Achramatyčnyja biełarusy: razmova z mastak-dyzajnaram Michałam Aniempadystavym

1. Čym zaraz zajmajecca Michał Aniempadystaŭ, vydatny dyzajnar, mastak i tvorca biełaruskaj kultury?

– Ja zajmajusia ciapier u pieršuju čarhu dyzajnam, ta vizualnym, jak antrapałahičnym.

Heta značyć aproč prajektavańnia niejkich abjektaŭ albo hrafičnych tvoraŭ ja sprabuju razabracca ŭ tym jak vyhladaje biełaruskaja kultura. Kali vizualizavać biełaruskuju kulturu, ja sprabuju zrazumieć jak jana vyhladaje. Jaki ŭ jaje styl, jakija kanony isnujuć. Što takoje dla ŭmoŭnaha, statystyčnaha, idealnaha biełarusa, jakoha niama ŭ pryrodzie, paniatak pryhožaha. Heta składana vierbalizavać, ja nikoli pra heta nie dumaŭ. Sprabuju narešcie razabracca ŭ tym, adšukać i vyjavić abličča biełaruskaj kultury.

Z adnaho boku jość napracoŭki i apošnim časam ludzi hetym zajmajucca, vyvučajuć. Na prykład draŭlanaja architektura albo biełaruski ručnik, tkactva. Niejak tak atrymlivajecca, što ŭsio heta frahmientarna. Kožny daśleduje svoj frahmient. U vyniku majem raźjadnanyja vizualnyja pomniki ci kanony, styli. Architektura heta adno, tkactva zusim inšaje. A mnie cikava, kab heta ŭsio niejkim čynam pasprabavać usio ž taki spałučyć. Dzie za što čaplajecca, što z čaho vynikaje. Ci jość niejkija ŭniviersalnyja zakony i kaštoŭnaści, jakija pracinajuć usiu pobytavuju biełaruskuju kulturu. Kali koratka – heta mianie apošnim časam najbolš cikavić.

Kali kankretyzavać, to heta vialiki prajekt, jakim ja ŭžo daŭno zajmajusia, jon nazyvajecca "Koler Biełarusi".

Ja padumaŭ, što koler pa sabie źjaŭlajecca nievierbalnaj movaj. Kožny narod maje prefierencyi adnosna koleru. U roznych kulturach adnym padabajucca tyja kolery, druhim inšyja. Mnie było cikava razabracca z tym, jakim koleram addaje pieravahu hety ŭmoŭny biełarus. Jakija kolery začapilisia ŭ biełaruskaj kultury, zastalisia i jakija sami stali častkaj hetaj kultury. I adpaviedna ŭsia historyja. Čamu mienavita hety koler palubiŭsia biełarusami. Jak jon patrapiŭ na Biełaruś, jakija maje ŭpłyvy. Jasna, što my žyviem nie ŭ izalavanym kosmasie. My kantaktujem z susiedziami, my niešta ad ich pazyčajem, niešta susiedzi nam praz našaje žadańnie naviazvajuć i my heta ź ciaham času pačynajem usprymać jak svajo. Heta mianie cikaviła. U vyniku paŭstaŭ prajekt „Koler Biełarusi” ź vizualnaj padborkaj, heta značyć fotazdymki i roznyja artefakty z tekstavaj častkaj.

Jaki koler Biełarusi?

– Intryha majoj pracy na tym palahaje, što ja nie vynošu ŭ nazvu koler, a chutčej zadaju pytańnie pra koler Biełarusi, nie nazyvajučy jaki. Mnie cikava, kab kožny sam pasprabavaŭ adkazać na hetaje pravakatyŭnaje pytańnie. Što tyčycca mianie asabista, ja liču, što koler Biełarusi heta šery.

Šery nie asacyjujecca zaraz dobra. Heta simvalična kryšku abyjakavy...

– Biezumoŭna, šery maje zaraz pieradusim niehatyŭnyja adcieńni. Jak sinonim ci simvał nudnaści, biespraśvietnaści.

Ale kali kapać hłybiej, zaŭvažcie, što ŭ biełaruskaj vierbalnaj tradycyi šery koler pazityŭny. Usie tatemičnyja žyvioły, nadzielenyja niejkim sakralnym značeńniem – jany ŭsie šeryja.

Jany nie isnujuć biez dadatku hetaha koleru. Kaza, jakaja niasie dabrabyt, uradlivaść. Kocik šereńki, vaŭčok. Myška šeraja, jakaja chvościkam raźbivaje załatoje jajka. Usia heta kazka vielmi kasmałahičnaja. Šeraja hałka jakaja prynosić załatyja klučy ad ziamli na Juryja, jaki adčyniaje imi ziamnuju rasu.

Usie hetyja žyvioły šeryja nievypadkova. U dadzienym vypadku heta koler utulnaści, biaśpieki, u niejkim sensie miakkaści i ciapła. Kali ja mienš zajmaŭsia napracoŭkami jakija isnujuć nakont psichafizičnaha dziejańnia koleru, ja dumaŭ što šery koler aproč taho što jon źjaŭlajecca ŭ niejkim sensie nudnym, smutnym navat. Ja ŭpeŭnieny, što jon aproč hetaha jašče supakojvaje jak koler niejtralny. Bo jon pa-pieršaje achramatyčny, to značycca jon pa-za miežami śpiektralnaha koła pamiž biełym i čornym, jon nie razdražniaje. Tamu ŭ peŭnym sensie jon niasie spakoj i pačućcio biaśpieki.

Dla biełaruskaj kultury ŭžyvańnie koleru ŭ pobytavaj kultury, u interjery, było vielmi abmiežavanaje. Faktyčna ŭvieś hety pobyt składaŭsia ź niefarbavanych materyjałaŭ.

Dreva, hlina jakaja tolki časam technałahična zadymlałasia. U nas amal niama kalarovaj, paliŭnoj kieramiki. Najbolej raspaŭsiudžanaj była naturalnaja, jakaja zaležyć tolki ad koleru hliny. Biaskolernaść jakraz charakternaja dla tradycyjnaj kultury. Darečy, pra heta šmat chto piša. Jan Bułhak u svajoj knizie „Kraj dziciačych hadoŭ” niekalki razoŭ źviartaje ŭvahu čytača što tradycyjny biełaruski dom niefarbavany. Dreva ź ciaham času robicca šerym. Hetaje jon sprabuje analizavać, akreślić tak zvany šlachiecki styl i sialanskuju estetyku. Niekalki razoŭ śćviardžaje ŭ hetaj knizie, što hetaja naturalnaść, intehravanaść u pryrodu, źjaŭlajecca adnoj z charakternych rysaŭ šlachieckaha i sialanskaha doma.

Kab jašče bolš padkreślić, a moža čysta sa svaich niejkich ułasnych psichičnych uspaminaŭ, niekalki razoŭ pryvodzić prykład, kali rasijskija pamieščyki pryjazdžali na Navahradčynu. A jakraz u kaniec XIX stahodździa my viedajem, što majontki rekviravalisia ŭ miascovaj šlachty i pradavalisia rasijskim pamieščykam. Jany pryjazdžali i pačynali žyć na Biełarusi sa svaimi rasijskimi hustami i zakonami. Jon pryhadvaje, jak jany pryjazdžali i staraśviecki dom farbavali jakoj-niebudź zialonaj ci błakitnaj farbaj. Albo dach farbavali, što dla jaho było absalutna niepryjemlivym. Ź dziacinstva jon byŭ hetym šakavany.

Taki dom vyłučaŭsia, byŭ bačny zdalok.

– Ščyra kažučy, ja nie viedaju ź jakoj metaj rasijanie heta rabili. Dumaju što rabili ź vielmi prostaj mety. Jany dumali, što heta było pryhoža.

Važna što dla tutejšaha žychara Navahradčyny heta było niepryhožaje. Tut my sustrakajemsia z kanonam tradycyjnaj kultury. Pryhožaje toje što było pierad nami. Tak zaviedziena i heta pryhoža. Nie robicca analiz, čamu padabajecca. A padabajecca tamu, što heta tradycyja. Rasijanie sa svajoj tradycyjaj jasna nie ŭpisvalisia i dla małoha Jana Bułhaka toje što jany farbavali dach, heta było niepryhožaje. I dla baćki jaho było niepryhožaje. Kazaŭ jamu: „Hladzi jaki žudasny azijacki koler!”. A siońnia bačym, što spres pa Biełarusi na źmienu hetaj tradycyi kali naturalny dach to dreva nie farbujecca, a prychodziać vielmi jarkija kolery i spałučeńni.

To bok zaraz my heta pryniali ŭ estetycy.

– Ja dumaju, što adkaz inšy. My pryniali niekatoryja rasijskija tradycyi, naprykład užyvańnia siniaha i błakitnaha koleru ŭ eksterjery. Heta traydycyja rasijskaja i navat viedaju adkul jana źjaviłasia ŭ samoj Rasii. Toje ž samaje zialony koler. Farbavańnie damoŭ na

ciomna-zialony koler. Taksama rasijskaja tradycyja, jana nie takaja staraja, usio jaho XIX stahodździe.

Heta nie zusim nienaturalny koler. Ciomna-zialony koler byvaje ŭ pryrodzie.

– U pryrodzie byvaje, tak. Tolki tut havorka nie pra toje što koler padbirajecca pad farby pryrody. Havorka pra toje, što materyjały majuć svoj pryrodny koler.

Tradycyjnym dla biełarusaŭ było ničym nie farbavać, pakidać takim jakim jość.

Farbavańnie budynkaŭ alejnymi farbami źviazanaje ź niekalkimi momantami. Tym što jany źjavilisia ŭ šyrokim prodažy i stali tańniejšymi, možna było sabie dazvolić pafarbavać. Toje što ŭ XIX stahodździ ŭ Rasii ŭźnikła niekalki płyniaŭ architekturnych i ŭ dekaratyŭnym mastactvie, jakija sprabavali zrabić svoj rasijski styl. U architektury ažno try takija styli isnuje – tak zvany ruski–vizantyjski, niearuski styl pa prykładzie paŭnočnaj rasijskaj architektury. Jość tak zvany psieŭdaruski styl. Jon taki kazačny, cieramočny, na miažy ź biezhustoŭnaściu i kičam, ale heta padabałasia ludziam najbolej. I voś hety psieŭdaruski styl jak najbolš dekaratyŭny, raspaŭsiudziŭsia ź vialikaj chutkaściu na ahromnaj terytoryi. Zachapiŭ navat Biełaruś i Biełastoččynu. Usie hetyja karnizy, naličniki, reźbianyja, karunkavyja elemienty, dekor – heta adhałoski rasijskaha stylu jakoha najbolš jarkim architektaram byŭ Ivan Rapet.

Ideołahami psieŭdaruskaha stylu była hrupa vielmi talenavitych mastakoŭ i dziejačaŭ mastactva na čale z Alaksandram Bienua (hrupa "Mir iskusstva"). Abodva braty Vaśniecovy, Mikałaj Rerych i jašče šmat.

Viadoma što isnavała dva hałoŭnyja asiarodki – siadziba niedaloka Smalenska, a druhi kala Maskvy. Abramcava, zdajecca. Jany šmat čaho prydumali, namalavali prosta z hałavy, z palcaŭ. Prajšoŭ ruski styl hulać. Zrabiŭsia modnym. Jany brali ŭdzieł u paryžskich vystavach i tam jon taksama pakaciŭ. I ŭ Jeŭropie ŭźnikła, pieradusim u Francyi, moda na "la rius". Jon paŭpłyvaŭ, jasna. U XIX stahodździ patrapiŭ na Biełaruś taksama. Spačatku praz rasijskich pradstaŭnikoŭ. Paźniej staŭ častkaj tradycyjnaj kultury. A na Biełastoččynie jašče bolš dziŭnaja historyja. Tut treba brać pad uvahu toje, što šmat ludziej było evakuiravana padčas pieršaj suśvietnaj vajny.

Tak, u biežanstva. Jość takoje mierkavańnie, što ŭ 1915 hodzie, kali vyjechali ŭ hłybinku Rasii, tady tam zachapilisia. Viarnulisia i pačali tak budavać. Vialikija vokny i hetak dalej. Heta byŭ – jak vy kažacie – psieŭdaruski styl?

– Pieradusim kolkaść draŭlanych raznych upryhožvańniaŭ. Akanicy taksama niecharakternyja.

Tut navat bačna, što kali pierajazdžaješ miažu Biełarusi ŭ Polšču. Haradzienščyna stylovaja ci nie bolš zachodniaja čym Biełastoččyna, jakaja jašče dalej na zachad. Nu i hetaje spałučeńnie taksama sinie-błakitnaje. Jano pa-pieršaje ŭvohle niejeŭrapiejskaje. U Jeŭropie nie spałučajecca kolery padobnyja. Sini i błakitny, ružovy i čyrvony naprykład. Jeŭrapiejskaja tradycyja heta kantrastnyja spałučeńni. Na Biełarusi vielmi aktyŭnaje ŭžyvańnie dvuch koleraŭ siniaha i błakitnaha ŭ apošnija hady, heta nie tak daŭno źjaviłasia. Jano stała raspaŭsiudžanym. Pieradusim u rehijonach, dzie pravasłaŭje. Bačym Biełastoččynu, cerkvy. Heta irracyjanalnaje spałučeńnie.

U Bielsku Michajłaŭskaja carkva. Tam spałučeńnie błakitnaha ź sinim – šalunak i akanicy. Adkul heta biarecca, ź jakoj kultury?

– Heta charakternaje dla aryjentalnaj kultury. Jana kalarystyčnaja, vielmi šyroka spałučaje kolery niedapuścimyja dla tradycyjnaj jeŭrapiejskaj kultury, jakaja vychodzić z adnaho boku z antyčnaj hreckaj kalarystyčnaj tradycyi, a druhaja, heta antyčnaja rymskaja tradycyja.

Błakit u biełastockaj tradycyi pieradusim u sakralnych pabudovach. Na Biełastoččynie sinie-błakitny koler źjaŭlajecca ŭ niejkim sensie markieram nacyjanalnaj identyčnaści. Albo pa krajniaj miery markieram kanfiesijnaj, pravasłaŭnaj identyčnaści. Na Biełarusi vielmi šyroka vykarystoŭvajecca sinie-błakitny koler na poŭdni, heta pieradusim cerkvy pravasłaŭnyja. A pa ŭsioj astatniaj Biełarusi pastupova hetyja kolery pačynajuć vyciaśniać bieły z akon. Jany pierastajuć być biełymi, usio čaściej možna sustreć hety sinie-błakitny kolery. Jon zrabiŭsia taksama dosyć raspaŭsiudžanym koleram na mohiłkach – aharodža, kryžy. Ja dumaju, što heta taksama ŭpłyŭ pravasłaŭnaj carkvy. Na maju dumku, absalutna dziŭna. Kali carkva błakitnaja, ja jašče mahu zrazumieć. Kožny moža zrazumieć što sini koler heta koler nieba. Zrešty, heta koler ŭ siaredniavieččy Dzievy Maryi i heta adzin z kananičnych koleraŭ abrazoŭ. Ale kali kryžy i aharodža na mohiłkach farbujecca błakitam heta absalutna irracyjanalny padychod, nasupierak.

Kali my ŭžo pry Biełastoččynie, tady mnie treba zapytać što dyzajnar sa stalicy robić na pravincyi, u Bielsku. Što tut cikavaha?

– Pa-pieršaje mnie nie padabajecca słova pravincyja. Biełaruś nie takaja vialikaja kraina, kab mieć jašče niejkuju pravincyju. Jana ŭmieščvajecca ŭ svaje histaryčnyja rehijony. Łahična i narmalna heta Paleśsie, Padniaproŭje, Paazierje, Niomanski kraj i Padlašša. Kožny rehijon dla mianie heta kavałak Biełarusi, ź jakoha składajecca.

A Smalenščyna – užo nie biełaruskaja?

– Ja byŭ u Smalensku ŭ minułym hodzie. Na žal, jana ŭžo nie biełaruskaja. Uvohule Smalenščyna heta terytoryja z trahičnaj historyjaj. U pryncypie heta taja madel, jakaja mahła spraŭdzicca na ŭsiu Biełaruś, jakaja mahła stać Smalenščynaj.

Ź inšymi histaryčnymi karaniami, inšymi siaredniaviečnymi tradycyjami, mahdeburhskim pravam i h.d., paźniej apynucca ŭ składzie Rasii i stać rasijskim farpostam na zachodniaj miažy. Smalenščyna – vielmi trahičnaja historyja, pamiežnaja pazicyja, znachodžańnie. U pryncypie tam nie tolki rasijcy rabavali i źniščali, my taksama. Tyja ž samyja pałačanie napadali na Smalensk. Zachoplivali i zabivali pałovu nasielnictva.

Heta było ŭ rańnich viakach, kali byli kniastvy. Viadoma, heta druhoje kniastva, Smalenskaje.

– Dy jany, smalanie, taksama kryvičy jak i pałačanie. U kryvičoŭ byli dva centry – Połacak i Smalensk. Adzin kantralavaŭ šlach z varahaŭ u hreki, a druhi inšy varyjant, praź jaki možna było dabracca sa Skandynavii ŭ Vizantyju. I na hetych stratehičnych miescach uźnikli hetyja bujnyja harady. Dy jany byli z adnaho plemiannoha sajuza. Kryvičy połackija napaŭšy na Smalensk i zachapiŭšy jaho, pazabivali svaich ža. Toje jašče raz paćviardžaje tezu, što ŭtvareńnie kniastvaŭ ź jakich paźniej ŭtvaralisia etnasy ci protaetnasy, tam, vidać, etničny čyńnik byŭ niavažny. Bolš važnym było dynastyčnaje padparadkavańnie.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0