Biełaruś — na druhim miescy. Dziaŭčyna raskazała, jak sartavała śmiećcie ŭ šaści krainach śvietu
Biełaruska Maryja Ihnacienka (imia źmienienaje) ź Minska paśpieła pažyć u šaści krainach śvietu. Usiudy jana sartavała śmiećcie. Dziaŭčyna ŭpeŭnienaja: kali b isnavaŭ rejtynh, dzie sartavać śmiećcie zručniej za ŭsio, to na pieršym miescy była b Słavienija, a na druhim — Biełaruś. Razam z Maryjaj žurnalisty Hrodna.life razabralisia, jak asabistaja adkaznaść haradžan upisvajecca ŭ sistemu pierapracoŭki adkidaŭ u roznych krainach.
U Turcyi sartavańnia nie było naohuł, a ŭ Biełarusi — adno z najlepšych
Historyja z sartavańniem śmiećcia ŭ Maryi pačałasia, kali minčanka vučyłasia ŭ mahistratury ŭ Nova-Horycy ŭ Słavienii. Praciah byŭ u Italii, Turcyi, Polščy, Niderłandach i Biełarusi.
«Ja asobna sartuju płastyk, papieru, arhaniku i ahulnaje śmiećcie. U mianie nie tak šmat škła, tamu niejki słoičak ja prosta biaru ŭ ruki i niasu ŭ kantejnier, kali kudy-niebudź idu pa spravach, — raskazvaje Maryja. — U mianie nie tak šmat miesca doma, tamu, viadoma, nie staŭlu try viadry, a prosta try roznyja pakiety. Pad arhaniku kuplaju śpiecyjalnyja bijaraskładalnyja pakiety».
Darečy, sistemnaje sartavańnie arhaničnych adkidaŭ u Biełarusi naŭrad ci pracuje: kampastujecca niekalki pracentaŭ, u toj čas jak u Litvie, Hiermanii ci Šviejcaryi havorka idzie pra 18% i bolš.
Ale surazmoŭca nastrojenaja rabić usio roŭna tak, jak ličyć pravilnym. Ci nie apuściacca ruki, kali joj skažuć, što ŭsie roznyja kantejniery ŭsio adno ŭ vyniku adviazuć na adnu zvałku? Maryja adkazvaje: u siabie na dvary jana bačyć prynamsi dva roznyja śmiećciavozy — ale nie admoviłasia b ubačyć uvieś łancuh zboru i pierapracoŭki śmiećcia.
«Navat kali dapuścić samy drenny varyjant, što maje pakiety ŭ vyniku traplajuć na adnu zvałku, to ŭsio roŭna jość sens navat na zvałcy adździalać arhaniku ad ćviordaha śmiećcia. Bo tak jana ŭsio adno chutčej budzie raskładacca. Uvohule pa takim pryncypie ja sartavała ŭ 2018 hodzie ŭ Turcyi, dzie naohuł nie było sartavańnia. Ja ŭsio roŭna składała płastyk asobna ad arhaniki i nasiła ŭsio ŭ adzin kantejnier. Zusim usio skidvać u adzin pakiet ja nie mahła».
Amal pałova haradskich adkidaŭ u Turcyi bijaraskładalnyja, ale ich nie sartujuć. Pry hetym kolkaść adkidaŭ u Turcyi raście ŭ apošnija 12 hadoŭ našmat chutčej, čym raście ekanomika, piša ŭ spravazdačy Jeŭrapiejskaje ekałahičnaje ahienctva ŭ 2025 hodzie. Niedachopy sistemy paradžajuć sacyjalnyja miechanizmy kampiensacyi — nie tolki praź dziejańni śviadomych hramadzian.
U Turcyi jość nieaficyjnyja zborščyki śmiećcia «čopču», jakija sartujuć i źbirajuć kaštoŭnuju druhasnuju syravinu (płastyk, papieru, mietał) sa zvyčajnych śmiećcievych kantejnieraŭ i tym samym źjaŭlajucca važnym elemientam sistemy pierapracoŭki.
Nievialiki horad, dzie čatyry śmietnicy — heta norma
Nova-Horyca — horad z nasielnictvam u 13 000 čałaviek na miažy ź Italijaj. Tudy Maryja Ihnacienka pierajechała ź Minska bolš za dziesiać hadoŭ tamu, kab vučycca ŭ mahistratury. Paśla vialikaha horada joj kinułasia ŭ vočy, što ŭsie adzin adnaho viedajuć. A jašče toje, što ŭ takim maleńkim horadzie byŭ raździelny zbor śmiećcia. Pryčym zroblena heta było nastolki dobra, što Maryja nazyvaje zbor «biezdakornym».
«Ja žyła ŭ internacie i ŭ nas prosta paŭsiul stajała pa čatyry śmietnicy — na płastyk, papieru, arhaniku i ahulnaje śmiećcie, — uspaminaje Maryja 2014 hod. — Heta niejak arhanična ŭpisvałasia ŭ naš byt i nie patrabavała nijakich dadatkovych namahańniaŭ».
Sami žychary miastečka, pa słovach Maryi, taksama stvarali ŭražańnie niejkich vielmi pravilnych.
«Jany zajmalisia sportam, jeździli na rovarach, sartavali śmiećcie. Užo pažyŭšy tam niejki čas, ja zrazumieła, što raździelny zbor śmiećcia tam na dziaržaŭnym uzroŭni. Navat stvarałasia ŭražańnie, što śmiećcievyja kantejniery byli adnaho vytvorcy i byli adnolkavymi ŭ vialikich handlovych centrach, kala maleńkich kramaŭ, prosta ŭ dvarach».
U minułym hodzie ŭ Słavienii adsartavali amal 75% haradskich adkidaŭ — u toj čas jak u Biełarusi kala 38%. Jak heta pracuje? U Słavienii pa ŭsioj krainie dziejničajuć «Centry paŭtornaha vykarystańnia». Siudy ludzi mohuć prynieści svaje niepatrebnyja, ale pracoŭnyja rečy: meblu, techniku, cacki, adzieńnie. Hetyja rečy prachodziać drobny ramont, a zatym pradajucca pa simvaličnych cenach.
U Italii haradžanie nie chacieli razabracca ŭ kantejnierach
Praz pryblizna hod vučoby mahistrantka Maryja vyrašyła, što raz susiedniaja kraina tak blizka — čamu b nie pasprabavać pažyć tam. Jana pierabrałasia ŭ vialiki partovy horad Tryjest, jaki zdavaŭsia joj vielmi pryhožym, a žyćcio — bolš cikavym. Tam možna było šmat hulać i płavać u mory.
«Da Słavienii było kala 50 kiłamietraŭ, i na darohu da vučoby vychodziła kala hadziny. Choć heta davoli blizka — ale situacyja z raździelnym zboram adroźnivałasia vielmi mocna», — uspaminaje Maryja.
Na toj momant u Italii taksama stajali asobnyja kantejniery. Ale bolšaść nie źviartała na heta ŭvahi, raskazvaje Maryja. Jana sartavała śmiećcie ŭsio adno, ale adčuvała siabie nie zvyčajnaj haradžankaj.
«U mianie skłałasia ŭražańnie, što italjancy prosta nie chočuć udumvacca, jaki kantejnier dla čaho, i prytrymlivacca niejkich praviłaŭ. Kali ty navičok u krainie i sprabuješ niejak naładžvać svoj byt, to takaja situacyja ŭvodzić u źbiantežanaść: a jak siabie pavodzić?» — uspaminaje jana.
Niahledziačy na ŭražańnie surazmoŭcy, jašče ŭ 2014 hodzie dola raździelnaha zboru śmiećcia ŭ haradach Italii składała kala 45%, što vyšej, čym u toj ža čas u Biełarusi.
U sistemie pierapracoŭki śmiećcia ŭ Italii jość cikavyja elemienty: syrovatku ad vytvorčaści znakamitaj italjanskaj macareły pierapracoŭvajuć u mietan. U Rymie zapuścili prahramu, dzie žychary mohuć zdavać płastykavyja butelki i aluminijevyja butelki ŭ śpiecyjalnyja aŭtamaty na stancyjach mietro i atrymlivać za heta bonusy dla apłaty prajezdu ŭ hramadskim transparcie.
Viarnułasia ŭ Biełaruś — a tam janoty
Paśla doŭhaha pierapynku Maryja viarnułasia ŭ Biełaruś — i akazałasia, što tam užo ŭsio źmianiłasia i poŭnym chodam idzie kampanija «Meta 99». Kampaniju zapuścili ŭ 2015 hodzie ź idejaj, što Biełaruś u vyniku pryjdzie da pierapracoŭki amal usich adkidaŭ. Harady i internet zapoŭnilisia malunkami ź janotami i podpisami: «Naša turbota, a nie janota!».
U dvary doma, dzie žyła Maryja, źjavilisia roznakalarovyja kantejniery, i jana praciahnuła sartavać śmiećcie tak, jak rabiła heta ŭ Słavienii.
«Dla mianie sartavać śmiećcie heta ŭžo było tak ža zvyčajna, jak čyścić zuby. Kali ja pryjazdžała ŭ hości da mamy ci ciotki i bačyła adzin śmietnik, to ja hublałasia, što mnie rabić. Pačućcio padobnaje jak staiš z fancikam na vulicy i šukaješ urnu, kab vykinuć, tamu što nie kinieš ža prosta na ziamlu».
Paśla vučoby Maryja Ihnacienka jašče nie raz žyła ŭ inšych krainach. Jana dvojčy praviała pa paŭhoda ŭ Niderłandach. Na dumku dziaŭčyny, tam trochi pieramudryli z raździelnym zboram.
«Spačatku tam była naohuł vielizarnaja kolkaść kantejnieraŭ — pad dva roznyja płastyki, pad mietał, pad papieru, arhaniku… Nakolki ja viedaju, navat miascovyja nie da kanca razabralisia, što tam i kudy vykidać, tamu ŭrad vyrašyŭ, što lepš sartavańniem jany buduć zajmacca ŭžo na śmiećciepierapracoŭčych zavodach. Kali ja druhi raz pryjazdžała ŭ Amsterdam, to tam užo była standartnaja sistema z asobnym zboram arhaniki, škła i płastyku».
Padobnaja historyja i ŭ Polščy, dzie Maryja žyła paŭhoda ŭ 2023-m. Śmiećcievyja kantejniery la damoŭ zamykajucca na kluč, na ŭvachodach visiać kamiery, a ŭ pamiaškańniach dla zboru śmiećcia piać vidaŭ kantejnieraŭ — pad płastyk, papieru, arhaniku, škło i źmiašanyja adkidy. Blašanki vykidajucca ŭ kantejnier z płastykam.
Siaredniaja siamja ŭ Niderłandach płacić kala 350 jeŭra ŭ hod za vyvaz śmiećcia. A ŭ Polščy taryf za vyvaz śmiećcia pavialičvajecca ŭ 2‑3 razy, kali žychary admaŭlajucca ad raździelnaj sarciroŭki i vykidajuć usie adkidy ŭ adzin kantejnier.
Nadpis «eka» časam pryciahnuty za vušy
I doma, i ŭ inšych krainach Maryja starajecca stvarać jak maha mienš adkidaŭ. Jana nie karystajecca adnarazovym posudam, jeździć pa mahčymaści na rovary, nie jeść miasa i čytaje etykietki. Pry hetym Maryja ličyć, što «ekazvyčak» u jaje niama, dy i samyja pamietki «eka» na etykietkach jaje razdražniajuć.
«Nadpisy na ŭpakoŭkach nakštałt «viehan», «eka» — zdajecca, što časam heta prosta pryciahnuta za vušy i vykarystoŭvajecca jak markietynhavy chod. Pryčym časam markietołahi nie łoviać sutnaści i vydajuć niejkuju durnicu», — razvažaje hierainia.
Kab śmiećcia było mienš, jana chodzić pa pradukty sa svaimi pakietami. Ci prynamsi prosić pakłaści ŭsiu kuplenuju sadavinu ŭ adzin pakiet. Pakupki Maryja robić u zvyčajnaj kramie ci na Kamaroŭskim rynku.
«Zvyčajna kuplaju ŭ svaich, i nikoli ŭ mianie nie było kanfliktaŭ z-za pakietaŭ, — raskazvaje Maryja. — Kali ja kuplaju dva limony, dva kivi, dva ahurki i paru pamidorak, dyk navošta mnie čatyry asobnyja pakiety? Ja zaŭsiody prašu skłaści ŭ adzin. Kali ŭ kramie, to taksama składaju ŭ adzin i na kasie samaabsłuhoŭvańnia ŭžo, zrazumieła, uzvažvaju ŭsio asobna».
Ci sprabuje jana pierakanać ludziej vakoł? Chutčej nie. Jana pahavaryła z mamaj i ciotkaj i zrazumieła, što na heta treba šmat siłaŭ — ludzi vielmi roznyja. Ale dla siabie Maryja vyrašyła, što sartavać śmiećcie važna.
«Ja sartuju śmiećcie i ŭsio roŭna ja baču, što jaho vielmi šmat. Šmat płastyku, kolkaść jakoha ja nie mahu pamienšyć, tamu što ŭsia małočnaja pradukcyja, vada, amal usie pradukty pradajucca ŭ vialikaj kolkaści ŭpakovak. Sartavańnie prosta daje mnie nahladnuju karcinu, kolki ja spažyvaju i jaki ekałahičny śled zastajecca ad mianie. U hetym łancuhu maja zona adkaznaści ad kramy da śmiećcievaha baka. Svaju rolu ja vykonvaju pravilna. Što tam da mianie i paśla — užo nie maja śfiera adkaznaści. Za heta adkazvajuć vytvorcy, kiraŭniki horada, pierapracoŭka».
Bytavyja adkidy składaniej sartavać, čym pramysłovyja
Niahledziačy na prablemy sistemy pierapracoŭki adkidaŭ, asabistaja pazicyja i namahańni asobnych ludziej vielmi važnyja — ličyć Andrej Holik, ekśpiert z 15‑hadovym dośviedam pracy ŭ śfiery pierapracoŭki adkidaŭ.
Ale jak ža być z tym, što bytavych adkidaŭ pa abjomie našmat mienš, čym pramysłovych? I jany składajuć daloka nie samuju vialikuju častku ŭsiaho śmiećcia ŭ sistemie. Tak, ale z pramysłovymi pracavać lahčej, adznačaje śpiecyjalist.
«Jany zvyčajna padzialajucca jašče na ŭzroŭni krynic uźniknieńnia — tady jak bytavyja adkidy vielmi raznarodnyja, i z hetym miksam vielmi składana pracavać, — kaža jon. — I my jak hramadzianie raździalajem hety miks na ŭzroŭni ŭźniknieńnia».
Jak heta dapamahaje? Sartavańnie adkidaŭ doma palapšaje vyniki na stancyi sartavańnia. Adsartavaŭšy papieru, papiarovuju ŭpakoŭku, piśmovuju papieru, čałaviek dapamahaje značna palepšyć jakaść makułatury, jakuju vyrablaje stancyja sartavańnia.
«Heta palapšaje jakaść pradukcyi fabryki pa vytvorčaści papiery — i tak možna raskłaści, na samaj spravie, na prykładzie praktyčna luboha vidu adkidaŭ», — tłumačyć Andrej Holik.
Taksama možna pahladzieć na arhaniku. Biez batarejek, biez płastykavych elemientaŭ jana moža adrazu iści na kampastavańnie, i kampost moža być jakasnym, albo adpraŭlacca ŭ bijareaktar na vytvorčaść mietanu i enierhii. Akramia jakaści syraviny, padzieł adkidaŭ doma dapamahaje pradpryjemstvam pa pierapracoŭcy aščadzić.
Pryjedzie adzin śmiećciavoz i ŭsio zabiare?
Surazmoŭca dadaje: u mnohich krainach na zakanadaŭčym uzroŭni zamacavana, što ŭdzieł hramadzian vielmi važny, jość stratehii i mierapryjemstvy pa pavyšeńni infarmavanaści hramadzian ab adkidach i śpiecyjalnyja biudžety na heta. Adna z stratehij — praca z taryfami.
«U mnohich raźvitych krainach uvodziać sistemu, jakaja nazyvajecca PAYT (Pay As You Throw) — płaci, kali ty vykidaješ. Heta značyć, kali nie sartuješ i vykidaješ śmiećcie ŭ kantejnier dla źmiašanych adkidaŭ, ty płaciš davoli šmat. Kali ž ty sartuješ i vykidaješ u kalarovyja kantejniery dla raździelnaha zboru, to jany ŭ bolšaści svajoj absłuhoŭvajucca biaspłatna», — kaža Andrej Holik.
Za vykidańnie adkidaŭ nie ŭ toj kantejnier mohuć navat nakłaści štraf. Što da Biełarusi, kaža śpiecyjalist, to časta možna pačuć pra adzin śmiećciavoz, jaki vyvozić sartavanaje śmiećcie i zvyčajnaje.
Pavodle ekśpierta, vyvozić sabranaje raździelna śmiećcie adnoj mašynaj nie płanavałasia:
«Na ŭzroŭni idei raździelnaha zboru adkidaŭ takaja zadača nikoli nie staviłasia».
Ciapier čytajuć
«Jak tolki čujuć pra Rasiju — dyk usio… U čym prablema?» U Minsku nie chočuć zdavać kvateru čałavieku z rasijskim pašpartam9
Kamientary