Siarhiej Chareŭski. Rujnavańnie

Rujnavańnie

U Rakaŭskim pradmieści Miensku źnikaje jašče adna staraśvieckaja kamianica

Hety dom cikava hledzieŭsia z kolišniaj Zamkavaj vulicy. Kali ty krok za krokam nabližaŭsia da jaho, jon to vyziraŭ z-za inšych budynkaŭ, to prapadaŭ. I tolki, było, vyjdzieš da skryžavańnia Zamkavaj i Dzimitrava, jak jon raptam raskryvaŭsia całkam. I rabiŭ uražańnie salidnaje budyniny. Choć, kali jści źvierchu, sa Špalernaj, jon zdajecca karuźlikam sa streškaju-jarmołkaju ŭ zasieni starych drevaŭ. Pa viaśnie jon ubiraŭsia ŭ bezavaje šumavińnie, a pad vosień płakaŭ klanovym liściem. Kali jašče školnikam ja praminaŭ jaho, dyk mižvoli dumałasia, što ŭ jahonych taŭščeznych murach poŭna tajamnicaŭ.

Dzimitrava, 3. Hety budynak XIX stahodździa — byłaja synahoha. Jak i naležyć judejskim bažnicam, jon ścipła azdobleny zvonku. Para prastakutnych filonak pad voknami j mahutny hzyms pad strachoju. Na druhim paviersie niekali była prastornaja malelnaja zala, padzielenaja na dźvie pałovy: kvadratnuju, mužčynskuju, i vuziejšuju, žanočuju. Vialikija vokny zalivajuć pamieškańnie roŭnym śviatłom. A na pieršym paviersie niekali była žydoŭskaja škołka ź biblijatekaj — utulna j zručna ŭładkavanyja.

Pavał Špileŭski pisaŭ u 1853 hodzie: «Pa levy bok Nizkaha rynku, u nakirunku da vulicy Rakaŭskaj, ciahnucca ścisnutyja kamiennyja damy; pamiž hetymi pabudovami asabliva admietnyja mury žydoŭskaje škoły ci synahohi».

Niekali synahohi byli ledź nia ŭ kožnym mienskim kvartale. Ale niama ŭžo i tych kvartałaŭ. Cudam acaleła hetaja staraśvieckaja synahoha. Mienskija žydy ź pijetetam stavilisia da hetaha domu. U 1978 hodzie, kali vierniki-judei pačali patrabavać sabie miesca dla bažnicy, havorka zajšła mienavita pra hety budynak. Žydoŭskaja abščyna z Čykaha chacieła dapamahčy z restaŭracyjaj. Tady pomnik byŭ by ŭratavany. Ale ŭ CK KPB pamarakavali i dali pad synahohu chałupu na Staražoŭcy, dalej ad vačej. Voś z taho času i mastaki pačali adčuvać siabie ŭ «padviešanym» stanie. Los budynku štohod stajaŭ pad pytańniem. Bo vakoł źniščalisia cełyja kvartały. Heta apošni dom, jaki zastaŭsia na byłoj Vialikaj Tatarskaj, biazmetna źniščanaj na našych vačach.

Dom znachodzicca na balansie Sajuzu mastakoŭ. U im — dzieviać mastackich majsterniaŭ. Adnak Sajuz niby nia maje srodkaŭ na jaho ŭtrymańnie j tamu stavić dom na «kanservacyju», z metaju dalejšaje «rekanstrukcyi». Čym skančajucca hetkija rekanstrukcyi, viadoma.

Ale pieradusim ścieny hetaha domu majuć memaryjalnaje značeńnie. Z 1948 hodu, paśla kapitalnaha ramontu hety budynak pieradali mastakam. Tut pracavali mnohija słavutyja tvorcy. Vitald Białynicki-Birula, Zianon Paŭłoŭski, Raisa Kudrevič, Adolf Huhiel, Jaŭhien Krasoŭski, Jaŭhien Kulik, Jaŭhien Cichanovič, Hienrych Cichanovič... Tutaka ž časta byvaŭ hościem Jakub Kołas.

Kali ŭ rujnavańni Miensku i jość lohika, dyk heta lohika vyniščeńnia biełaruskaje pamiaci. Apošniaja staronka ŭ hetaj historyi — list da mastakoŭ ad ichnaha Sajuzu: «U suviazi z pastanoŭkaju budynku pa vuł. Dzimitrava,3 na kanservacyju, Biełaruski sajuz mastakoŭ prapanuje vyzvalić pamiaškańnie, zdać klučy ad uvachodnych dźviarej i elektraabahravalniki da 20 studzienia 2000 hodu». Podpis namieśnika staršyni Sajuzu Ŭładzimiera Basałyhi.

Pakrysie mastaki razychodziacca, razvoziać svaje tvory, unikalnyja kalekcyi dy archivy. Asiarodak pamiraje. Jašče projdzie kolki času, i my budziem znachodzić mienskuju biełaruščynu tolki na staronkach dziońnikaŭ.

Siarhiej Chareŭski