Pad słajami staroj tynkoŭki ŭ Sabory Rastva Praśviatoj Baharodzicy ŭ Hłybokim padčas pieršaha za apošnija 130 hadoŭ ramontu znojdzienyja staražytnyja rośpisy – vyjavy maltyjskich kryžoŭ dy hierba ordena karmielitaŭ. Unikalnuju znachodku nie źbirajucca daśledavać. Jaje – dalej ad hrachu – namiervajucca zafarbavać ciškom ad katalikoŭ i Ministerstva kultury.
Pad słajami staroj tynkoŭki ŭ Sabory Rastva Praśviatoj Baharodzicy ŭ Hłybokim padčas pieršaha za apošnija 130 hadoŭ ramontu znojdzienyja staražytnyja rośpisy – vyjavy maltyjskich kryžoŭ dy hierba ordena karmielitaŭ. Unikalnuju znachodku nie źbirajucca daśledavać. Jaje – dalej ad hrachu – namiervajucca zafarbavać ciškom ad katalikoŭ i Ministerstva kultury.
Rośpisy mohuć datavacca XVII stahodździem, kali ŭ Mahilovie, Miadzieli, Vilni, Pinsku, Hrodna pajavilisia klaštary karmielitaŭ, a ŭ Hłybokim za hrošy mścisłaŭskaha vajavody Jazepa Korsaka dla ich byŭ uźviedzieny ŭ styli sarmackaha baroka muravany kaścioł Uśpieńnia Maci Božaj.
U 1735 hodzie pavodle prajekta viadomaha dojlida Rečy Paspalitaj Jana Hłaŭbica ŭ chramie byli źmienienyja hałoŭny fasad i interjer. U historyju jon uvajšoŭ jak pieršy ŭzor vilenskaha baroka ŭ Biełarusi. «U kaściole byŭ vialiki arhan. Mielisia vialikija chory. Karmielity ŭtrymlivali 40 muzykaŭ, jakija pa śviatach hrali nie tolki ŭ chramie, ale i na bałkonie nad uvachodam. Ścieny i stol upryhožvali rośpisy, pra jakija vidavočcy kazali, jak pra žyvapis «nievykazalnaj pryhažości», – pisaŭ viadomy daśledčyk biełaruskaj daŭniny Sapunoŭ.
– Śćviardžajuć, što chram byŭ całkam raśpisany. My tynkoŭku dbajna zmyvali słoj za słojem, i namioku na toje nie zaŭvažyli. Kali b tam liki śviatych byli! A hetyja simvały majuć kaštoŭnaść tolki dla katalikoŭ, – aceńvaje sučasny stan rośpisaŭ ciapierašni nastajaciel chrama ajciec Sierhij.
Vyśviatlić ŭzrost i sapraŭdnuju kaštoŭnaść fresak, znojdzienych u Hłybokim, mohuć tolki vučonyja i tolki paśla praviadzieńnia zandziravańnia i admysłovaha chimičnaha analizu. Ale śpiecyjalistaŭ u Hłybokaje nie kličuć.
– Kali b heta było surjozna, my b ich abaviazkova zaprasili. Ale freskami nazvać toje, što adkryłasia pad tynkoŭkaj na kałonach, ciažka. Ja ŭ karmielickaj simvolicy nie śpiecyjalist. Padajecca, heta maltyjski kryž pamieram kala mietra, stužka, – pa usim vidać, nie chočacca pravasłaŭnamu śviataru ajcu Sierhiju aceńvać pa zasłuhach kulturny śled, jaki pakinuli ŭ chramie katalickija papiaredniki.
Miž tym namieśnik kiraŭnika departamientu pa zachavańni historyka-kulturnaj spadčyny Ministerstva kultury Ihar Čarniaŭski ŭpeŭnieny, što «navat kali b u hłybockim chramie zachavalisia ŭsiaho tolki niekalki santymietraŭ rośpisaŭ» – heta było b dastojnaje adkryćcio dla biełaruskaj kultury ŭvohule. Časam i sastaŭ reštkaŭ farby šmat što moža paviedamić śpiecyjalistam.
– Kožny pomnik kultury, tym bolš taki staražytny – zahadka, – davodzić i restaŭratar Uładzimir Rakicki. – Pierš čym raspačynać navat drobiaznyja ramontnyja raboty, treba rabić daśledavańnie, ci zachavalisia chacia b reštki «žyvych» fresak.
Vidavočcy śćviardžajuć, što tynkoŭku sa ścien chrama zmyvali brandspojtam, jaki padavaŭ vadu pad vialikimi ciskam.
– Niachaj havorać, što zaŭhodna, a zmyvali tynkoŭku śpiecyjalnaj mašynaj, jakaja dazvalaje rehulavać cisk. Było tolki toje, što i zastałosia, – abviarhaje abvinavačvańni ŭ adras majstroŭ adnaho ź minskich budaŭničych upraŭleńniaŭ ajciec Sierhij.
I heta taksama mahčyma – bolšaść rośpisaŭ mahli zakinuć jašče ŭ XIX stahodździ. Karmielity mocna pakryŭdzili carskija ŭłady tym, što prymali aktyŭny ŭdzieł u paŭstańni Kastusia Kalinoŭskaha ŭ 1863–1864 hadach. Car zabaraniŭ dziejnaść ordena, a hłybocki kaścioł razam z klaštarom pierarabili ŭ pravasłaŭnuju carkvu. Carski ŭrad asihnavaŭ na hetyja patreby sumu ŭ 27 tysiač rubloŭ srebram, jakoj ź liškam chapiła b, kab źniščyć u chramie usie ślady karmielitaŭ bosych navat biez brandspojtaŭ. Pa adnych źviestkach, šykoŭnyja freski zamazali šeraj farbaj. Pa druhich – jany zahinuli padčas nadbudovy centralnaha kupału. Zrešty, były ŭvachod u kaścioł, dzie ciapier mieścicca ałtar sabora, całkam zamaskiravać tak i nie ŭdałosia. Ludzi bolš-mienš daśviedčanyja adrazu ž jaho zaŭvažajuć.
Niekatoryja biełaruskija restaŭratary spadziajucca, što freski časoŭ karmielitaŭ mohuć jašče zachavacca pad kupałam. Pakul heta adzinaje miesca ŭ chramie, da jakoha jašče nie dajšli ruki dbajnych budaŭnikoŭ, paśla manipulacyj jakich redki restaŭratar navažycca ŭziacca za adnaŭleńnie znojdzienych reštkaŭ rośpisaŭ.
– Chutčej za ŭsio my ich prosta zafarbujem. Kali chto zachoča pabačyć i daśledavać, dyk u nas zastalisia zdymki, – dzielicca płanami ajciec Sierhij. – Heta nie pomnik, a žyvy chram. Nie nosić ža čałaviek katalicki kryž paśla taho, jak pierachryściŭsia ŭ pravasłaŭje.
Voś i maltyjskija simvały, na dumku śviatara, u carkvie niedarečnyja – tolki spakušajuć sučasnych karmielitaŭ, jakija viarnulisia ŭ Biełaruś ŭ 1990-ch hadach. A raptam tyja, dačuŭšysia pra znachodku, zajaviać svaje pravy na chram? Choć ajciec Sierhij i śćviardžaje, što stavicca da čužoj spadčyny vielmi ŭvažliva – kali znachodzić u sutareńniach ci zakinutych kamorach kaściolnyja rečy, adrazu ž pieriedaje ich katalikam.
– Zafarbavać freski, pakul niama hrošaj dla daśledavańniaŭ, – nie samaja błahaja ideja. Hałoŭnaje, kab farba była adpaviednaj pa sastavu i kančatkova nie zahubiła freski, a zakansierviravała ich, – ličyć Ihar Čarniaŭski. – Aby ŭsio heta pravodziłasia pad pilnym nahladam śpiecyjalistaŭ.
Ale ŭ hłybockim sabory jakraz śpiašajucca zakončyć ramont ciškom, ličačy, što vykananńnie farmalnaściej nakštałt papiarednich daśledavańniaŭ i atrymańnia dazvołu Ministerstva kultury niasie hibiel chramu, jaki ŭniesieny ŭ Dziaržaŭny śpis pomnikaŭ architektury respublikanskaha značeńnia.
Kamientary