PTV biełaruščyny

 PTV biełaruščyny

Biełaruskaje adradžeńnie pačatku 90-ch vyjaviłasia bahatym na prajekty j paryvańni, abjadnanyja pamknieńniem uziać revanš za minułyja parazy, vychapić u stahodździa apošniuju mahčymaść realizacyi ŭsiaho niaspraŭdžanaha. Mienavita tamu na 2000 i 2001 hady prypadaje stolki nastalhičnych dziesiacihadovych jubilejaŭ — dziaržaŭnaści, viartańnia symboliki, Zakonu ab movach. Siarod inšych padstavovych padziejaŭ taho času była sproba stvareńnia systemy nacyjanalnaj adukacyi. Jana raspačałasia zasnavańniem Biełaruskaha humanitarnaha adukacyjna-kulturnaha centru, što, paśla doŭhaha błukańnia pa pakutach, transfarmavaŭsia ŭ Biełaruski dziaržaŭny humanitarny licej imia Jakuba Kołasa, jaki musiŭ być prystupkaj ź biełaruskaj škoły ŭ biełaruski ŭniversytet. Adnak apošnija, kali j isnujuć siońnia, dyk tolki ŭ našych mrojach... Prablemy nacyjanalnaj adukacyi — u hutarcy z namieśnikam dyrektara liceju pa navučalnaj častcy sp.Lavonam Barščeŭskim.

...Stvarajučy licej, my namahalisia zrabić jaho nia tolki biełaruskamoŭnym, ale i, u pieršuju čarhu, niesavieckim. Ja bačyŭ biełaruskija himnazii ŭ Barysavie, Maładečnie. Tam navat pednarady pa-biełarusku prachodziać, adnak nievyniščalny duch savieckaści adčuvajecca vielmi mocna. Tamu mnohija biełaruskamoŭnyja škoły i isnujuć tolki na papiery. Nia mohuć savieckija dyrektary i nastaŭniki raptam zrabicca biełarusami. Humanitarny licej unikalny ŭ hetym planie. Druhaja našaja ŭnikalnaść: 60% vykładčykaŭ — mužčyny. U inšych navučalnych ustanovach — za vyniatkam chiba što praftechvučelniaŭ — takoha precedentu niama.

— Jakich baćkoŭ dzieci vučacca ŭ Humanitarnym licei?

— Zbolšaha dzieci techničnaj intelihiencyi. U Savieckim Sajuzie jana była na najvyšejšym uzroŭni — perspektyvy, viedajecie, VPK... I mnohija, choć u dušy i byli humanitarami, jak Šuškievič, ale vučylisia na fizykaŭ. I tamu jany najbolš aktyŭna nam pastaŭlali i pastaŭlajuć svaich dziaciej na vučobu. Jość, naturalna, humanitarnaja intelihiencyja, dzieci rabočych i sialanaŭ — i davoli mnoha. (Uvohule, u nas z pa-za Miensku vučacca bolš za 20 dziaciej — u miežach, kudy dachodziać elektryčki, bo internatu svajho nia majem). Nu i dzieci dziaržaŭnych čynoŭnikaŭ — supracoŭnikaŭ pałaty pradstaŭnikoŭ, Kanstytucyjnaha sudu. Voś syn sp.Maryskina, naprykład, sioleta paśpiachova skončyŭ licej. A była b inšaja palityčnaja abstanoŭka — dyk usie jany paaddavali b svaje dzieci da nas.

— Mnohija liceisty ŭ siemjach razmaŭlajuć pa-rasiejsku. Ci adčuvajecca ad hetaha ŭ licei niejki psychalahičny dyskamfort?

— Nielha skazać, što ŭ nas rasiejskamoŭnych vučniaŭ zaraz zrabiłasia bolej, čym było na pačatku 90-ch. Prykładna taja samaja kolkaść dziaciej karystajecca rasiejskaj movaj — kali vykładčyki nia čujuć. Prynamsi, pry mnie jany imknucca havaryć pa-biełarusku. Nijaki dziciačy sadok, nijakaja škoła i nijaki licej nia zrobić čałavieka biełarusam — śviadomym, biełaruskamoŭnym, kali niama adnoj z dvuch umovaŭ: abo ŭ jaho siamja biełaruskamoŭnaja, abo jon robić niejki śviadomy vybar, maje mocnuju volu, charaktar, stryžań i moža iści nasupierak svajoj siamji. Na žal, testaŭ na siłu voli my nie pravodzim, ale systemu pryjomu ŭvieś čas udaskanalvajem i dumajem, jak by mieniej «saŭka» trapiła. Ale traplajuć i takija. Davoli istotnaja prasłojka. My chočam šyroka skazać pra nas i pra biełaruskamoŭnuju adukacyju — davieści, što pa-biełarusku možna atrymlivać narmalnyja viedy i być napieradzie.

— Što, pa-vašamu, maje bolšaje značeńnie — biełaruskamoŭnaść abo ŭłasna biełaruskaść? Jak Vy staviciesia da rasiejskamoŭnych nacyjanalna śviadomych biełarusaŭ?

— Ja razhladaju ich moŭnuju pazycyju jak pierachodny etap. Kali jany ŭśviedamlajuć siabie biełarusami, patryjotami, jany niepaźbiežna rana ci pozna vyvučać movu i buduć joj karystacca — niachaj nie va ŭsich, ale, prynamsi, u mnohich žyćciovych sytuacyjach. Moža ja skažu kramołu, ale kali na kramie budzie napisana z pamyłkaj «Ovaščy» — heta budzie lepiej, čym kali heta budzie pa-rasiejsku. I kali jość trasianka — niachaj budzie trasianka, hałoŭnaje, kab čałaviek uśviedamlaŭ siabie biełarusam, a pytańni kultury movy — jany składanyja, stahodździami ŭmacoŭvajucca. Pierš za ŭsio — samaidentyfikacyja, a astatniaje prykładziecca, u tym liku j cikavaść da movy.

— A z čym siabie identyfikavać? Naprykład, va Ŭkrainie zaraz na dziaržaŭnym uzroŭni padtrymlivajecca etnahrafična-pobytavy varyjant patryjatyzmu.

— Naš licej adrazu stvaraŭsia jak eŭrapiejskaja, niesavieckaja, biełaruskaja ŭstanova, i za ŭzor bralisia francuskija plany j prahramy, dastasavanyja da našaj realnaj sytuacyi. I ŭ nas tut kałaŭrotaŭ, viejałak, kutkoŭ etnahrafičnych niama. Ja nie vyklučaju, što ŭ jakoj-niebudź Vialejcy na hetaj asnovie jašče možna niešta zbudavać, ale ŭ centry Miensku — heta niebiaśpiečny šlach. Dzieci haradzkija prychodziać, jany kamputaram vałodajuć, Internetam... Kaniečnie, jość dyscyplina admysłovaja, my tam tłumačym, jakaja pryłada dla čaho pryznačałasia, pakazvajem malunki — prosta kab dzieci viedali. Ale aryjentujemsia my na inšaje — na ŭzrovień narmalnaha elitnaha eŭrapiejskaha liceju.

— Jak Vy staviciesia da idei stvareńnia Nacyjanalnaha ŭniversytetu?

— Ideja perspektyŭnaja, adnak patrabuje bazavaj adpracoŭki. Adnym macham universytetu nia zrobiš. U nas na hety momant napracavanaja kancepcyja dla liceju — my viedajem, čamu vučyć i jak. Źmienicca palityčnaja i ekanamičnaja sytuacyja, vyniknie patreba padzialicca dośviedam — my ŭžo viedajem, što rekamendavać. Darečy, adsutnaść kankretnych metadyčnych biełaruskamoŭnych raspracovak składaje siońnia vielmi vialikuju prablemu, bo nastaŭniki lubiać hatovyja ŭzory. Dajuć im biełaruskamoŭnyja raspracoŭki Šekśpira — jany vykładajuć Šekśpira pa-biełarusku. Kali ich brakuje — karystajucca rasiejskimi.

— Čamu nacyjanalnym universytetam nia staŭ Biełaruski kalehijum?

— Akudovič z samaha pačatku kazaŭ, što kali vučoba nie daje niejkaha vychadu, niejkaha sertyfikatu ź dziaržaŭnaj adznakaj — entuzijazm studentaŭ chutka źnikaje. Bo možna tydzień-dva słuchać niejkija kursy, a kali heta ciahniecca paru hadoŭ, a kankretnaj kančatkovaj mety niama — nie staje ni siłaŭ, ni entuzijazmu. I tamu my, naprykład, trymajemsia za toje, što my — dziaržaŭnaja ŭstanova, vydajem atestat dziaržaŭnaha ŭzoru. Heta pryciahvaje vučniaŭ.

Akramia taho, pavinna być baza. My pa krupicach stvarali biblijateku — paśla biblijateki imia F.Skaryny ŭ Londanie lepšaj biełaruskaj biblijateki ŭ śviecie niama. I hetym pavinien byŭ zajmacca Kalehijum. Tre dumać pra bazu, pra katedry. Na žal, ich finansy, vidać nie dazvalajuć im hetaha zrabić. Išli pieramovy, kab jon pracavaŭ na bazie liceju, ale na toj čas my sami byli ŭ vielmi ciažkaj sytuacyi, nas vyhaniali z budynku, i mahčymaści puścić da siabie Kalehijum nie było.

— Što dapamahło liceju ŭtrymacca na Kirava, 21?

— Hetaje miesca mieła dla nas nadzvyčajnaje značeńnie, bo biez svajho budynku, i tym bolš biez histaryčnaha budynku, licej nia zdoleŭ by stać tym, čym staŭ. Takija ŭstanovy nielha źmiaščać u savieckich škołach. Sama atmasfera pavinna spryjać tamu, kab dzieci adčuvali siabie troški inšymi ad zvyčajnych «siaredniestatystyčnych» vučniaŭ. A ŭtrymacca dapamahli dva čyńniki. Pa-pieršaje, za dźviuma sotniami dziaciej stajać čatyrysta baćkoŭ. Dla ŭłady razduvać hetuju sytuacyju dalej było niebiaśpiečna. My za dźvie hadziny pikietu źbirali pa čatyrysta podpisaŭ vypadkovych ludziej. Pryčym padpisvalisia i małajcy, i kitajcy... Usie razumieli, što dzieci j baćki baroniać prava vučycca. Pa-druhoje — ja sam, praŭda, nia bačyŭ — ale jość čynoŭniki, jakija bačyli na skarzie, skiravanaj u vykanaŭčy sakrataryjat SND, rezalucyju Barysa Bierazoŭskaha: «Razabracca». A dla biełaruskich čynoŭnikaŭ podpis maskoŭskaha načalnika zaŭsiody byŭ hałoŭnym, vyrašalnym faktaram, i paśla hetaha spravu patrochu zakryli. Dyj u dziaržaŭnych strukturach byli j jość ludzi, jakija nam dapamahajuć. Časam papieru, skiravanuju suprać nas, chavali kudyści daloka pad sukno, i jana hublałasia z kancami. Ź Ministerstvam adukacyi ŭ nas prablemaŭ nikoli nie było. Jany razumiejuć značnaść liceju — ustanovy, što paŭstała ź inicyjatyvy pryvatnych asobaŭ i daje nie aby-jaki plon. Dziaržaŭnyja instytucyi ŭ hetaj sytuacyi pazbaŭlenyja mahčymaści stvarać — jany mohuć tolki dapamahčy, padtrymać nieaficyjna albo, prynamsi, nie pieraškadžać. Albo nadrukavać dapamožniki. Za apošnija hady vyjšli vielmi niebłahija biełaruskamoŭnyja padručniki pa chimii, bijalohii, matematycy. I heta maje nadzvyčajnaje značeńnie, bo, kali hanarar za padručnik składaje 80 dalaraŭ, nia dumajcie, što ŭsie kidajucca i pišuć.

— Ci padtrymlivajecca ŭ licei tradycyja Dnia movy, prapahandavanaja kaliści «NN»?

— Kali vy pisali pra Dzień movy, u druhi dzień kožnaha miesiaca my vučniam pra heta nahadvali. Potym vy pierastali zhadvać, i my pačali zabyvacca. Chacia, viadoma, dla našaha liceju heta nia tak aktualna — u nas tut usie dni pavinny być dniami movy. Inšaje pytańnie — ci havoryć čałaviek pa-biełarusku za miežami navučalnaj ustanovy. Mnohija nie bajacca. Darečy, kolkaść biełaruskamoŭnych vučniaŭ nie źmianiałasia, niezaležna ad palityčnaj kańjunktury, ni za časoŭ Šuškieviča, ni za Łukašenki. Z 22 vučniaŭ hrupy kala 8 karystajucca movaj nia tolki na ŭroku.

Zapisaŭ Andrej Skurko

Ryhor Baradulin

Sa stahodździa ŭ stahodździe

Biełaruskamu dziaržaŭnamu humanitarnamu liceju imia Jakuba Kołasa – na padletkavy jubilej

Liciejny cech,
Jon hartuje metał.
Licejny śmiech,
Jon šmatuje pychu.
Hranitny abrušycca pjedestał,
Kali ŭzvyšaje jon pomnik lichu.

Licej Biełaruski:
Hartuje jon
Duch niezacuhlany i dužy.
Runiećmie plon
Niaskoranych dzion,
Adčyniacca,
Kab ajčynicca, dušy.

Ad vaŭkałactva
Z usich panacej
Adzinaja dziejsnaja panaceja –
Supraćchałujeŭski
Vialmožny licej,
Dzie podłaść i zdradnictva
Nie sycieje.

Što ž, ciemra ślapaja,
Huściej i luciej.
Daŭno pad taboj
Padhnivaje kałodździe.
Žyvie Biełaruś!
(Čuješ ty, lichadziej?)
Žyvie Biełarusi Volny Licej,
Pierachodziačy sa stahodździa ŭ stahodździe!

Biełaruskamu Liceju

Darahija siabry j adnadumcy — stvaralniki Liceju, nastaŭniki, vypuskniki j, viedama, ciapierašnija liceisty!

Arystoteleŭ Λύκειον — Najpieršy Licej — dla staražytnych hrekaŭ byŭ suhučny Apalonavamu epitetu Λυκεγενής — “Śviatłarodny”. Biełaruski Licej paŭstaŭ da žyćcia, kab nieści śviatło Biełaruščyny ŭ śviet, a suśvietnuju kulturu vučyć spaścihać biełaruskimi vačyma. I ŭžo siońnia biaź niekalkich pakaleńniaŭ licejskich vypusknikoŭ nielha ŭjavić sabie sučasnuju biełaruskuju navuku, kulturu, hramadzkuju čynnaść, palityku. Tak kštałtujecca novaja biełaruskaja intelektualnaja elita, jakuju nikomu bolš nia ŭdasca vykasić kasoju akupacyi ci tatalitarnych represijaŭ. Usie viedajuć: toj, chto prajšoŭ praź Licej, staić i budzie stajać za Biełaruś.

Naš z vami Licej uźnik u toj samy čas, kali adnaviłasia Niezaležnaść. Los Niezaležnaści adlustroŭvaŭsia ŭ losie Liceju. Złyja siły chacieli źniščyć Licej, ale my z vami adbaranili jaho – dziela budučyni Biełarusi. I adbaronim!

Žyvie Licej! Žyvie Biełaruś!

Ad usich frontaŭcaŭ,
Vincuk Viačorka