Mikoła Statkievič: Palityčny prahnoz — nie prysud. Ale jon dazvalaje padrychtavacca da skarystańnia dadzienaha šancu

Naprykład, 35 hadoŭ tamu ŭ Maskvie pačaŭsia putč HKČP, metaj jakoha było ŭratavać SSSR. Ale jaki, u vyniku, pryvioŭ da jaho raspadu. Tamu, jakraz siońnia zručnaja nahoda, kab parazvažać pra tahačasnyja prahnozy, bo sama historyja ŭžo pakazała ich słušnaść ci niasłušnaść. Tady niekatoryja prahnazavali nie tolki sam raspad savieckaj impieryi, ale navat sprabavali pradkazać budučyniu jaje častak.

U toj čas ja pracavaŭ nad doktarskaj dysiertacyjaj, pryśviečanaj čałavieka-mašynnym sistemam kiravańnia, i musiŭ raźbiracca, akramia techničnych pytańniaŭ, z matyvacyjaj čałavieka ŭ hetych sistemach dla efiektyŭnaha kiravańnia i dla navučańnia takomu kiravańniu, što patrabavała vyvučeńnia i humanitarnych navuk.

Z sacyjalnaj psichałohii mnie było viadoma, što dziaržava, nie abjadnanaja ahulnymi kaštoŭnaściami, niepaźbiežna raspadajecca. Saviecki Sajuz abjadnoŭvała kamunistyčnaja ideałohija, jakaja była całkam dyskredytavanaja ŭ vyniku «hałosnaści» Harbačova praŭdaj pra sapraŭdny košt kamunistyčnaha ekśpierymientu dla narodaŭ SSSR. Inšaj abjadnaŭčaj ideałohijaj na toj čas mahła być tolki nacyjanalnaja, što stała prysudam dla šmatnacyjanalnaj impieryi.

Tady, prahnazujučy jaje raspad, ja bačyŭ samuju vialikuju ryzyku ŭ raźviazvańni savieckaj armijaj hramadzianskaj vajny ŭ nacyjanalnych respublikach. Bo kali pad impierskim vojskam raspadajecca impieryja, amal reflektornaja reakcyja hetaha vojska — zbrojaj praduchilić raspad. Što praź niekalki hod vyrazna vyjaviłasia pry raspadzie Juhasłavii.

Tamu pytańnie padziełu savieckaj armii pamiž respublikami i stvareńnie ŭ ich svaich armij rabiłasia vyznačalnym. Tym bolš što dośvied raspadu Rasijskaj Impieryi ŭ 1917 hodzie śviedčyŭ, što tady niezaležnaści zdoleli dasiahnuć tolki tyja jaje «ŭskrainy», jakija zdoleli da momantu raspadu stvaryć i zachavać nacyjanalnyja vajskovyja čaści. U biełarusaŭ heta nie atrymałasia.

Adnymi dekłaracyjami dy hramatami niezaležnaść nie zdabyvajecca i nie baronicca. U mianie ŭražańnie, što hetaja banalnaja iścina dahetul nie zrazumiełaja tym, chto pretenduje na alternatyŭnaje dziaržaŭnaje lidarstva.

Tamu praz maje napačatku ananimnyja publikacyi ŭ tahačasnaj biełaruskaj presie ŭ 1990‑1991 hadach rychtavałasia hramadskaja dumka na karyść stvareńnia svajho vojska. Treba skazać, što hetaja prapanova spadabałasia biełarusam, bo dla ich jana značyła, što ich dzieci buduć słužyć u vojsku kala doma, a nie ŭ Sibiry ci ŭ Siaredniaj Azii. Zhodna z sacyjałahičnym apytańniem u siaredzinie 1991 hoda jaje padtrymlivali 60% žycharoŭ Biełarusi.

Taksama, dziakujučy hetym publikacyjam i paštovym kantaktam u ich, pa ŭsioj terytoryi Savieckaha Sajuza (i ŭ Biełarusi ŭ tym liku) była stvoranaja sietka aficeraŭ-biełarusaŭ, jakija chacieli słužyć Biełarusi.

HKČP prymusiŭ nas pryśpiešvacca. 20 žniŭnia 1991 hoda ŭ pieradačy radyjostancyi «Biełaruskaja Maładziožnaja», dziakujučy jaje viadučamu Vitalu Siamašku, mnoj było abjaŭlena pra stvareńnie Biełaruskaha zhurtavańnia vajskoŭcaŭ (BZV) i ahučany zaklik BZV da ŭsich vajskoŭcaŭ nie vykonvać zahady HKČP. U toj ža dzień hetyja abjava i zaklik byli ahučanyja na mitynhu BNF na płoščy Niezaležnaści.

Paśla parazy HKČP my adrazu pieradali ŭ Viarchoŭny Saviet, praz frakcyju BNF u im, zakonaprajekt pra stvareńnie biełaruskaha vojska. Ale hety zakonaprajekt byŭ pravaleny zvyšaktyŭnym supraćdziejańniem adnaho deputata sa Škłoŭskaha rajona, jaki mieŭ upłyŭ na šmatlikich deputataŭ — staršyń kałhasaŭ, i rabiŭ usio, kab biełaruskaje vojska nie było stvorana. U vyniku zakon byŭ pryniaty ledź nie z čaćviortaj sproby tolki napačatku 1992 hoda. Uvieś hety čas rehijon znachodziŭsia na miažy hramadzianskaj vajny. Ukraina patrabavała ad Maskvy pieradać u jaje padparadkavańnie ŭsie savieckija vajskovyja čaści na svajoj ziamli.

U Hienštabie Savieckaj armii naśpiavała zmova, rychtavaŭsia ŭzbrojeny miaciež u Prybałtyjskaj vajskovaj akruzie, dzie miascovyja ŭłady patrabavali terminovaha vyvadu savieckich vojskaŭ. Paśla taho, kali da patrabavańniaŭ Ukrainy narešcie dałučyłasia Biełaruś, Maskva sastupiła patrabavańniam i pahroza hramadzianskaj vajny była likvidavanaja.

Heta historyja — važnaje śviedčańnie važnaści dakładnaha palityčnaha prahnozu. Na hetym kanale ja ŭžo pisaŭ pra zrobleny ŭ 2018 hodzie Narodnaj Hramadoj i Biełaruskim nacyjanalnym Kanhresam prahnoz pra naśpiavańnie ŭ Biełarusi revalucyjnaj situacyi, što dazvoliła nam padrychtavacca da budučych padziej.

Ciapier ja pryviadu jašče niekalki prykładaŭ palityčnych prahnozaŭ, zroblenych inšymi ludźmi napiaredadni raspadu SSSR pra budučyniu jaho respublik i jakija dahetul uražvajuć mianie svajoj dakładnaściu.

Mnie zdajecca, što ŭ pierałomnyja momanty historyi ŭ niekatorych ludziej abvastrajecca adčuvańnie jaje chady i nakirunku.

Na adnoj z navukovych kanfierencyj naprykancy 1980‑ch ja paznajomiŭsia z navukoŭcam z Maskvy, jaki naležaŭ da vielmi staroj adukavanaj siamji, što stahodździami žyła ŭ roznych isłamskich krainach, i jaki dobra viedaŭ paŭdniovyja savieckija rehijony. My razmaŭlali pra budučyniu hetych rehijonaŭ paśla raspadu savieckaj impieryi.

Pavodle jaho mierkavańnia, siarednieazijackim savieckim respublikam nakanavany «albo chan, albo zakony šaryjatu». Ciapier my bačym, što tam, paśla vajny ź isłamistami ŭ Tadžykistanie i zadušeńnia ich vystupaŭ va Uźbiekistanie, pakul spynilisia na varyjantach «chanskaha» praŭleńnia.

Moj surazmoŭca ličyŭ, što Azierbajdžan maje pierśpiektyvy dla isnavańnia svajoj dziaržavy, dziakujučy naftavym dachodam, prahnazavaŭ prablemy dla Hruzii, jakoj, pa jaho słovach, było ciažka prapanavać niešta likvidnaje dla mižnarodnych rynkaŭ. Jašče jon vielmi skieptyčna aceńvaŭ pierśpiektyvy samastojnaha isnavańnia Armienii, jakaja tady ŭžo viała ŭzbrojeny kanflikt z Azierbajdžanam z-za Nahornaha Karabacha i znachodziłasia ŭ chałodnym kanflikcie z sajuźnikam Azierbajdžana Turcyjaj. Zacisnutaj pamiž vorahami Armienii, pa jaho mierkavańni, nie budzie inšaha vyjścia, jak «viarnucca» da Rasii.

Ale ž prahnoz — nie prysud. I ciapier my bačym, jak Armienija vyryvajecca z hieapalityčnaj pastki, choć i zmušana achviaravaŭšy Nahornym Karabacham. Mnie heta čamuści nahadvaje niekali pačutuju historyju, jak voŭk, kab vyrvacca z pastki, adhryzaje sabie łapu, jakaja trapiła ŭ jaje.

Asabliva zapomniŭsia jašče adzin tahačasny prahnoz, jaki, dakładniej, treba było b nazvać papiaredžańniem ci navat pahrozaj.

Adzin kursant Minskaj vyšejšaj inžyniernaj zienitnaj rakietnaj vučelni, u jakoha ja byŭ kiraŭnikom dypłomnaj pracy, paśla vakacyj, praviedzienych u Maskvie, raspavioŭ mnie pra razmovu na viečaryncy z pradstaŭnikom niejkaj rasijskaj šavinistyčnaj arhanizacyi. Toj, pa słovach majho dypłomnika, koratka sfarmulavaŭ svajo bačańnie budučyni impieryi. Hučała jano tak:

«Prybałtyka sydzie. Jany tam čužyja dla nas, svaimi nikoli nie buduć. Tamu chaj sychodziać. Azijackija respubliki chaj taksama sychodziać — kolki ŭžo možna siadzieć na našaj šyi. Za Ukrainu my budziem vajavać. Ale jana zanadta vialikaja, nie viedaju, ci zdolejem jaje adoleć. A vy, biełarusy, siadzicie i navat nie rypajciesia».

Nie viedaju, ci adrasavałasia hetaje papiaredžańnie asabista mnie, bo ŭ vučelni ŭžo chadzili čutki pra maje «nacyjanalistyčnyja» pohlady, ci heta była pahroza ŭsim biełarusam. Ale pryniaŭ ja jaje surjozna, bo pohlady taho «prahnazista» byli, jak ja šmat razoŭ pierakonvaŭsia, daminujučymi siarod rasijskaha hramadstva. Ale na toj momant heta pahroza navat u niečym supakoiła mianie, bo kali jany sami nie ŭpeŭnienyja, ci «adolejuć» Ukrainu, to ich paraza tam daść šancy na niezaležnaść i nam.

Tamu treba było «rypacca»: stvarać svajo vojska, vieści historyka-patryjatyčnaje vychavańnie hramadstva. Ale, viedajučy nastroi ŭ Rasii, uvieś čas čakać, kali Maskva pačnie svoj revanš.

Ščyra kažučy, u śniežni 2021 hoda, praz 30 hod paśla Biełaviežskich pahadnieńniaŭ, jakija «admianili» SSSR, ja ŭžo pačaŭ spadziavacca, što ŭsio zavieršycca Krymam i Danbasam, pakul nie źjaviŭsia nievykanalny Ultymatum Maskvy NATA, jaki byŭ kłasičnym casus belli (nahodaj dla vajny), i pakul u rajonie Mazyra nie raźmiaścilisia rasijskija vojski, nibyta dla vučeńniaŭ. 

A zaraz Ukraina vajuje nie tolki za svaju niezaležnaść. Jana jašče vajuje i za niezaležnaść Biełarusi dy krain Bałtyi, jak minimum.

Dumaju, što biełarusy, jakija pajechali va Ukrainu paśla rasijskaha ŭvarvańnia tudy, vydatna heta razumiejuć. Čarhovy paradoks historyi — niekali Ukraina, dziakujučy Bahdanu Chmialnickamu, zrabiła Maskoviju impieryjaj z-za svajho dałučeńnia da jaje, što, paśla doŭhaha i kryvavaha supracivu dy samych vialikich u našaj historyi čałaviečych strataŭ, «zamatała» ŭ hetuju impieryju i Biełaruś. A ciapier Ukraina viadzie vajnu, kab adstajać svaju niezaležnaść i tym «admianić» impieryju.

 Nahadvaje vypraŭleńnie histaryčnych pamyłak.

• 4
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0