Čałaviek-daviednik

Heta było jak rytuał. Naša razmova zvyčajna pačynałasia ź vitańnia «Zdravstvujtie, tovariŝ Skałaban!» abo ź niamieckaha adpaviednika hetaha vitańnia: «Guten Tag, Genosse Skalaban!». I ŭ adkaz ja zaŭsiody čuŭ: «Laba diena, draugas Sidarevičius!». Paśla takoha abmienu my adrazu ž pierachodzili na rodnuju movu.

Inicyjatyva telefonnych razmovaŭ amal zaŭsiody sychodziła ad mianie, bo Vital Skałaban byŭ čałaviekam-daviednikam. Nie kožnamu dadziena viedać usich historykaŭ Biełarusi, chto što daśleduje, chto što piša, a Vital Uładzimiravič viedaŭ, zdajecca, usio pra ŭsich. I kali tre' było daviedacca, što heta za aŭtar, dzie jon publikavaŭsia, Vital Uładzimiravič prychodziŭ na dapamohu.

A jašče jon byŭ dobry (heta značyć uvažlivy i ŭjedlivy) čytač. Nikoli nie zabudu adzin zvanok.

— Anatol, kali CK RKP(b) pryniaŭ pastanovu ab uklučeńni Viciebskaj, Mahiloŭskaj i Smalenskaj hubierniaŭ u skład Rasii?

Adčuvajučy niejkuju pastku, ja adkazaŭ, jak student na ekzamienie:

— 16 studzienia 1919 hoda.

— A ŭ ciabie što napisana?

— Zaraz pahladžu.

Sapraŭdy, ja daŭ machu. Nacisnuŭ nie na tuju kłavišu, i atrymałasia 16 studzienia 1918 hoda. Tak i pajšło ŭ druk. Ja bajaŭsia, što na mianie abvalicca cunami paprokaŭ, ažno nichto ničoha nie skazaŭ i nie napisaŭ pra tuju pamyłku.

Mažliva,

hetkaja ŭvaha da kožnaj ličby, kožnaj detali byli vypracavanyja histaryčnym fakultetam Lenihradskaha ŭniviersiteta, bo jak by tam ni było, a ŭ Piciery, dzie vučyŭsia Vital Skałaban, zastalisia kali nie sami «niedabitki» — historyki staroj daty, dyk ichnija vučni. Aŭdytoryi univiersiteta jašče pamiatali Siarhieja Płatonava, Alaksandra Łapo-Danileŭskaha, Mikałaja Karejeva, Vasila Struve, Jaŭhiena Tarle, Barysa Hrekava… Uvaha da piersanalijaŭ, publikacyjaŭ i dataŭ vypracoŭvałasia i ŭ čas pracy ŭ Biełaruskaj Savieckaj Encykłapiedyi, jakoj jon addaŭ ci nie 23 hady žyćcia.

Da niadaŭnaha času mnie čamuści pomniłasia, što nas paznajomiŭ zahadčyk redakcyi historyi Biełarusi ŭ vydaviectvie «Biełaruskaja Savieckaja Encykłapiedyja» Michaś Alaksandravič Tkačoŭ. Tolki ŭ hetyja dni ja zhadaŭ, što znajomstva adbyłosia ŭsio ž taki raniej — ci nie padčas pracy nad jubilejnym numaram časopisa «Krynica» (Rodnik»). Tre' było adznačyć 70-hodździe BSSR. Adzin čałaviek ź Instutyta historyi partyi paabiacaŭ byŭ hałoŭnamu redaktaru Uładzimiru Niaklajevu artykuł pra staršyniu pieršaha savieckaha ŭradu Biełarusi Źmitra Žyłunoviča, ale, jak ja i čakaŭ, čałaviek toj artykuł pisać nie aśmieliŭsia, bo Žyłunovič jašče nie byŭ reabilitavany «pa partyjnaj linii». Na dapamohu pryjšoŭ Adam Maldzis. Jon prynios svoj zapis uspaminaŭ siabra pieršaha savieckaha ŭradu Biełarusi, «nacdema» Jazepa Dyły. Nie chapała ilustracyj. Patrebnyja byli zdymki siabraŭ taho ŭradu. U kancy 1988-ha byli viadomyja tolki zdymki samoha Jazepa Dyły, Źmiciera Žyłunoviča, Alaksandra Miaśnikova, Alaksandra Čarviakova i, zdajecca, Stanisłava Biersana dy Majsieja Kałmanoviča. I jakoje ž było majo ździŭleńnie, kali Vital Skałaban prynios u «Krynicu» tady jašče nikim z nas nie bačany zdymak niereabilitavanaha Fabijana Šantyra! Heta była praŭdzivaja siensacyja. (Kali ŭ 2005 hodzie vyjdzie kniha «1 janvaria 1919 hoda: Vriemiennoje rabočie-kriesťjanskoje sovietskoje pravitielstvo Biełoruśsii», układalnikam jakoj byŭ i Vital Skałaban, zdymkaŭ budzie ŭžo piatnaccać. I nichto nie vykaža nijakaha ździŭleńnia: maŭlaŭ, tak i treba.)

Tady mnohaje było siensacyjaj. Pamiataju, jak Siarhiej Dubaviec byŭ uražany, kali ja prynios dla publikacyi zdymak, jaki ŭmoŭna nazyvajuć «Pieršy Urad BNR». Robiačy ŭ Vilni kopii zdymkaŭ Antona Łuckieviča, Piotry Kračeŭskaha dy inšych dziejačaŭ, ja zaŭsiody mieŭ na ŭvazie Vitala Uładzimiraviča: u hetaha nie prapadzie.

Naša znajomstva doŭžyłasia bolš za 20 hod. Redakcyja historyi Biełarusi ŭ Encykłapiedyi zapomniłasia mnie tamu, što my supolna pracavali nad słoŭnikam Encykłapiedyi historyi Biełarusi, nad artykułami dla EHB, bo kali Michaś Tkačoŭ staŭ hałoŭnym redaktaram Encykłapiedyi, Vital Skałaban zaniaŭ jahonaje miesca zahadčyka redakcyi. Pamiataju, što biblijahrafiju da artykułaŭ vyčytvaŭ, praviŭ i dapaŭniaŭ Vital Uładzimiravič sam. Tut ź im nielha było spaborničać. Encykłapiedyst!

Što ni kažy,

heta byŭ svoječasovy krok — rašeńnie vydavać Encykłapiedyju historyi Biełarusi. Jany — Michaś Tkačoŭ, Vital Skałaban i (jaho abaviazkova treba nazvać) Iosif Chaŭratovič — zrabili vydatnuju spravu. Viedama, byli ŭ hetaj idei šmatlikija prychilniki (ich proźviščy možna pračytać, u pryvatnaści, u pieršym tomie, kali znajomicca sa składam redakcyjnaj kalehii i śpisam navukovych kansultantaŭ), ale ciahnuć voz daviałosia hetym traim — nie pabajusia vysokaha stylu — rycaram Klio. I damie — Sofii Piatroŭnie Samuel. Kali b z vydańniem EHB zapaźnilisia choć na hod, nieviadoma, što było b ź joju, a tak adsyłačnymi kursivami ŭ pieršych dvuch tamach sprava była zroblena. Kali cenzuravać Encykłapiedyju pryjšli Piatro Pietrykaŭ dy inšyja, im sa skryhatam zuboŭnym davodziłasia prapuskać niepažadnyja artykuły. Viadoma, byli sutyčki, dachodziła da taho, što aŭtary zdymali svaje podpisy, ale artykuły, choć padrezanyja i vylizanyja, usio ž źjaŭlalisia (praŭda, užo biez zahadčyka redakcyi historyi Biełarusi Skałabana).

Ja tak i nie spytaŭ u Vitala Uładzimiraviča, čamu jon uziaŭsia za takuju davoli ryzykoŭnuju temu dysiertacyjnaha daśledavańnia, jak biełaruskija siekcyi Rasijskaj kamunistyčnaj partyi (balšavikoŭ). Tut ža Alaksandr Čarviakoŭ, Jazep Dyła, Źmicier Žyłunovič… Darmo što reabilitavanyja jurydyčna, u palityčnym aśpiekcie jany pa-raniejšamu byli na padazreńni.

Voś tak jano i stałasia: našyja zacikaŭleńni pierakryžyvalisia. U mianie Anton Łuckievič, Sacyjalistyčnaja Hramada, Usiebiełaruski źjezd, BNR, u Vitala Uładzimiraviča — Sacyjalistyčnaja Hramada, Biełaruskaja sacyjał-demakratyčnaja rabočaja partyja, Usiebiełaruski źjezd, biełaruskija siekcyi, BSSR. I ahulny nazoŭnik: biełaruskija sacyjalisty jak tvorcy abiedźviuch formaŭ biełaruskaj dziaržaŭnaści — demakratyčnaj i savieckaj.

Jamu pašancavała sustreć naprykład, Jaŭsieja Kančara. Acaleły eser, adzin ź inicyjataraŭ sklikańnia Usiebiełaruskaha źjezdu ździviŭsia, kali pačuŭ, što ŭ Miensku jość Muziej Janki Kupały. Na ŭsiaki vypadak pierapytaŭ:

— Mo imia Janki Kupały?

Hetak adarvaŭsia čałaviek ad biełaruskich realijaŭ…

U lasnoj chatcy ŭ Vilni jon słuchaŭ apaviadańni Zośki Vieras i listavaŭsia ź joju (voś adkul, jak ja zdahadvajusia, zdymak Fabijana Šantyra).

Jašče adnaho ŭdzielnika Usiebiełaruskaha źjezdu, bałtyjskaha matrosa Vasila Muchu, žyvoha jon užo nie zaśpieŭ. Chto zazirnie ŭ EHB, toj ubačyć, što maleniečki artykuł pra hetaha esera i siabra Hramady padpisali až try aŭtary. Kupałaŭskimi słovami heta nazyvajecca «źbirać ziarno k ziarniaci». Ja ž, pračytaŭšy ŭ tym artykule, što Vasil Mucha pakinuŭ uspaminy, kinuŭsia da Vitala Uładzimiraviča: «Dzie jany?». I pačuŭ:

— Jany ciabie nie zacikaviać: tam bolš zamoŭčvańniaŭ i ahulnych fraz. Ty, zdajecca, zacikaviŭsia Maładziečanskaj nastaŭnickaj sieminaryjaj i raspaŭsiudam vydańniaŭ Hramady? U Maładziečnie lažać uspaminy hienierała Kaladki. Voś jany ciabie zacikaviać.

Škaduju: nie spytaŭsia ŭ Vitala Uładzimiraviča, ci bačyŭ jon hienierała Łukaša Kaladku «ŭ natury». A ŭspaminy hetaha ŭdzielnika Usiebiełaruskaha źjezdu sapraŭdy zacikavali. I nie adnaho mianie: sioleta jany buduć nadrukavanyja ŭ almanachu «Asoba i čas».

Šukalnik, jon inšy raz jon «vydavaŭ», možna skazać, aniekdatyčnaje. Pytaŭsia:

— Čyjo imia nosić Centralnaja biblijateka Akademii navuk?

— Jakuba Kołasa imia.

— Ź jakoha hoda?

— Z 1956-ha. Na hety kont była pastanova.

— A samaha cikavaha ty nie viedaješ.

I apaviadaŭ mnie, što ŭ 1949 hodzie biblijateka atrymała imia Visaryjona Bialinskaha, a ŭ 1956-m (paśla taho, jak Jakub Kołas pakinuŭ nas) Piatruś Broŭka zdoleŭ zrabić tak, što pieršy sakratar CK KPB Kiryła Mazuraŭ «padmachnuŭ» pastanovu ab prysvajeńni biblijatecy imia narodnaha paeta. Pry hetym pastanova 1949 hoda admieniena nie była. Sioj-toj pisaŭ danosy ŭ Maskvu: pakryŭdzili vialikaha rasijskaha revalucyjaniera-demakrata…

Tak zdaryłasia, što my niejk adnačasna zmušanyja byli ŭvajści ŭ kupałaznaŭstva. Mnie treba było adviejać mify ad praŭdy pra stasunki pamiž Łuckievičami i Kupałam. Daviałosia pracavać i ŭ Kupałavym muziei (jak tut nie zhadać dapamohu Maryi Kandrataŭny Čabatarevič?), i ŭ biblijatekach, i ŭ Nacyjanalnym archivie, dzie Vital Skałaban siadzieŭ u adnym kabiniecie ź Jaŭhienam Baranoŭskim. Ja numar za numaram vyvučaŭ źmiest biełaruskich savieckich haziet kanca 1920 — pačatku 1930-ch, a ŭ pierapynkach nie raz zachodziŭ u toj kabiniet na vulicy Kirava (heta paźniej, u novym budynku, dzie ŭsio na elektronnych zamkach, pra kožnuju sustreču davodziłasia damaŭlacca pa telefonie). Adnojčy vyśvietliłasia, što dla zakruhleńnia pracy mnie brakuje drabnicy — lehiendarnaj brašurki, jakuju da jubileju Kupały ŭ 1932 hodzie ŭ Vilni nibyta vypuściła Kampartyja Zachodniaj Biełarusi. U biblijatekach jaje nie było. Vyjaviłasia, što siakiera — pad łavaj.

— Schadzi ŭ Kupałaŭski muziej, — skazaŭ Vital Uładzimiravič, — i spytajsia ŭ Maryi Kandrataŭny.

Maryja Kandrataŭna dała mnie tuju brašurku ahledzieć z usich bakoŭ. I ja musiŭ kanstatavać, što brašurka nadrukavana nie ŭ padpolnaj, a ŭ dobra abstalavanaj drukarni (viadoma ž, u Miensku) i što była jana svojeasablivym adkazam balšavikoŭ na brašuru Łuckieviča «Janka Kupała jak prarok Adradžeńnia». Pra hetaje maleńkaje adkryćcio ja paviedamiŭ čytačam «Našaj Nivy» ŭ artykule «Maleńkaja mistyfikacyja».

Tady my pracavali paralelna: Vital Uładzimiravič byŭ adnym z redaktaraŭ 8-ha i 9-ha tamoŭ Poŭnaha zboru tvoraŭ Janki Kupały, a ja pisaŭ zaŭvahi da kamientaroŭ, jakija «dziaŭčaty ź siektaru Michasia Mušynskaha» skłali da 8-ha tomu. «Pa darozie» Vitalu Uładzimiraviču na asnovie archiŭnych materyjałaŭ daviałosia vyśviatlać historyju napisańnia i mastackaha afarmleńnia «Piśma biełaruskaha naroda Vialikamu Stalinu», da jakoha prykłaŭ ruku i Piaśniar. Jon z humaram i va ŭsich detalach raśpisvaŭ mnie toje durnoćcie, toje marnavańnie času, enierhii, intelektu i materyjalnych resursaŭ.

Nie kožnamu šancuje, a našamu archivistu pašancavała znajści nieviadomy Kupałaŭ vierš («Źniknuć chmary nad kałhasam…»).

Musić, tady, padčas pracy nad Kupałavymi tamami, u Vitala Skłabana zaradziłasia ideja jubilejałohii našych piśmieńnikaŭ: prasačyŭšy, jak adznačalisia jubilei Janki Kupały, Jakuba Kołasa, Źmitraka Biaduli dy inšych, možna zrabić cikavyja vysnovy ab palityčnaj i maralnaj atmaśfiery, u jakoj litarataru davodziłasia pracavać. My abmieńvalisia dumkami na hety kont, paraŭnoŭvajučy Kupałavy jubilei 1925, 1930, 1932, 1935 i 1942 hh. i Kupałaŭ dy Kołasaŭ jubilei 1932 i 1942 hh. Nie viedaju, ci napisaŭ što-niebudź Vital Uładzimiravič, a ja, naźbiraŭšy niamała materyjału, usio anijak nie znajdu času, kab zasieści za takuju pracu. Jak i za pracu «Janka Kupała — achviara i rupar savieckaj prapahandy» (recenzujučy kamientary da 8-ha toma Janki Kupały, ja zrabiŭ niamała natatak na hety kont).

A naahuł naša supraca nad knihami pačałasia ŭ 1991 hodzie — kali vydaviectva «Biełaruskaja Savieckaja Encykłapiedyja» vypuściła 2-m vydańniem uspaminy Antona Łuckieviča «Za dvaccać piać hadoŭ». Tady Michaś Tkačoŭ i Vital Skałaban ledź nie abaviazali mianie napisać paślasłoŭje da brašury.

Ja, musić, zabyŭ skazać, što

ŭ 1991 hodzie Vital Uładzimiravič byŭ u liku zasnavalnikaŭ Biełaruskaj sacyjał-demakratyčnaj Hramady (ciapier BSDP),

Paźniej Vital Uładźmiravič adydzie ad partyi. Adzin dziejač (viedaju, chto) skazaŭ, što tvorčaja intelihiencyja i vučonyja pakinuli partyju dziela svajoj bajaźlivaści, strachu za karjeru. Nu, nie ŭsie ž takija bajaźliŭcy i karjerysty. Tut možna było b pracytavać mastaka Kastusia Charaševiča, jakoha anijak nie turbujuć prablemy karjery, ale pasprabuju sfarmulavać jaho dumku biez dvukośsia: kali Hramada pierastała cikavicca pytańniami kultury, dziejačy kultury pierastali cikavicca Hramadoj. U niemałoj stupieni heta datyčyć i Vitala Skałabana. I sapraŭdy, ciažka mastaku, piśmieńniku, vučonamu razmaŭlać z «pravadyrom», jaki nie čytaje časopisaŭ, nie byvaje na vystavach i ŭ teatrach.

U mianie zachavalisia tavaryskija adnosiny i ź biespartyjnym Vitalem Uładzimiravičam.

Viedajučy, što ja rychtuju tom tvoraŭ Antona Łuckieviča, jon moh uručyć mnie papku z ksierakopijami z kijeŭskaj haziety «Biełorusskoje echo» i z «Dziańnicy». Tak ja atrymaŭ jašče dva nie zaniesienyja ŭ biblijahrafiju artykuły Antona i adkaz na pytańnie, adkul u kancy 1918 hoda ŭziałosia jahonaje intervju ŭ picierskim časopisie «Čyrvony šlach».

Jon byŭ recenzientam układzienaj mnoju knižki «Pra Ivana Łuckieviča: Uspaminy, śviedčańni».

Pačuŭšy, što ja źbiraju dakumienty i materyjały dla knihi «Biełaruskaja Sacyjalistyčnaja Hramada: dakumienty i materyjały», jon dapamoh mnie i ŭ hetaj pracy. Spytaŭšy, ci buduć u toj knizie niekrałohi, i pačuŭšy stanoŭčy adkaz, jon paraiŭ mnie pašukać numar haziety «Biełaruś» za 1920 hod ź niekrałoham Alaksandra Ułasava «Straty intelektualnych sił h. Miensku» («Tam pra Antona Šabuniu i Adama Žabu»). Ja i nie zdahadvaŭsia pra toj niekrałoh. Praŭda, i toj numar haziety daviałosia pašukać, pakul paśla biblijatek i archivaŭ nie trapiŭ u Nacyjanalny muziej. Vyjaviłasia taksama, što ŭ Vitala Uładzimiraviča jość pryviezienyja ź Vilni kopii vaśmi sudovych dakumientaŭ ab raspaŭsiudzie brašur BSH (u tym liku i našaniŭskich). I hetyja kopii jon daŭ mnie — dla budučaj knihi.

…Viečna badziory, viečna z uśmieškaj — takim jon pomnicca, badaj, kožnamu, chto jaho viedaŭ.

Padazreńnie, što ŭ tavaryša Skałabana niejkija niełady, zaradziłasia ŭ mianie ŭletku minułaha hoda, kali jon, jak stała mnie viadoma, pajšoŭ pa paliklinikach. A potym byli novyja sustrečy, nie takija častyja, ale jak zvyčajna. I kali jon uručaŭ mnie kopii sudovych dakumientaŭ, i kali ja viartaŭ jamu tyja kopii, jon trymaŭsia badziora. Dumałasia, što ŭsio pajšło na papraŭku. Kali ž praź niejki čas ja pryjšoŭ u Nacyjanalny archiŭ, mnie skazali, što Vitalu Uładzimiraviču znoŭ błaha. Ja patelefanavaŭ jamu. I pačuŭ:

— Anatol, u mianie ankałohija.

Ja nie staŭ raspytvać. Skazaŭ niešta banalnaje, što, maŭlaŭ, treba spadziavacca na lepšaje, ale hołas… hołas Vitala Uładzimiraviča vydavaŭ, što nadziei ŭ jaho niama.

Ź niekatorymi znajomcami damovilisia, što nie budziem dajmać jaho zvankami, kali treba — trymać suviaź praz rodnych. Moj daŭni znajomiec, prafiesar Ryhor Łaźko pra hetuju damoŭlenaść nie viedaŭ. Siońnia jon napisaŭ mnie: «Tydzień tamu ja razmaŭlaŭ ź im pa telefonie, kansultavaŭsia…» I jašče: «…zamianić jaho niama kamu». Znaŭcam stanoviacca paśla hadoŭ i hadoŭ pracy.

Viedajučy, što jon u ciažkim stanie, ja vyrašyŭ choć trochi paradavać jaho i na asnovie atrymanych ad jaho dakumientaŭ napisaŭ i apublikavaŭ u «Našaj Nivie» narys «Palityčny detektyŭ 1907 hoda». Mažliva, ja spaźniŭsia z hetaj publikacyjaj, i Vital Uładzimiravič jaje nie pračytaŭ.

«Jak škada, što adyšoŭ tak chutka», — napisaŭ mnie Ryhor Łaźko. I tak rana, dadam ja. Jon jašče mnohaje moh by zrabić. U jaho było šmat zadumaŭ.

* * *

Raźvitańnie ź Vitalom Skałabanam projdzie ŭ aŭtorak, 23 žniŭnia, u zale rytualnych pasłuh pry 9-j kliničnaj balnicy Minska (Paŭdniovy Zachad, vuł. Siamaški, 8).

Pra heta NN paviedamili ŭ Nacyjanalnym archivie sa spasyłkaj na ŭdavu historyka. Pačatak a 13-j.

Pachavajuć Vitala Skałabana na Paŭnočnych mohiłkach.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0