BIBLIJATEKA

 BIBLIJATEKA

Duša Paźniaka

Zianon. Hloryja Patryja. — Vilnia, Tavarystva biełaruskaj kultury ŭ Litvie, 2000. Nakład 1000 as.

Kab paśpiachova zdać zalik pa łacinie, studenty pavinny byli vyvučyć na pamiać sto vosiemdziesiat łacinskich vyrazaŭ. Vykładčyca sama składała patrebny śpis i pa častkach prynosiła na zaniatki. Pomniu jasna, jak dzień, pieršy afaryzm z taho małaŭciamnaha napačatku śpisu: Gloria Patria Ruthenia Alba — Chvała Baćkaŭščynie — Biełarusi. Vielič i słava Radzimy ŭśviedamlalisia nami nia tolki praz pasiarednictva paezii j prozy Ŭładzimiera Karatkieviča, ale j pad uračystyja litaŭry łacinskaj movy. Za što ja da hetaj pary ŭdziačny vykładčycy.

Studenckija studyi pryhadalisia mnie nad Zianonavaj knihaj “Hloryja Patryja”, u jakuju ŭvajšli vieršy j fatahrafii, napisanyja j zroblenyja na praciahu 80-ch hadoŭ minułaha stahodździa, knihaj fotapaezii. Časam tvory ŭ joj uzajemazamianialnyja — vieršy svajoj lakaničnaściu (try radki) nahadvajuć imhnienny, vychapleny z płyni času zdymak, a zdymki siužetna razhortvajucca ŭ prastory j časie, jak fotabalady.

U kožnym čałavieku žyvie praha padarožžaŭ i adkryćciaŭ. Jedziem za śviet, stamlajemsia ŭ čužamoŭnych natoŭpach, viartajemsia, rasčaravanyja. A traplajem u letni Brasłaŭ, uzychodim na zamčyšča, zacisnutaje miž azioraŭ... Bačym, jak daloka ŭnizie adpłyvaje ŭdaleč i drabnieje na vačach čovien, niby ścirajecca ab šurpatuju tarku chvalaŭ. Na dalokim supraćlehłym bierazie pad soniečnym promniem raptam bliśnie špil kaściołu Serca Isusa, byccam ziamla piša na niabiosach załatym piarom, abmaknuŭšy jaho ŭ čarnilna-čornyja chmary... Ja pieražyŭ hetyja ščaślivyja chviliny dvojčy — dva hady tamu, błukajučy pa zamčyščy, i dva dni tamu, hartajučy knihu Zianona, dzie Brasłaŭščyna znajšła svajo adlustravańnie ŭ dziasiatku vieršaŭ i fatazdymkaŭ. Voś choku “Niekali na Brasłaŭščynie”:

La staroha młyna
Kuryć lulku młynar.
Navat viejki ŭ muce.

Usiaho dziesiać słovaŭ. Adzinaja bojaź, ułaścivaja Paźniaku-paetu — bojaź lišniaha, nieabaviazkovaha słova.

Zianon — filozaf u paezii, choć i nie zasnavaŭ ułasnaj škoły stoikaŭ, jak jahony ciozka, što žyŭ bolš za dźvie tysiačy hadoŭ tamu ŭ Atenach. Hrecki myślar pachodziŭ z Kityjonu na vostravie Kryt, biełaruski — ź vioski Subotniki na Iviejščynie. I charastvom krajavidaŭ vakoł hetaha zachodniebiełaruskaha sielišča da hetaha času natalajecca duša Paźniaka. Voś strała brukavanki z nakaniečnikam kaścioła — daroha ŭ Subotniki z boku Juracišak. Voś zvyčajnaja viaskovaja chata, što vyhladaje adnym vaknom z vysokaj pšanicy — rodny dom u Subotnikach. Voś vioska ŭmaściłasia nanač u tumanie, tolki kaściolnaja vieža, jak dazorca, čujna prysłuchoŭvajecca da navakolla — viečar nad Subotnikami.

Spakojnaje, viekaviečnaje žyćcio, jakomu, zdajecca, nie pahražaje niebiaśpieka. I raptam miž prytulnych voku krajavidaŭ — vierš “Idu na spatkańnie”, jaki prymušaje schamianucca:

Čornaja truna vypłyła z-za pavarotu
Na plačach nieznajomych
I, niby łodka, hajdajecca
Ŭ chvalach hałoŭ.
Tak niečakana,
Bo ja išoŭ na spatkańnie z kachanaj
I dumaŭ pra pacałunki.

Tak Zianonu ŭbačyłasia viadomaje memento mori. Znoŭ mudraja łacina pieraklikajecca z zasamočanaj biełaruskaj dušoj.

Proźvišča Paźniak tolki na pieršy pohlad etymalahična zbližana sa słovami pozna, poźni, toj, jaki spaźniŭsia. Bolš praŭdziva na ich miescy vyhladaćmuć słovy ź inšym značeńniem: paznać, toj, jaki paznaje. Paznaje krasu i vielič Baćkaŭščyny praź jomistaje słova i abjektyŭ fotaaparatu. Imkniecca spaznać los Ajčyny — nad rodnaj Haŭjoj i nad varšaŭskaj Visłaj. “Miłaja Radzima, Ty — usia maja pamiać. Usio, što bačyŭ i pieražyŭ za žyćcio, usio, što pra Ciabie čuŭ i čytaŭ i navat ujaŭlaŭ — usio sa mnoj. Ty, takaja vialikaja i pryhožaja, pierapoŭniła majo serca i maju hałavu. Kali nazavu Ciabie — biełyja vobłaki nad Haŭjoj i prazrystaja płyń, dzie žyvuć sierabrystyja ryby, ciopłaje leta ŭ šumie vady i paŭdzionnych viatrach, viečny travień u kviecieni hruš i zvon... zvon kaściolny nad palami płyvie da vilenskich ścien u maju kałysku... Hloryja! Chvała! Chvała ćvitučamu drevu! Chvała ziamli i ludziam, što, niby ćviet pad viatryskam, apadali ŭ Ciabie, u honi Tvaje pad Pahoniaj, na ściažyny Tvaje pad ściahami, u travy Tvaje za svabodu...” — piša Paźniak.

Dy niama marnych achviaraŭ, bo mienavita z achviarnych žyćciaŭ składajecca viečnaść Radzimy. Rupić mnie dastać na bieły śviet jašče adno łacinskaje mudrasłoŭje, jakim zakančvaŭsia toj, pryhadany ŭžo, studencki śpis: Vita brevis, patria aeterna — Žyćcio karotkaje, Radzima viečnaja.

Michaś Skobła

Ścipłaja čyrvonaja Kaštunica

Arche. 9—2000. Medycyna.

Apošni numar časopisa ARCHE za minułaje stahodździe vyjšaŭ ni toŭsty ni tonki — 152 staronki. Čyrvonymi «Patalohijami hramadztva» ARCHE skončyła 1999 h., čyrvonaj «Medycynaj» — 2000 h. Na kaniec 2001 h. ARCHE zaplanavaŭ specyjalny numar «Prezydenckija vybary' 2001. Paślasłoŭje», tolki pakul nie pryznajecca, jaki — čyrvona-zialony ci bieł-čyrvona-bieły.

Na vokładku numaru źniałasia Veranika Šarko. Raniej ARCHE svaich madelek prapisvaŭ pa imieni, ciapier časopis pryjšłosia nieści na apaznańnie akułam mienskich podyjumaŭ. A darma niama na vokładcy imia, vielmi ž zapaminałasia. Jakaja Jula Stoma, mis Hrudzi Biełarusi i mis Skura Biełarusi, upryhožvała ARCHE-Pansłavizm! A jaki Ŭładzimier Adamčyk uviekaviečany na numary «Adam Hlobus»!..

Na letašnich čyrvonych «Patalohijach» źniałasia Nadzieja Jahorava. Na pieršaj staroncy vokładki jak by hulajučy ŭ cnatlivaść, darma što hołaja, a na apošniaj — dyk uvohule ź niejkim habojem zamiest usich šataŭ, ź jakoha (ci ŭ jaki?) piaŭsia struk čyrvonaha piercu, z tych toŭścieńkich, ci nie ŭ prabirkach z dapamohaju Vijahry buržujami vyroščvanych, što ŭ Miensku kruhły hod pradajucca na łatkach.

Pa čaści hołaha cieła ARCHE, jasnaje dzieła, za hod pastaleŭ. Ciapier śpieradu numaru stylizacyja pad italjanskaje adradžeńnie, a zzadu — ścipłaja demanstracyja doŭhich łytak, hnutkaści cieła, łoŭkaści ruk i ničoha bolej. U sensie — pad sukienkaj ničoha. Zatoje na fonie bieł-čyrvona-biełaha ściaha, jasny pierac.

Sam numar vyjšaŭ biaź lišniaha furoru, zvyčajna ŭłaścivaha toŭstym tematyčnym numaram ARCHE, ale pry hetym kožny sabie znojdzie što pačytać. Hurmany intelektualnaje litaratury — dramu Lavona Jureviča «Sakret Antona Adamoviča», amatary memuarystyki — listy japiskapa Vasila (Tamaščyka) da Jurki Vićbiča, paezii — paru honkich vieršaŭ Ludki Silnovaj, Andreja Chadanoviča, Mikoły Ramanoŭskaha, Alesia Naŭrockaha dy Valanciny Aksak. Ułasna pra medycynu pišuć Vital Košaleŭ (suviaź biełaruskaje rachmanaści z deficytam jodu) i Ihar Sarokin (psychijatryja). Nu, i dva, jak zaŭždy ŭ ARCHE, prykmietnyja prazaičnyja debiuty — Lilii Sazanaviec i Andreja Zacharanki. Vidać, kali Łukašenku skinuć, usie numary ARCHE buduć takija, jak hetki — ścipłyja i biez aplombu.

Apošnija letašnija «Patalohii» pranyrlivaja kniharnia TBM skupiła nieviadoma ŭ jakich palestynach i ciapier pierapradaje pa try miljony — u čatyry razy daražej, čym jany pradavalisia hod tamu. I biaruć ža, biaruć! — kaža knihar Hurkoŭ. Ci akažacca «medyčny» numar takim ža papłatnym praz hod? Papraŭdzie, pavinien. Niahledziačy na šmatlikija pamyłki karektury (mabyć, Aleś Arkuš suročyŭ, nazvaŭšy ARCHE časopisam redaktaraŭ i karektaraŭ).

Kažuć, najbolšymi cnotami Voisłava Kaštunicy byli jahonaja nudnaść i ścipłaść. Bo serbam nastolki papiarok horła stajaŭ Miłošavič i ŭsie ekscentryki apošnich hadoŭ, što pedantyčny juryst zdaŭsia bratam-słavianam zbaviennym hancom spakoju. Kali dapuścić, što i ARCHE satkany z svajho «cajthiejstu», značyć, usio ž apošni numar sioleta maje šancy abyścisia bieź zielaniny. A što, blin, u našaj spravie hałoŭnaje?

Naziralnik prosta

Orhan NATO

Biełaruski Histaryčny Ahlad. Tom 7, sšytak 1 (12). Staronki 1-302, Červień 2000. ISSN 1392 – 902 X

U čarhovym numary “Biełaruskaha Histaryčnaha Ahladu” Viačasłaŭ Nasievič u artykule “Kareńščyna: try stahodździ z žyćcia adnaho majontka” analizuje ekanamičnuju historyju Biełarusi na prykładzie majontka Korań, što na Mienščynie: pačynajučy ź siaredziny XVI st. (ad “vałočnaj pamiery” i pačatkaŭ Rečy Paspalitaj) i da XIX st. užo za rasiejskim časam. Piša pra stanaŭleńnie i raźvićcio sialanskaj haspadarki, pastupovaje jejnaje ŭmacavańnie, a potym razbureńnie tradycyjnych suviaziaŭ u vyniku aneksii Rasiejaj. Z ekanamičnymi vykładkami ciažka spračacca: ź inkarparacyjaj biełaruskich ziemlaŭ u skład Rasiejskaj imperyi sielanin Koraniu, hetaha asobna ŭziataha majontka, staŭ žyć horš, tamu i padtrymaŭ Napaleona ŭ 1812 h.

U pracy “Los biełaruskich habrejaŭ u Hieneralnym Kamisaryjacie Biełarutenii” niamiecki daśledčyk Bernhard Kjary analizuje padziei apošniaje vajny. Kjary zadajecca pytańniem: čamu ŭ Biełarusi źniščyli až stolki habrejaŭ? Niaŭžo vina za heta lažyć tolki na vermachcie, SS i ajnzachrupie? Kjary śćviardžaje, što ŭ śmierci 700 tys. niavinnych adnolkava vinavatyja i pradstaŭniki biełaruskaj administracyi, i palicai, dyj cyvilnyja žychary, zacikaŭlenyja ŭ vyrašeńni hrašovaha, ziamielnaha ci navat, tak by mović, rečavaha pytańnia. “U Biełarusi jak siarod palakaŭ, tak siarod i biełarusaŭ antysemityzm usio-tki mieŭ miesca nahetulki, što pierad abliččam niamieckaha teroru ŭ nastupnyja hady jon zdoleŭ uzbujać u šmat jakich miescach. Pryčynami, pobač z tradycyjnymi antyhabrejskimi zababonami, była miešanina strachu pierad pakarańniem, sprobaŭ prystasavacca da akupacyjnaj ułady i prahi da asabistaje vyhody”, — piša Kjary. Ź im, vidavočna, mnohija buduć spračacca. Čaho varta žorstkaje ŭ adnosinach da biełarusaŭ, uzhadavanych na hierojskim epasie, ćvierdžańnie: “U akupavanaj Biełarusi hieroi padčas hetaje vajny sustrakalisia jašče našmat radziej, čym dzie ŭ inšych krainach”.

Niamieckuju temu ŭ časopisie praciahvaje vykładčyca Manhajmskaha ŭniversytetu Astryd Zam z artykułam “Biełaruski nacyjanalizm ci nacyjanalizm Biełarusi”, analizujučy palityčnuju evalucyju krainy ŭ apošniaje dziesiacihodździe i adkazvajučy na pytańnie, ci było zakanamiernym abrańnie ŭ 1994 h. prezydentam “čałavieka z tabakierki” i ŭ čym praliki “nacyjanalistaŭ” va ŭpłyvie na elektarat.

Siarod inšych tekstaŭ numaru — artykuł Džyma Šarpa “Historyja źnizu” pra asablivaść bačańnia histaryčnych pracesaŭ zvyčajnymi ludźmi, pra pohlad na tyja ci inšyja padziei ichnych udzielnikaŭ.

U adnym sa svaich letašnich numaroŭ “Biełaruskaja dumka” ŭpiknuła “Biełaruski Histaryčny Ahlad” tym, što jon byccam by vydajecca na hrošy zachodnich specsłužbaŭ i persanalna NATO. Nia kožnamu dobramu histaryčnamu časopisu dastajecca takaja ŭvaha idealahičnych nahladčykaŭ i takaja «lehienda». Značyć, časopis zapatrabavany časam.

A.H.

Nabyć «Biełaruski Histaryčny Ahlad» možna ŭ mienskaj kniharni «Akademkniha».

Novyja knihi

A.Kraŭcevič. Stvareńnie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. – Žešaŭ: Ekanamičny adździeł filii Lublinskaha ŭniversytetu imia M.Składoŭskaj-Kiury, 2000. – 238 s. ISSN 1230-512-X

Prablema ŭtvareńnia VKL – adna z najvažniejšych u historyi Biełarusi, bo ŭ hetaj dziaržavie adbyłosia farmavańnie našaha narodu. Kniha składajecca z analizu biełaruskaje, litoŭskaje, polskaje, rasiejskaje dy inšych histaryjahrafij hetaje dziaržavy, ź jakoha A.Kraŭcevič vyvodzić svaju versiju paŭstańnia biełaruska-litoŭskaha haspadarstva. Aŭtar pryjšoŭ da vysnovy, što ŭtvareńnie VKL było vynikam pracesu bałta-słavianskich kantaktaŭ, i aceńvaje Kniastva jak bietničnaje dziaržaŭnaje ŭtvareńnie z panavańniem uschodniesłavianskaha elementu. Navukovy redaktar knihi – doktar hist. navuk Hieorhi Štychaŭ, recenzenty – historyki Pavał Łojka i Ŭładzimier Jemiallančyk. Pieršaje vydańnie knihi było vyjšła nakładam 200 as. (zamiest paznačanych 2000 as.) u vydaviectvie “Biełaruskaja navuka” ŭ 1998 h.

A.Rusiecki. Uładzimier Karatkievič. Praz historyju ŭ sučasnaść: Natatki litaraturnaje tvorčaści. – Miensk: Mastackaja litaratura, 2000. – 300 s. – Nakład 1500 as. ISBN 985-02-0423-0

Hetaje litaraturaznaŭčaje daśledavańnie pryśviačajecca jubileju piśmieńnika. Cana 850 r.

Eŭryka: Narysy: Dla mał. i siar. šk. vieku / Ukł. N.Filipovič; Mast. U.Hładkievič dy inš. – Miensk: Junactva, 2000. – 112 s.: ił. – Nakład 500 as. ISBN 985-05-0284-3

U novaj knizie paznavalnaje seryi dla škalaroŭ: narysy “Viera našych prodkaŭ” – pra vytoki j siońniašni dzień pravasłaŭja ŭ Biełarusi, “Pra što raskazvajuć staražytnyja karty”, “Pryjechała Kalada” – pra biełaruskija tradycyjnyja zimovyja śviaty, asobny raździeł pryśviečany niekatorym žyviołam, zaniesienym u “Čyrvonuju knihu Biełarusi”. Maje dychtoŭnuju vokładku j kaštuje 600 r.

Katalickija śviatyni Biełarusi: Adryŭny kalandar na 2001 h. / Skł. A.Kułahin, E.Hrachovič. – Miensk: Uradžaj, 2000. – Nakład 10000 as.

Pravasłaŭnyja śviatyni Biełarusi: Adryŭny kalandar na 2001 h. / Skł. A.Kułahin. – Miensk: Uradžaj, 2000. – Nakład 20000 as.

U prodažy źjavilisia pierakidnyja kalendary dla katalikoŭ i pravasłaŭnych. Na kožny dzień aŭtary prapanujuć admysłovyja artykuły pra najbolš słavutyja śviatyni kraju. Kaštujuć pa 400 r.

Viktar Muchin