniaj Polščy hetyja maładziony nie adździalajuć siabie ad hramadstva. Pa słovach adnaho ź ich, pytańnie – kiepskaja ci dobraja kraina, u jakoj jany žyvuć, navat nie paŭstaje. Heta ich Polšča. A značyć, jany niasuć svaju dolu adkaznaści.

Ale havorka tut nie pra patryjatyzm. Mnie padumałasia voś pra što. Kali maładyja intelekutały z Polščy, jakaja zaŭsiody pryvodzicca ŭ prykład jak kraina Centralnaj Jeŭropy, što damahłasia najbolšaha pośpiechu ŭ postkamunistyčnaj transfarmacyi (ekanamičnaj i palityčnaj), adčuvajuć, što kamunistyčnaja pupavina ź minułym jašče nie razarvanaja i novaje hramadstva jašče nie paŭstała, dyk što ž tady kazać pra Biełaruś?

Dyjałoh u miortvym asiarodździ

Pierš, čym praciahnuć razmovu, chaču zhadać jašče adnu dyskusiju, na zusim inšuju temu, jakaja razharnułasia ŭ inšaj krainie. Jaje raspačaŭ raspačaŭ na rasijskim sajcie «Hrani» Andrej Kaleśnikaŭ u artykule pad nazvaj «Novy vadapadzieł». Jon piša, što pierad pahrozaj novaj, absalutna realnaj katastrofy (majecca na ŭvazie hłabalny ekanamičny kryzis i jaho nastupstvy dla Rasii) zastajecca nadzieja na sajuz libierałaŭ, jakija jość va ŭładzie, i libierałami apazicyjnymi, dakładniej – vycisnutmi ŭ marhinały. Praŭda, jak zaznačaje inšy ŭdzielnik dyskusii, Ilja Milštejn, aŭtar idei takoha dyjałohu, ščyra kanstatuje stan rozumu i psichiki ŭ sučasnaj Rasii: «Dyjałoh u miortvym kamunikacyjnym asiarodździ amal niemahčymy. Nichto nikoha nie čuje i słuchać nie źbirajecca».

Čamu ja zhadaŭ tut hetuju dyskusiju? Nie tolki tamu, što peŭnyja kroki, zroblenyja ŭładami Biełarusi ŭ kirunku kantaktaŭ z častkaj apazicyi, niedziaržaŭnaj presy i niezaležnych ekśpiertaŭ adradzili ŭ taho‑siaho anałahičnyja nadziei – maŭlaŭ, prahmatyčnaja častka čynavienstva sapraŭdy moža pajści na niejki hramadski dyjałoh.

Paraŭnańni z polskim «kruhłym stałom», jakija pačali pravodzić užo niekatoryja dziejačy biełaruskaj apazicyi, niedarečnyja chacia b tamu, što ŭ Biełarusi niama svajoj «Salidarnaści», a jaje ŭłady, adrozna ad PARP u 1989‑m, pakul nie adčuvajuć siabie nahetulki ž niaŭpeŭniena.

Na žal, aktualnaj dla biełaruskaha hramadstva padajecca charaktarystyka «miortvaje kamunikacyjnaje asiarodździe». Źjaŭleńnie niekalkich niezaležnych haziet u kijoskach ničoha, pa‑ vialikim rachunku, nie mianiaje. Było b iluzijaj ličyć, što kali b, naprykład, Biełsat pryjšoŭ zaŭtra ŭ kožny dom, praź niekalki miesiacaŭ my nie paznali b Biełaruś. Siońnia ŭ mnohich jość mahčymaść atrymać praŭdzivuju infarmacyju – krynicaŭ chapaje. Ale ŭ pieravažnaj bolšaści ludziej niama žadańnia i zvyčki jaje šukać.

U małako

Vielmi pakazalnym padaŭsia mnie artykuł Vitala Silickaha. Aŭtar, palemizujučy z Anatolem Sidarevičam i Lavonam Barščeŭskim, słušna piša: «kali apazicyja choča kaliści pieramahčy, jana musić znajści siły vyjści z hetaha (siońniašniaha – V.T.;) stanu i ŭrešcie štości prapanavać hramadstvu. A kali tolki šukać apraŭdańni dla svajho biaździejańnia i spasyłacca na abjektyŭnyja pryčyny, to i adbyvajecca, što ŭ Biełarusi ŭžo adbyłosia — na apazicyju pierastaje ŭskładać nadziei i hramadstva, i mižnarodnaja supolnaść».

Ale ž, na maju dumku, pafas artykułu źnižaje toj fakt, što skiravany jon suprać kankretnych asobaŭ, dakładniej – ich vykazvańniaŭ. Bo ŭźnikaje sustrečnaje pytańnie: a dzie ž była ŭ apošnija 18 hadoŭ ekśpiertnaja supolnaść Biełarusi? Ci nie pavinny i ekśpierty‑ intelektuały ŭziać na siabie choć by kaliva adkaznaści za siońniašni stan spravaŭ u krainie? Ci šmat słušnaha prapanavali jany za apošni čas, ci stali my, jak supolnaść, lepš razumieć, dziakujučy im, dzie siońnia apynułasia naša hramadstva i kudy jano rušyć?

Mahčyma, na ŭzroŭni prajektaŭ i raspracovak byli zrobleny hienijalnyja adkryćci ŭ halinie palitałohii, sacyjałohii, kulturałohii. Ale dzie heta ŭsio? Moža, pra hetyja raspracoŭki i adkryćci nie dazvolena viedać prostym śmiarotnym? Moža, ich hłybiniu mohuć zrazumieć tolki sami ekśpierty, tak by mović, – kasta paśviačonych? Ale tady heta ŭžo nie ekśpiertnaja supolnaść, a niejki orden miečanoscaŭ.

Čaho ž tady narakać na apazicyju, što jana kiepska ŭsprymaje i farmuje novyja idei i prapanovy? Ci sapraŭdy ekśpierty rabili ŭsie, što ad ich zaležyć, kab ich pačuli choć by ŭ stanie apazicyi, nie kažučy pra hramadstva ŭ cełym?

Toje, što ja tut pišu, zusim nie skiravana suprać artykułu pavažanaha Vitala Silickaha «Doktar, uratuj siabie», jaki, paŭtarusia, liču ŭ cełym słušnym. Ale, na vialiki žal, atrymaŭsia streł u małako. Pa‑pieršaje, tamu, što samo hramadstva sionńnia žyvie ŭ «małace» – u razmytym, afmorfnym stanie, kali nichto nikoha nie čuje i nie choča čuć. I ŭ hetym sensie jano siońnia takoje ž atamizavanaje, jak i rasijskaje.

Vadzianoje zamireńnie

Nasamreč, streł suprać niekaha ci niečaha nie moža dasiahnuć mety. Niemahčyma abvierhnuć toje, što apanientu padajecca niepadvažalnaj iścinaj, asabliva kali stavić pad sumnieŭ jaho sumlennaść. Streły pa ambicyjach vyklikajuć tolki streły ŭ adkaz.

Julija Cimašenka niadaŭna vykazała z trybuny Viarchoŭnaj Rady prapanovu abviaścić «vadzianoje zamireńnie». Źviary, viadoma, kali iduć na vadapoj u zasuchu, nie žaruć adno adnaho. Prapanova, zrazumieła, nie była ŭspryniataja palitykami. Dyj sama Cimašenka naŭrad ci vyznačajecca viehietaryjanstvam u dačynieńni da svaich palityčnych apanientaŭ.

Ale ž kryzis, jaki zakranuŭ siońnia, chaj u roznaj stupieni, i Rasiju, i Ŭkrainu, i Biełaruś, sapraŭdy robić aktualnym pytańnie – a što možna zrabić? Kali nie razam z uładaj, dyk z ulikam jaje vymušanych krokaŭ nasustrač Zachadu. Hałoŭnaje tut mienavita – ŠTO, a nie z kim ci suprać kaho.

Viartajučysia da pačatku razmovy i da słovaŭ pra patryjatyzm, ja chaču skazać, što sprava, urešcie, i ŭ im taksama. A moža, napjierš u im. Kali b ja i moh niešta zapiarečyć tym junym polskim intelektuałam, dyk ja skazaŭ by, što ŭ 1989‑m hodzie nie tolki ŭ Polščy, ale i ŭ Niamieččynie, u Čechii, va ŭsioj Centralnaj Jeŭropie adbyłosia vyzvaleńnie. Chaj nie ad kamunistyčnaj mientalnaści, ale ž ad savieckaj akupacyi, ad vasalnaj zaležnaści ad Kramla. Tym, chto naradziŭsia svabodnymi (a hetyja chłopcy takimi naradzilisia) ciažka ŭjavić sabie, što takoje niavola.

Biełarusam jašče treba budzie naradzicca svabodnymi.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0