Žydy na muroch biełaruskich haradoŭ
Hienadź Sahanovič
Spoŭniłasia 350 hadoŭ pačatku Chmialniččyny — vialikaj vajny na Ŭkrainie, što skałanuła ŭsiu Centralna-Uschodniuju Eŭropu i, spravakavaŭšy vajnu Maskoŭskaha carstva suprać Rečy Paspalitaj, źmianiła dziaržaŭnyja miežy i pieradvyznačyła dolu narodaŭ. Pra trahiedyju, jakuju zaznała tady Biełaruś, užo nia raz pisałasia, ale my jašče nie akcentavali ŭvahi na toje, što niaščaści tyja musili pieražyć usie narody, jakija nasialali naš kraj, asabliva judejskaje žycharstva.
Reč u tym, što tolki z hetaj vajny judei stali traktavacca kazakami jak vorahi dy, jak i šlachta, vyniščalisia pahałoŭna, choć jašče jakim dziesiacihodździem raniej pachryščanyja žydy mahli słužyć u Zaparoskim vojsku. Za adno leta 1648 hodu dziasiatki tysiač judejaŭ stali achviarami revalucyi Chmialnickaha na Ŭkrainie, mnoha ich zahinuła i na poŭdni Biełarusi, kudy dastali kazackija zahony. Ale ŭ cełym u Biełarusi ich los byŭ našmat bolš litaścivy. Roźnilisia samyja ŭzajemadačynieńni ź miascovym ludam. U toj sytuacyi ŭ Pinsku žydy mahli damaŭlacca ź miaščanami, kab tyja pryhladali za ichnaj vulicaj i ratavali jaje ad pažaru, a ŭ Słucku miaščanie navat vajavali z kazakami ŭ abaronu žydoŭ. Padobnaje ŭzajemastaŭleńnie asabliva vyrazna vyjaviłasia ŭ hady maskoŭskaha našeścia.
Maskoŭski car Alaksiej Michajłavič na samym pačatku vajny deklaravaŭ pryncyp nieprymirymacci ŭ dačynieńni da žydoŭ, jak, zrešty, i da katalikoŭ dy ŭnijataŭ. «Židam v Biełarusi nie byti...» — śćviardžaŭ jon u pasłańniach. Vusnami Kramla «lachi (kataliki — aŭt.) i žydy» aficyjna abviaščalisia «vorahami pravasłaŭnaje chryścijanskaje viery». Niechryścijanam nie davodziłasia spadziavacca na jakujukolečy litaść novych uładaŭ. U adpaviednaści z carskaj instrukcyjaj, žydoŭ z zaniatych ziamiel Biełarusi (jak i pałonnych žaŭnieraŭ, katalikoŭ, unijataŭ) naležała vyvodzić u Maskoŭskuju dziaržavu, prymusova chryścić u pravasłaŭje. Abjektyŭna sama sytuacyja vymahała tady ad judejaŭ rašučaści. I jany prademanstravali jaje.
Najbolš pakazalny prykład Staroha Bychava. Užo ŭletku 1654 hodu jaho mury abstupili ŭkrainskija kazaki hietmana Załatarenki, ale horad pieratvaryŭsia ŭ nieprystupnuju ćvierdź. Dakumenty śviedčać, što «usie asadnyja ludzi — šlachta, i niemcy (najmity — aŭt.), i žydy, i miaščanie pamiž saboju prysiahali» nie zdavacca. Žydy razam sa šlachtaj nie hublali rašučaści ŭ samyja krytyčnyja momanty abłohi j nikoli navat nia dumali pra kapitulacyju. Nievypadkova za paśpiachovuju abaronu ad Maskvy i Zaparoskich kazakaŭ Stary Bychaŭ užo ŭ 1655 hodzie atrymaŭ libertacyju, u jakoj siarod žycharoŭ horada admysłova zhadvalisia i «tamtejšyja žydy, jakija vieraju i zyčlivaściu ŭ abaronu toj fartecyi... ad actum stanavilisia».
Kolki ž było tut abaroncaŭ? Kazaki tak i nia zdoleli zablakavać sapiehaŭskaj fartecyi, tamu siudy časam prychodzili padmacavańni. A kolkaść žydoŭ, jak vyhladaje, hadami zastavałasia adnolkavaj. Mnohija dakumenty ŭ adzin hołas śviedčać: jak na pačatak abłohi (h.zn. na vosień 1654 hodu) ich tut było 1000 z usich 4000 abaroncaŭ, hetak i ŭ červieni, a potym i ŭ śniežni 1655-ha zastavałasia taja ž tysiača.
Tolki ŭviesnu 1657 hodu Stary Bychaŭ pa damoŭlenaści adkryŭ bramu kazackamu pałkoŭniku Ivanu Niačaju, jaki pierajšoŭ na bok Rečy Paspalitaj. Abłoha była źniataja, i na nastupnyja dva hady infarmacyja pra sam Bychaŭ i bychaŭskich žydoŭ hublajecca. Paśla aficyjnaha ŭznaŭleńnia vajennych dziejańniaŭ pamiž Maskoŭskim carstvam i Rečču Paspalitaj, u 1659 hodzie la Bychava źjaviłasia armija vajavody Siamiona Źmiejeva, jakaja abłažyła horad. Jak śćviardžaŭ pałonny, u Bychavie tady zusim nie było rehularnaha vojska: zastalisia «tolki miaščanie, žydy i źbiež». I ciapier jany sami, biez usialakaj dapamohi trymali siamimiesiačnuju abaronu, pakul u śniežni horad «praz zdradu» nia byŭ zachopleny carskim vojskam, jakoje naładziła lutuju raspravu. Bychaŭski rabin Lejba Puchavicier, jakomu ŭdałosia vyratavacca, śviedčyŭ, što ŭ toj raźni zahinuła 300 jahonych suplamieńnikaŭ.
Hetaksama značnym byŭ udzieł žydoŭ u abaronie Viciebska. Tut jany nieśli ŭsie pavinnaści naroŭni ź miaščanami i šlachtaj. Spačatku ŭdzielničali ŭ konnych vyłazkach viciebskaj šlachty na varožy lahier pad Suražam, zatym pracavali na ŭźviadzieńni i ramoncie haradzkich umacavańniaŭ Viciebska, utrymlivali charuhvu drahunaŭ VKŁ, davali hrošy na roznyja patreby. Paśla prychodu niepryjaciela viciebskija žydy razam z usimi žycharami 14 tydniaŭ adbivalisia ad armii Vasila Šaramiecieva. Jany mieli svaje «kvatery» na abarončych ścienach, nieśli vartu i z ułasnaj zbroi adstrelvali šturmy. Na žal, abaroncam nie chapiła bojezapasaŭ, i horad byŭ zachopleny. Na žydoŭ novyja ŭłady nakłali vializnuju kantrybucyju, adabrali ŭsiu majomaść i cełymi siemjami vysłali ŭ niavolu —pepš u Noŭharad Vialiki, potym u Kazań. Pa darozie mnohija pamierli, inšym pad prymusam daviałosia pryniać pravasłaŭje...
Siarod miestaŭ, jakija musili pieršymi sustreć maskoŭskaje vojska, byŭ i Mścisłaŭ. Za jaho ŭmacavańniami schavalisia jak samyja miaščanie, tak i mnohija žychary z vajavodztva. Šukajučy ratunku, siudy źbiehłasia i niamała žydoŭ. Usie supolna vyrašyli stajać da apošniaha i adčajna adbivalisia, ale ŭ lipieni 1654 zamak byŭ zachopleny šturmam. Pieramožcy ŭčynili biaźlitasnuju raźniu — «šlachtu, miaščan, žydoŭ, a taksama prostych ludziej u pień vysiakli».
Doŭha i ŭparta adbivaŭsia i nievialiki haradok Dubroŭna. Žydy tut vystavili 10 charuhvaŭ! Kali ŭličyć, što miaščanie sfarmavali hetulki ž adździełaŭ, a vajskovych ludziej tut było adno 7 charuhvaŭ, to atrymajecca, što judei skłali cełuju tracinu ahulnaj kolkaści abaroncaŭ. Niezdarma, schilajučy horad da kapitulacyi, maskoŭskija vajskovyja ŭłady źviartalisia nia tolki da pradstaŭnikoŭ roznych chryścijanskich kanfesijaŭ, ale j da žydoŭ — «ad žydoŭ žydam listy z zarukami» pasyłali. Car zapatrabavaŭ paśla zachopu Dubroŭny pryvieści ŭ jahony lahier pad Smalensk jak žaŭnieraŭ, šlachtu, lepšych miaščan, tak i ŭsich žydoŭ, što i było vykanana. Padobny los napatkaŭ Horki, jakija taksama spačatku adbivalisia. I adtul što žydoŭ, što pravasłaŭnych biełaruskich miaščan z žonkami i dziećmi vyvieli ŭ carstva.
Adzin z najbujniejšych haradoŭ Biełarusi Mahiloŭ z pryčyny niepadrychtavanaści da abarony paddaŭsia ŭhavoram Kanstancina Pakłonskaha i 25 žniŭnia 1654 hodu adkryŭ bramu niepryjacielu. U pieramovach pierad zdačaj žydy ŭvieś čas fihuravali jak značnaja siła horada. Ichnyja dvary znachodzilisia ŭ haradzkim abarončym vale. Jany ŭdzielničali i ŭ vypracoŭcy ŭmovaŭ kapitulacyi: «mahileŭcy, lachi, i žydy, i sialanie» prasili dać im try dni na rozdum. I kali haradzkija nizy pahadzilisia prysiahnuć caru, dyk žydy, jak i šlachta, nie pažadali prysiahać i paprasili vypuścić ich u Reč Paspalituju. Paśla kapitulacyi šlachta musiła-taki pryniać prysiahu, a žydy — i «zastacca nie chacieli, i nie prysiahali». Ich prosta nia vypuścili z Mahilova. Ź inšaha boku, car pazbaviŭ ich usialakaha prava žyć u horadzie: «A židam v Mohilevie nie byti i žitija nikakoho nie imieti». Pry małaviadomych abstavinach u 1655 hodzie mnohija judei Mahilova zahinuli, i choć histaryjahrafičnaja tradycyja prypisvaje ich zabojstva K.Pakłonskamu, apošni chutčej tut nijak nie zamiašany. Ale častka žydoŭ žyła ŭ horadzie i pry carskaj uładzie, bo ŭ 1661 hodzie jany brali aktyŭny ŭdzieł u znakamitym paŭstańni mahiloŭcaŭ suprać maskoŭskaha harnizonu, za što paśla vajny atrymali pryvilej na svabodnaje žycharstva ŭ samym centry horada.
Judejskaja supolnia Słucka, viadomaja z kanca ChVI st., była adnoj z najbujniejšych u VKŁ. U 1654 hodzie, jak i ŭ 1648-m, mnohija žydy ŭciakli adsiul u Vilniu, ale bolšaść zastałasia. Znamianalna, što ŭsie kanfesijnyja supolnaści suładna baranili horad, što i stała važnym faktaram jaho nieprystupnaści: uvosień 1655-ha niepryjaciel dvojčy sprabavaŭ zdabyć Słucak, ale adychodziŭ ź ničym.
Ciaham troch miesiacaŭ adčajna adbivaŭsia ad maskoŭskaj armii i Smalensk. I choć infarmacyi pra nacyjanalna-kanfesijny skład jaho abaroncaŭ brakuje, z ukosnych śviedčańniaŭ možna vysnavać, što žydy nie mahli nia ŭdzielničać u smalenskaj abaronie. Krynicy zafiksavali imiony dvuch žydoŭ-kamandziraŭ — Bierki starasty Rajharadzkaha i Bierki Ržezickaha, jakija adkazvali za abaronu adpaviednych rajonaŭ horada. Viadoma, što paśla kapitulacyi miesta car Alaksiej Michajłavič prymušaŭ usich žydoŭ chryścicca; tych, chto nie padparadkoŭvaŭsia, začyniali ŭ draŭlanych chatach i spalvali.
Na Zachadzie Biełarusi ŭviesnu 1660 hodu nadzvyčaj efektyŭna abaraniaŭsia ad vialikaj armii vajavody Ivana Chavanskaha haradok Lachavičy, u zamku jakoha siadzieła 4 tysiačy abaroncaŭ, ź jakich tolki čverć składali piachota i drahuny, astatnija — šlachta, sialanie i žydy.
Harady ź vialikimi j samymi daŭnimi ŭ Biełarusi žydoŭskimi kahałami — Bieraście, Horadnia j Pinsk — taksama apynalisia ŭ rukach kazakaŭ ci maskoŭskaha vojska. Pinsk zachoplivali navat trojčy — u kastryčniku 1655-ha, u śniežni 1659-ha i ŭletku 1660 hodu. Adnak infarmacyja pra pazycyju j dziejańni žydoŭ hetych haradoŭ mnie nieviadomaja. Zaśviedčana tolki, što jany mocna paciarpieli i paśla vyzvaleńnia karol zvolniŭ ich, jak i miaščan, ad padatkaŭ.
Całkam mahčyma, što žydy vyznačylisia i ŭ abaronie inšych biełaruskich miestaŭ. U partyjach pałonnych, što vyvodzilisia z kraju na ŭschod, dakumenty carskaj administracyi vyłučajuć «žydoŭ, uziatych u jazykach, i jakija ŭ haradoch u abłozie siadzieli», nijak nie kankretyzujučy miesca i času ich zachopu. Judei ŭdzielničali i ŭ inšych formach baraćby ź niepryjacielem. Naprykład, u 1660 hodzie niejki słucki žyd, vyzvaleny z maskoŭskaha pałonu, nastojliva prasiŭsia ŭ vyviedku na akupavanuju carskim vojskam terytoryju. Stefan Abnorski, jaki pisaŭ pra heta kniaziu Bahusłavu Radziviłu, ličyŭ jaho znachodkaj, bo toj «jak ščyry maskal havoryć i postać jaho sama maskoŭskaja».
Navat hetaj infarmacyi dastatkova, kab atrymać peŭnaje ŭjaŭleńnie pra pazycyi habrajskaha nasielnictva Biełarusi ŭ hady toj žachlivaj vajny. Viadoma, što ŭ Rečy Paspalitaj žydy płacili padatki na abaronu, što časam na ich raspaŭsiudžvałasia i pavinnaść vystaŭlać paviatovaha žaŭniera. Ale sprava achovy fartecyjaŭ ich nia tyčyłasia. Normy jak zvyčajovaha, tak i mahdeburskaha prava abaviazvali da hetaha adno miaščan, haradzkuju supolniu, da jakoj niechryścijanie nie naležali. U sojmavych kanstytucyjach časoŭ vajny hetyja zadačy stavilisia taksama tolki pierad miaščanami. Tym nia mienš, u ekstremalnych umovach u Biełarusi judei brali na siabie ŭsie abaviazki pa achovie horada dy ŭzychodzili na vały j mury. U nas žydy stali realnymi sajuźnikami miascovaj šlachty, miaščan i mužykoŭ dy, jak pakazaŭ prykład Staroha Bychava, Viciebska, Dubroŭny j Słucka, uvasobili saboju adnu z samych zaciatych siłaŭ samaabarony.
Kamientary