Adam Hlobus. Rasiejskaja kalekcyja-2

Adam HLOBUS

Rasiejskaja kalekcyja-2

Natatki z «Kišennaj historyi kultury»

Rasiejski rozum jarčej za ŭsio vyjaŭlajecca ŭ hłupstvach...
V.Klučeŭski

Tałstoj

Janka Bryl – tałstoviec i litaratar – pisaŭ pra idyjatyzm viaskovaha žyćcia. U mianie idyjatyzm žyćcia na vioscy asacyjujecca chutčej z žyćciom Tałstoha, čym z žyćciom sielanina. Vasil Vosipavič Klučeŭski pra taho ž Tałstoha skazaŭ tak: «Tałstoj — poźniaja parodyja na staražytnarasiejskaha bažavołka, jaki sovaŭsia haradzkimi vulicami hoły j nie saromieŭsia».

Dastajeŭski

U svaich «Słovach pihmeja» Akutahava Runoske napisaŭ pra Fiodara Michajłaviča nastupnaje: «Ramany Dastajeŭskaha poŭniacca karykaturnymi vobrazami. Praŭda, bolšaść ź ich prymušaje markocicca j samoha djabła». Japoncu vobrazy Dastajeŭskaha padalisia karykaturnymi, nasamreč ža vyrodlivaść u Dastajeŭskaha realistyčnaja, zvyčajnaja rasiejskaja.

Repin

Kinematahrafist Nikita Michałkoŭ, razvažajučy pra žyvapis, nie padumaŭšy, lapnuŭ: tvorčaść Illi Repina takaja ž papularnaja ŭ Rasiei, jak tvorčaść Rafaela ŭ Italii. Miarkuju, sam Repin vielmi ździviŭsia b takomu miadźviedžamu j čysta rasiejskamu kamplimentu. Papularnaść mastakoŭ italijskaha Adradžeńnia pieraŭzychodzić viadomaść astatnich na niekalki paradkaŭ, i Rasieja, dziakavać Bohu, nie vyniatak z praviłaŭ. Peŭna, z-za takich niedarek-liśliŭcaŭ, jak Michałkoŭ, Repin na schile hadoŭ nazaŭsiody pakinuŭ Rasieju j pasialiŭsia ŭ Finlandyi — «prytułku ŭbohaha čuchonca», jak jaje nazyvaŭ A.Puškin. Jość, praŭda, i inšaja, bolš važkaja pryčyna emihracyi Illi Jafimaviča. Pra jaje tak napisaŭ Uładzimier Majakoŭski: «I Repin, i Brodzki (mieŭsia na ŭvazie mastak, a nie paet. — A.H.), i Ŭrubiel vieryli tolki ŭ rubiel». Viadoma, finskuju marku tady jašče tolki-tolki ŭviali, ale ŭ Rasiei na toj čas chleb pa kartačkach davali, tak što Repin mieŭ racyju, kali rublovuju vieru źmianiŭ na maračnuju.

Hohal

U Karłavych Varach ja pasialiŭsia ŭ dosyć prystojnym sanatoryi. Pastajalcy — ludzi zbolšaha vychavanyja j vietlivyja. Haspadary, čechi, sustreli mianie haścinna. Usio ciakło prystojna, jak u ramanie Hiermana Hiese «Kurortnik». I raptam ja zaŭvažyŭ žančynu z tvaram hohaleŭskaha Sabakieviča. Daviałosia try razy plunuć cieraź levaje plačo, kab navałač źnikła. Nia źnikła. U restaracyi ja spatkaŭ mužčynu z abliččam Karobački, jaki pa-rasiejsku razmaŭlaŭ z kazachami. Raskormlenyja da amerykanskich pamieraŭ kazachi havaryli na takim rasiejskim dyjalekcie, što navat Mikałaj Vasilevič nie adnaviŭ by na papiery. Jany abhryzali słovy pad samy korań. Pastupova ŭ kožnym rasiejcu, kazachu j niemcu ja pačaŭ šukać rysy hohaleŭskich vobrazaŭ i ź lohkaściu znachodziŭ. Pryčyna nievierahodnaj lohkaści znajšłasia taksama: u domie, dzie ja pasialiŭsia, sam Hohal žyŭ u 1845 hodzie.

Barhuzin

Nacyjanalnaja palityka Rasiejskaj imperyi vyznačałasia vyklučnym cynizmam. Pačytaŭšy rasiejskija padručniki historyi, možna lohka ŭ hetym pierakanacca. Zachopnickija vojny, na dumku rasiejskich nastaŭnikaŭ, vialisia vyklučna ŭ intaresach zavajavanych narodaŭ, jakim Rasieja niesła kulturu j aśvietu. Jakuju kulturu rasiejski zavajoŭnik moh prynieści ŭ Litvu ci Finlandyju ŭ 1940-m, u Vuhorščynu ŭ 1956-m, u Čechiju ŭ 1968-m? Nijakaj. Usio, što tyčycca nacyjanalnaha pytańnia, u rasiejskich navučalnych ustanovach padajecca błytana, ćmiana j niepraŭdziva. A tamu nia raz i nia dva ja čuŭ na roznych televiktarynach adno i toje ž pytańnie: «Chto taki abo što takoje barhuzin?» I rasiejski čałaviek «ničtožie sumiašiesia» adkazvaŭ, što heta čałaviek barhuzinskaj nacyjanalnaści. I reč nie ŭ pytańni pra viecier barhuzin, jaki raźviavaje vietraź nad Bajkałam. A ŭ adkazie, jaki paŭtarajecca ź viktaryny ŭ viktarynu i jaki jość zakanamiernym vynikam rasiejskaj nacyjanalnaj palityki, zhodna ź jakoj jość vialikija nacyi, a jość narodnaści treciaha hatunku, pra jakija j viedać niavarta.

Rasiejskaja kniha

Kudy b ja ni pajechaŭ, abaviazkova zachodžu ŭ kniharni. Heta zvyčka ź dziacinstva. Dobraja, skažu tabie, zaviadzionka. Pastaiš kala paličak z knihami, niešta pahartaješ, niešta pačytaješ, nabudzieš. Tak voś volaju losu j staŭ ja litarataram i knihavydaŭcom. Kali litaratar ja biełaruski, dyk knihavydaviec rasiejski, bo vydaju knihi na rasiejskaj movie. I za rasiejskuju knihu niejkim čynam pieražyvaju. Mianie vielmi naściarožyŭ toj fakt, što va ŭsich zamiežnych kramach rasiejskimi knihami handlujuć invalidy. U vilenskaj «Russkoj knihie» ciabie sustrenie zmorščany čarnahałovy karuźlik z draŭlanym hołasam; u Prazie rasiejskuju knihu prapanuje adnaruki amatar tealahičnych dysputaŭ; a ŭ Karłavych Varach handlar naahuł katajecca ŭ kramie invalidnaju kalaskaj z kudłatym sabačkam na rukach. Zrešty, knižnaja krama — prytułak nia nadta pryhožych ludziej. Pryhažuny j pryhažuni naviedvajuć usialakija inšyja kramy — aŭtamabilnyja, juvelirnyja, modnaha adzieńnia. A ŭ kniharniach šukajuć prytułku ludzi samotnyja, ramantyčnyja, kryšku bažavołki.

Malevič

Kali što j pryznajecca ŭ śviecie z rasiejskaha vyjaŭlenčaha mastactva, dyk heta avanhard dziasiatych — pačatku tryccatych hadoŭ XX stahodździa. Pałotny Kandzinskaha, Tatlina, Rodčanki vystaŭlenyja ŭ najlepšych halerejach śvietu. Jany biassprečna vartyja samaha pilnaha vyvučeńnia, najhruntoŭniejšych daśledavańniaŭ i ŭračystych šanavańniaŭ. Rasiejski revalucyjny avanhard kancentrujecca ŭ adnoj najvybitniejšaj asobie Kazimira Maleviča. Čytajučy jahonyja listy, ja znajšoŭ toj fakt, što Malevič, pierapraviŭšy bolšaść svaich tvoraŭ u Niamieččynu, prasiŭ na pramiły Boh nie viartać ich u Rasieju. Tamu robicca zrazumiełym, čamu najlepšy zbor tvoraŭ suprematysta Maleviča znachodzicca ŭ Halandyi. Kazimir Malevič byŭ prazorcam. Nia vieryŭ, što ŭ Rasiei ŭstalujecca cyvilizavanaje hramadztva. Lizabludy, što jašče ŭčora vylizvali partreciki caroŭ, pačali starana vylizvać mordy Leninaŭ, Varašyłavaŭ i Stalinaŭ. Tradycyja praciahvajecca: učorašnija ateisty malujuć carkoŭnyja abrazy. U adroźnieńnie ad bieschrybietnych chameleonaŭ, Malevič byŭ naskroź idealahizavany adnoj vialikaj idejaju abnaŭleńnia śvietu, a śviet Rasiei zastaŭsia niaźmienny — ni čorny, ni bieły, ni čyrvony, a bałotnaha koleru.

Kupryn

Rasiejski beletryst Alaksandar Kupryn, jakoha nijak nie papraknieš u subjektyŭnaści ci nielubovi da Rasiei, u narysie «Kryšku Finlandyi» apisvaje karcinu ŭ najsapraŭdniejšym rasiejskim žanry: «Pamiataju, hadoŭ piać tamu mnie daviałosia ź piśmieńnikami Buninym i Fiodaravym pryjechać na adzin dzień u Imatru. Nazad my viartalisia pozna ŭnočy. Ab adzinaccataj ciahnik spyniŭsia na stancyi Antrea, i my vyjšli pierakusić (dalej Kupryn apisvaje finskija prysmaki i toje, što rasiejskija sercy byli ahałomšany ježaju. — A.H.)

A kali my viartalisia ŭ vahon, nas čakała cudoŭnaja karcinka ŭ sapraŭdy rasiejskim žanry.

Sprava ŭ tym, što z nami jechali dva padradčyki pa kamiennych rabotach. Usim viadomy hety typ kułaka ź Miščeŭskaha ŭjezdu Kałuskaj huberni: šyrokaja, salnaja, skułastaja čyrvonaja morda, ryžyja vałasy, što vijucca z-pad kartuza, redzieńkaja baradzionka, ladačy pohlad, viera ŭ Boha na piaciałtynny, haračy patryjatyzm i nianaviść da ŭsiaho nierasiejskaha — adnym słovam, dobra znajomy sapraŭdy rasiejski tvar.

Tre było pasłuchać, jak jany ździekvalisia ź biednych finaŭ!

— Voś durni dyk durni. Bo takija bałvany, čort ich viedaje! Dy ja, kali padličyć, na try rubli i siem hryvien źjeŭ u ich, u šelmaŭ... (a płaciŭ za švedzki stoł tolki adzin rubiel z drabiazoj. — A.H.) Ech, navałač! Mała ich bjuć, sukinych synoŭ! Adno słova — čuchoncy.

A druhi padchapiŭ, dušačysia ad śmiechu:

— A ja... znarok šklanku koknuŭ, a potym uziaŭ i ŭ rybinu plunuŭ...

— Tak ich i treba, svałatu!»

U hetaj sapraŭdy rasiejskaj karcinie bolš za ŭsio mianie zasmučaje toje, što aplavanuju rybinu źjeli Kupryn z Buninym i Fiodaravym.

Šołachaŭ

Vydatny nihilist Lui-Ferdynand Selin u svaim ramanie «Z zamku ŭ zamak» aburyŭsia: «... Voś kali b ja byŭ jaki-niebudź Vłas... Vłas Prochrochrofff... z Kryžopalu-na-Donie... Kryžopal-na-Donie heta vam nie Kurbvua-na-Senie!.. voś tady Nobeleŭskaja premija była b u mianie ŭ kišeni... Ale ž ja tutejšy i naviet nie sefard!.. Takija, jak ja, nikomu nie patrebnyja!.. Ich treba źništažać!.. Kab nie nazalali!..» Aburaŭsia Selin. I mieŭ prava, bo Šołachaŭ, Pasternak, Sałžanicyn — Vłasy Proch-roch-rocharafy horšyja za jaho, a ŭznaharody atrymali. Varta ŭdakładnić, što Barys Pasternak, u siłu abstavinaŭ, musiŭ admovicca ad Nobelu. A Šołachaŭ... Šołachaŭ atrymaŭ za hruvastki i niečytelny roman pra Don. Šołachaŭ i Leninskuju premiju atrymaŭ, i Stalinskuju — «jamu pašancavała naradzicca ŭ Kryžopali».