Ludmiła Huluk. Novyja padručniki: jość źmieny?

Novyja padručniki: jość źmieny?

Sioleta biełaruskija vučni atrymali padručniki, raspracavanyja ŭ adpaviednaści z novymi prahramami. Dyzajn vučebnych dapamožnikaŭ palepšaŭ: teksty napisanyja bujnym šryftam, asnoŭnyja rečy vydzielenyja kursyvam, u novych padručnikach šmat tablicaŭ i kalarovych schiemaŭ.

Źmianiŭsia i źmiest. Hetak, z novaj chrestamatyi pa biełaruskaj litaratury dla 4-je klasy źnikli mnohija tvory, u tym liku ŭryŭki ź Biblii i adzinaje apaviadańnie Vasila Bykava — “Svajaki”. Značna skaraciŭsia ŭ paraŭnańni z chrestamatyjaj 96-ha hodu vydańnia abjom litaraturaznaŭčych paniatkaŭ, ale na staronkach źjaviłasia bolš słovaŭ-znosak. Vučniam tłumačycca, chto takija mecenaty i Radziviły, što takoje śviran i zołak, što značyć pabiazulić i padžhać. Šmat u chrestamatyi tvorčych zadańniaŭ: prydumać kazku, rastłumačyć vysłoŭje, namalavać ilustracyju da epizodu, padrychtavać vusnuju charaktarystyku hieroja. U adroźnieńnie ad staroha vydańnia chrestamatyja azdoblenaja malunkami, repradukcyjami karcinaŭ Puškova, Białynickaha-Biruli, Sułkoŭskaha, Saviča. Usie repradukcyi vykarystoŭvajucca ŭ systemie pytańniaŭ i zadańniaŭ.

Novy padručnik pa historyi dla 4-j klasy padparadkavany pryncypu maksymalnaje sproščanaści i ścisłaści. Abjom materyjału zastaŭsia prykładna toj samy, ale teksty ŭsprymajucca značna lahčej, bo nahadvajuć raźbitaje na častki apaviadańnie pra staražytnyja časy. Aŭtary prapanujuć dzieciam tvorčyja zadańni, jakija pryciahvajuć svajoj niestandartnaściu. Nu chiba nie cikava čaćviertaklaśniku pasprabavać siabie ŭ roli piśmieńnika i napisać apaviadańnie pra adzin dzień z žyćcia svajho adnahodka ŭ staražytnyja časy? Abo ŭziać udzieł va ŭjaŭnym schodzie plemia ci pacikavicca staradaŭnimi zvyčajami, jakija zachavalisia ŭ toj ci inšaj miascovaści. U novym vydańni całkam adsutničaje materyjał dla arhanizacyi pazaklasnaj pracy. Zrešty, padručnik niašmat ad hetaha straciŭ, bo tyja teksty byli mała adaptavanyja dla čytańnia, pieranasyčanyja datami j faktyčnymi źviestkami, što nia vielmi zaachvočvała vučniaŭ ich čytać.

Biezumoŭnaja pieravaha novych padručnikaŭ — akcent na farmavańnie ŭ školnikaŭ moŭnaj kultury, na raźvićcio estetyčnaha hustu i kruhahladu. Tak, u padručniku pa biełaruskaj movie dla 4-je klasy źjavilisia teksty pra Skarynu, Bahuševiča, Bahryma, pra historyju Biełarusi j Miensku ŭ pryvatnaści. Z dapamohaj tekstaŭ Vasila Vitki j Chviedara Jankoŭskaha aŭtary tłumačać, jak uźnikła słova “dźmuchaviec” i čamu pa-biełarusku treba kazać “kłubnicy”. Vitka raspaviadaje pra “dzivosny miakki znak” i pra “rodnych siostraŭ-bliźniataŭ” — litaru “dz”. Mnoha zadańniaŭ repradukcyjna-vytvorčaha charaktaru — pierakazać tekst, prydumać zahałovak, skłaści apaviadańnie, rastłumačyć značeńnie słova.

Ale padručnik pryznačany dla vykarystańnia ŭ hramadztvie z pryjarytetam rasiejskaj, a nie biełaruskaj movy. Tak, słovy, jakija mohuć być niezrazumiełyja pa-biełarusku, tłumačacca rasiejskim ekvivalentam: “alej — podsołniečnoje masło, buślanka — hniezdo aista, kniharnia — knižnyj mahazin”.

U analahičnym padručniku dla 7-je klasy słovy tłumačacca pa-biełarusku, a nia šlacham pierakładu: apał — drovy; dbańnie — starańnie, ruplivaść; zamčyšča — miesca, dzie stajaŭ zamak. U padručniku jość artahrafičny słoŭnik, a taksama rasiejska-biełaruski i biełaruska-rasiejski słoŭniki. Aŭtary prapanujuć vučniam raspavieści pra Niaśviski zamak, napisać sačynieńnie pa karcinach Maračkina i Ščasnaj, skłaści minijaturu pra biełaruski pejzaž.

Kardynalna źmianiŭsia padručnik pa rasiejskaj movie. Stary dapamožnik vyklikaŭ šmat pytańniaŭ u dziaciej, nastaŭnikaŭ i baćkoŭ. Vučni ź ciažkaściu spaścihali prapanavanyja dla vyvučeńnia movaznaŭčyja paniatki, a nastaŭniki łamali hałovy, jak dachodliviej vykładać składany materyjał. U sioletnim vydańni tłumačeńni movaznaŭčych paniaćciaŭ skaročanyja da minimumu i padajucca ŭ tradycyjnym vyhladzie praviłaŭ, a nie ŭ dyjalohach Dzieda-Ŭsiovieda i Linhvaryka. Raspracavanyja praktykavańni dla farmavańnia moŭnaha etykietu.

Źmianiŭsia i padručnik pa matematycy dla 4-je klasy. Vučni buduć rašać zadački nie pra Vołhu, Maskvu i Charkaŭ, jak u raniejšych dapamožnikach, a pra Biesiadź, Miensk, Naračanskija aziory, Vušaččynu. U novym padručniku šmat zadač, jakija pašyrajuć kruhahlad školnikaŭ: navat nia kožny darosły viedaje, jakija vidy dynazaŭraŭ žyli ŭ staražytnyja časy abo jakija ptuški samyja vialikija. Jość zadačy histaryčnaha źmiestu. Užo na zaniatkach pa matematycy dzieci daznajucca pra Hrunvald, pra bitvu la voziera Durbe, pra paŭstańnie Kaściuški.

Z padručnikaŭ pa biełaruskaj litaratury dla 9-je klasy źnikli tvory Šamiakina, Siadniova, Kamiu i Cvejha, zatoje źjavilisia Navumienka i Remark. Źmiest krytyčnych artykułaŭ zastaŭsia dakładna taki samy, z mnostvam ahulnych, jašče savieckich štampaŭ. U 10-j klasie abjom materyjałaŭ pa biełaruskaj litaratury pavialičyŭsia. Novy padručnik dapoŭnieny ahladnymi artykułami pra Jadvihina Š., Źmitraka Biadulu i Cišku Hartnaha. Zrešty, artykuły hetyja nievialikija.

Pakul idzie tolki aprabacyja novych padručnikaŭ, sami nastaŭniki vučacca vykładać pa ich materyjał. Tym nia mienš, jość užo pieršyja skarhi. Nastaŭniki kažuć, što novyja padručniki časam nie supadajuć z prahramami, i “rezać dy nadtočvać” materyjał davodzicca niepasredna pierad urokam. A heta jašče bolš uskładniaje i biez taho nialohkuju pracu siońniašniaha nastaŭnika.

Takim čynam, Ministerstva adukacyi zrabiła vučniam padarunak: kožnamu pryjemna karystacca novymi padručnikami ŭ hlancavych vokładkach. A luboje dzicia da taho ž budzie radaje mnostvu malunkaŭ i cikavych zadańniaŭ. Toje, što ich šmat, — biezumoŭny krok napierad. Prahresam možna ličyć i kardynalna źmienienyja padručniki pa matematycy i rasiejskaj movie. Inšaja sprava, nakolki chutka prystasujucca da novych vydańniaŭ i vučni, i nastaŭniki. Heta, vidać, i budzie asnoŭnym kryteram acenki pracy Ministerstva adukacyi.

Ludmiła Huluk