Azierbajdžan: majučy naftu, možna zabycca na demakratyju. Jak patracić miljardy dalaraŭ z rozumam?
«Vašaje hramadstva pradałosia za $500», — paprakajuć biełarusaŭ. Što ž, azierbajdžancy adraklisia ad demakratyi i svabodaŭ za tuju ž sumu. Aficyjny siaredni zarobak u Azierbajdžanie pieraadoleŭ zapavietnuju miažu litaralna miesiac tamu.
Sindrom Alijeva
Adznačać z pompaj čarhovy Dzień naftavika — adno z hałoŭnych śviataŭ Azierbajdžana — u Baku paklikali sotni žurnalistaŭ z usiaho śvietu, u tym liku i ź Biełarusi.Padčas adkryćcia naftahazavaj vystavy da mianie padyšoŭ karespandent ź miascovaj haziety z naboram standartnych pytańniaŭ. «Jak vam kraina?» — «Viedajecie, tut šmat partretaŭ byłoha prezidenta Alijeva», — zaŭvažyŭ ja. «Kaniečnie, Alijeŭ byŭ vialikim čałaviekam!» — «Ale heta vyhladaje vielmi śmiešna…» U nastupnuju siekundu žurnalist adskočyŭ ad mianie. Moža, jon padumaŭ, što sustreŭsia z pravakataram-zamiežnikam, jaki imkniecca ačarnić dasiahnieńni Azierbajdžana? Zrešty, miascovyja haziety tak i pišuć: «jak zaviaščaŭ vialiki lidar Hiejdar Alijeŭ…» Tak ci inačaj, ale kultam Alijeva-baćki prasiaknuty ŭvieś Baku.
Prajšoŭšy pa nabiarežnaj praz centralny park (viadoma ž, imia Hiejdara Alijeva), možna naličyć niekalki dziasiatkaŭ partretaŭ byłoha prezidenta, padpisanych cytatami ź jaho pramovaŭ.Raz-poraz sustrakajucca i płakaty z vyjavami Alijeva-małodšaha. Mienavita jon ščyruje, kab azierbajdžancy nie zabylisia pra jaho baćku.
U vyniku ŭ stalicy imia Hiejdara Alijeva atrymali aeraport, praśpiekt, kulturny centr, spartyŭna-kancertny kompleks, Akademija nacyjanalnaj biaśpieki, naftapierapracoŭčy zavod… U krainie jość jašče orden, naftapravod i navat hornaja viaršynia, nazvanyja ŭ jaho honar.
Budaŭničy bum u Baku šakuje turystaŭ. Ofisnyja chmaračosy čarhujucca z hihanckimi hatelami i kvartałami žyłych šmatpaviarchovikaŭ na tysiačy kvateraŭ.Šyračeznyja praśpiekty, jakija majuć pa piać-šeść pałosaŭ dla ruchu ŭ kožny bok, złučajucca z novymi mahistralami. Pry hetym navat skieptyki adznačajuć, što horad zabudoŭvajecca z rozumam, i histaryčnaja častka Baku zastajecca niekranutaj. Za čyj košt bankiet? Tłumačeńnie prostaje — Azierbajdžanu nadzvyčaj pašancavała z hieahrafičnym znachodžańniem. Krainie dazvolili padniacca naftavyja zapasy.
Naftavaja paduška biaśpieki
Hrošy, atrymanyja ad prodažu vuhlevadarodaŭ, ściakajucca ŭ Dziaržaŭny naftavy fond Azierbajdžana. Na pačatak vieraśnia tam naličvałasia $33 miljardy. A jość jašče i $11 miljardaŭ reziervaŭ Centrabanka.Dla paraŭnańnia, Biełaruś ahułam nazapasiła $8 miljardaŭ, u 5 razoŭ mienš.
Zasłuha ŭ stvareńni śpiecyjalnaha naftavaha fondu sapraŭdy naležyć Hiejdaru Alijevu. Jašče ŭ siaredzinie 1990-ch jon zaklučyŭ tak zvany Kantrakt stahodździa, dazvoliŭšy dziasiatku suśvietnych naftavych karparacyj raspracoŭvać radoviščy na Kaśpijskim mory. Hetym była vyrašanaja dadatkovaja zadača. Kampanii łabirujuć intaresy Alijeva za miažoj, faktyčna prymušajučy krainy Zachadu zapluščvać vočy na parušeńni pravoŭ čałavieka ŭ Azierbajdžanie.
Abjomy zdabyčy dahetul stroha kantralujucca ŭładaj. Alijeŭ-syn choča padtrymlivać vysokija ceny na suśvietnym rynku i raściahvać naftavy raj dla svajoj krainy.Aproč taho, u najbližejšy čas pačniecca tendar, kab abrać apieratara dla zdabyčy azierbajdžanskaha hazu. A heta — novyja miljardy.
Praŭda, jość i inšyja mierkavańni na hety kont. Mnohija ekśpierty pradkazvajuć, što zapasy nafty ŭ Azierbajdžanie našmat mienšyja, čym było zajaŭlena ŭładami. Kali ŭličyć, što ŭ apošnija hady dachody ad ekspartu nafty dasiahali amal 50% VUP krainy, zakančeńnie naftavaj kazki moža pryvieści da katastrofy. Što da hazu, to isnavańnie radoviščaŭ pakul dakazanaje tolki tearetyčna.
Prazrysty fond i ćmiany fon
Pa patrabavańni zamiežnych karparacyj Dziaržaŭny naftavy fond — nadzvyčaj prazrystaja arhanizacyja. Padrabiaznyja spravazdačy, jakija znachodziacca ŭ adkrytym dostupie, dazvalajuć daviedacca, kudy byŭ patračany kožny dalar.
Hrošy pieravažna iduć na infrastrukturu. «Za apošnija try hady ŭ Azierbajdžanie pabudavana 2200 novych škołaŭ, sotni paliklinik, balnic, teatraŭ i muziejaŭ»,— pieraličvaje vykanaŭčy dyrektar fonda Šachmar Maŭsumoŭ. Niadaŭna pačalisia i vypłaty pa zamarožanych savieckich układach. Uładnyja ekanamisty praličyli, što na heta treba vydatkavać kala $1,5 miljarda. Nievialikija hrošy dla bahataj krainy.
Nie ŭ nakładzie zastajecca i siamja prezidenta Alijeva. Padčas pryvatyzacyi pradpryjemstvaŭ, jakija zastalisia krainie z časoŭ SSSR, najbolš atrymali čynoŭniki, nabližanyja da prezidenta, i jahonyja svajaki. Dźvie dački kiraŭnika dziaržavy majuć kantrolny pakiet radovišča zołata, jany ž vałodajuć pradpryjemstvam pa absłuhoŭvańni avijalinij, bankam, kramami Duty-Free… A voś na małodšaha syna zapisanyja niekalki majontkaŭ u Abjadnanych Arabskich Emiratach. I heta tolki viadomaja žurnalistam viaršynia ajśbierha siamiejnaha biznesu.
Armianskaje pytańnie
Asnova ideałohii Azierbajdžana — tezis ab tym, što Hiejdar Alijeŭ pabudavaŭ mocnuju samadastatkovuju bahatuju krainu. Usio było b u hetaj teoryi hładka, kali b nie niapeŭnaja situacyja z Nahornym Karabacham i terytoryjaj vakoł jaho. 20% płoščy Azierbajdžana kantralujuć armianskija vojski.
Kab u 1990-ch pryciahnuć u zaniadbanuju krainu inviestaraŭ, Alijeŭ-baćka byŭ vymušany skončyć azierbajdžanska-armianskuju vajnu, faktyčna paśla parazy ŭ joj.Adnak u stratehičnym płanie rašeńnie akazałasia słušnym. «Ciapier tolki našyja vajskovyja vydatki ŭdvaja pieravyšajuć uvieś biudžet Armienii», — z honaram zajaviŭ dniami prezident Ilcham Alijeŭ. Pry maŭklivaj zhodzie suśvietnaj supolnaści Azierbajdžan faktyčna izalavaŭ Armieniju ad ekanomiki rehijona, nie dazvalajučy krainie ŭdzielničać u šmatmiljonnych prajektach.
Prapahandysckaja vajna z armianami praciahvajecca dahetul. I dla pieramohi ŭ joj ułady hatovyja płacić lubyja hrošy. Alijeŭ nie paškadavaŭ 2 miljardaŭ jeŭra, kab nabyć nieprybytkovyja dziaržaŭnyja ablihacyi Vienhryi. Za heta vienhry adpuścili z turmy azierbajdžanskaha aficera Ramila Safarava. Toj byŭ asudžany na 30 hadoŭ turmy za toje, što padčas stažyroŭki ŭ Budapiešcie zabiŭ siakieraj svajho susieda armianina, jaki nibyta abraziŭ azierbajdžanski ściah. «Safarava, našaha nacyjanalnaha hieroja, pamiłavali prosta ŭ aeraporcie zahadam prezidenta, — z honaram raskazvaje adzin z upłyvovych prapahandystaŭ krainy, hiensiek Kanfiederacyi žurnalistaŭ Azierbajdžana Azier Chasret. — Dziaržava padaryła jamu trochpakajovuju kvateru i vypłaciła aficerski zarobak za tyja 9 hadoŭ, jakija jon siadzieŭ u turmie ŭ Vienhryi». «Ale jon ža zabojca?..» — rytaryčna pytajusia ja.
«Tak pavinien byŭ zrabić kožny patryjot, — pierakanany Chasret. — Safaraŭ pryjšoŭ da armianina ź siakieraj i patrabavaŭ prabačeńniaŭ za abražany ściah.Toj spałochaŭsia i staŭ vybačacca. Ale Safaraŭ vyrašyŭ, što hetaha niedastatkova, tamu i zabiŭ armianina». Z punkta hledžańnia Chasreta i azierbajdžanskaj prapahandy, situacyja vyhladaje całkam łahičnaj.
-
Režym Łukašenki časova stanie mienš ahresiŭnym da susiedziaŭ, ale stratehična budzie imknucca da avałodańnia atamnaj zbrojaj
-
«Znajšli krajniaha», a «pastaviać sałdafona jakoha-niebudź». U sacsietkach adreahavali na zvalnieńnie kiraŭnika «Minsktransa»
-
Cyhankoŭ: Nie padazravaŭ, što Babaryka źjaŭlajecca prychilnikam sacyjalizmu — mary siaredniaha čałavieka
Pahražaŭ vajskoŭcam raskryć, chto ź ich homaseksuał, kab vypytać sakrety i pradać Ukrainie. Voś za što adyjozny funkcyjanier BRSM atrymaŭ 17 hadoŭ kałonii12
Kamientary