VODHUKI

VODHUKI

List da Alesia Erociča

Što heta było ŭ numary ad 18 studzienia pad zahałoŭkam “Niamieckaja žančyna – chto jana?” – pytajusia ja. I sama sabie adkazvaju: Aleś Erocič piša pra niamiecki feminizm. Jon pasialiŭsia ŭ rajonie Krojcberh, dzie žyvuć radykalnyja feministki, napužaŭsia ahresiŭnych chulihanak i ličyć ciapier siabie specom pa feminiźmie, mudrym veteranam hiendernych bojek, jaki maje prava źbirać vakoł siabie chłopčykaŭ i dziaŭčynak dy viaščać: “Ot našy słavianskija žančyny samyja lepšyja, samyja pryhožyja j žanockija, nosiać dziaciej 9 miesiacaŭ, tryvajuć u šlubie da apošniaha, apranajucca pa-žanocku, navat pa hurbach i sumiotach łaziać na špilkach i ŭ kałhotkach-sietačkach, zaŭsiody słabyja, piaščotnyja i miłyja, navat kali pruć torbu, vyračyŭšy vočy. Nia umiešvajucca aktyŭna ŭ palityku, ekanomiku j vojska, jak niamieckija “žaleznyja kabyły”.

Nia ŭmiešvajemsia, sp.Erocič. Usio ŭ Biełarusi zrabili mužčyny svaimi ciap-lap-ručaniatami – i vojska, i palityku, i ekanomiku. My tolki snarady padnosili j łavili ich na svaje hałovy. My, sapraŭdnyja žančyny, da hetaha zvykłyja. Pakul našy paŭdurki hojsajuć pa planecie sa “stynhierami” j “kałašami”, hulajuć u vajnušku, my siadzim u svaich vihvamach i trasiemsia: praniasie – nie praniasie. Časam i nie pranosić: u luboj vajnie na 1 zabitaha žaŭniera prypadaje 10–15 zabitych žančyn i dziaciej. Takaja ž arytmetyka z paranienymi j skalečanymi. Potym hieroi viartajucca z vojska ŭ šnarach i trasuć medalami. A ichnyja žonki – piaščotki žanockija – u hety čas arali na sabie, valili les dy adnaŭlali haspadarku.

Niemki na sabie arać nia buduć – ni ŭ vajnu, ni ŭ mirny čas. Mnie padajecca, što heta Vas i razdražniaje ŭ niemkach.

Vy, Alesiu, pišacie pra toje, što, razburyŭšy adviečnuju systemu “troch K”, novaja žančyna ničoha nie dała ŭzamien. Kab nie było alternatyvy, nichto b i nia staŭ rujnavać tyja try K. Feminizm – heta pavažnaja alternatyva, plonnaja filazofskaja ideja, sproba pieraadoleć śviet i jahonaje licha. U sučasnym feminiźmie kala dvuch dziasiatkaŭ płyniaŭ – choć zalisia. Siarod hetych płyniaŭ jość i radykalnyja – jak jość ahresiŭnyja hrupoŭki skinhiedaŭ, pankaŭ, levakoŭ. Ahresiŭnyja ludzi najčaściej nie nadzielenyja poŭnaj, samadastatkovaj asabistaściu j žyvuć kalonijami, jak karały ŭ akijanie. Feministki bolš intelektualnaha kštałtu žyvuć i pracujuć tam, dzie im dobra. Jany mohuć być saboju i nie źbivajučysia ŭ statki. My, feministki, raskidanyja pa ŭsioj eŭraatlantyčnaj prastory.

Zianon Paźniak niekali z honaram skazaŭ, što biełaruskamoŭnyja nia kraduć i nia chłusiać. Tak i było, pakul biełaruskamoŭnyja byli vuzkaj sektaj ludziej, zahnanych varožym śvietam. “Nie śviniač, kab nia hańbić biełaruskamoŭnych”, – kazali my sabie. Ciapier, kali my nacyja (chaj sabie j nievialikaja – tysiač 500 na 10 młn.), siarod nas jość zładziei j hieroi, apojki j alimentniki, hulaki j chłusy. Možam sabie dazvolić i paśviniačyć. Niešta hetkaje i z feministkami. Paniatak žanockaści byŭ niesumiaščalny z chulihanskimi pavodzinami abo nieprystojnymi manierami. Isnavali zabarony navat na pozy j žesty: noh nie rasstaŭlaj, rukami nie matlaj, nie sutulsia, nie rahačy, budź ścipłaj. Isnavała nieśviadomaje tabu na zavajovu kamunikatyŭnaj prastory: mužčyna moh zajmać šmat miesca, hučna havaryć, enerhična žestykulavać, vieści rej. Žančynu, jakaja hetak siabie pavodziła, adrazu zaličvali da “boj-babaŭ”. Kab pazbycca hetych putaŭ, žančynam daviałosia mocna rvanucca. Mnohija pry tym zarvalisia. I chaj zaryvajucca, pakul heta nie parušaje zakonu. Ja j sama maru pralacieć na branieviku pa rajonie Krojcberh u bercach i bałachonie, matlajučy čorna-čyrvonym ściaham i harłajučy. I ja zrablu heta.

Ciapier siarod žančyn jość staraśvieckija cichoni z trapiatkimi błakitnymi žyłkami na šyjach, jość darahija j nachabnyja lvicy, jość spraŭnyja biznes-ciotki, jość daŭhachvostyja volnyja mastački j anarchičnyja bahiematoznyja abdrypanki. Bolš za toje, kožnaja z nas moža pakaštavać hetych dy inšych rolaŭ. A tady ŭžo abrać sabie ład žyćcia. I kab nichto pry hetym na mianie nia piknuŭ i nia cyknuŭ. My svabodnyja! Svabodnyja! Svabodnyja! Vy sami viedajecie, Alesiu, jaki heta pjanki napoj. Jon smačniejšy navat za ščaście.

Tak, siońnia hramadztva atamizujecca, balšynia ludziej abiraje paasobnaje pražyvańnie. Heta narmalovy praces. Čałaviek uvohule nia lubić aciracca bakami ab susieda, jak karova ŭ stojle. Pryroda sapraŭdy imkniecca da harmonii, adnak praces nabyćcia raŭnavahi ruchomy j viečny, šali nie stajać na miescy. Usio ciače, usio źmianiajecca. Što da mianie, dyk siońniašni śviet padabajecca mnie bolš, čym ulubiony Vami patryjarchalny, kali mužčyn było nie spynić, nie strymać, a my, kabiety, mahli ŭpłyvać na losy śvietu tolki praz chłuśniu j manipulavańnie. Nam bolš padabajecca kiravać jak Marharet Tetčer, a nie jak madam Pampadur.

U siońniašnim śviecie lubovi nie pamienieła, a voś praŭdy paboleła.

Ciotka Jeva, feministka na pamiale

Pra movu ŭ Kupałaŭskim

Apošnim časam u “NN” užo dvojčy zakranałasia tema movy ŭ Kupałaŭskim teatry. Julija Andrejeva pisała pra toje, što tam nie chacieli ŭsurjoz usprymać biełaruskaj movy, kali jana patelefanavała ŭ režyserskuju, a Źmicier Bartosik pisaŭ pra toje, što ŭ bary teatru nia čuŭ ad aktoraŭ biełaruskaj movy. Mianie hetaja tema chvaluje zdaŭna.

Vosieńniu 1980 h. ja trapiŭ na spektakl pa pjesie Alaksandra Hielmana “Pratakoł adnaho pasiadžeńnia”. U hałoŭnaj roli byŭ Mikałaj Jaromienka. Raniej mnie nie davodziłasia bačyć hetaha aktora na scenie, a voś u kinafilmach – bačyŭ. Viadoma, što biełaruskich aktoraŭ amal nie zaprašali na roli. Navat na “Biełaruśfilmie” zdymalisia najčaściej maskoŭskija artysty. Tamu ja vyrašyŭ, što Jaromienka pryjechaŭ z Maskvy i hraje na biełaruskaj scenie “ŭ paradku tvorčaha abmienu”. Majo ŭražańnie padmacoŭvałasia tym, što aktor ź ciažkaściu vymaŭlaŭ biełaruskija kančatki, jamu nijak nie davalisia ćviordyja “č” i “š”. Ale ja byŭ jamu ŭdziačny, dumaŭ: “Pryjechaŭ čałaviek z Maskvy, movy nia viedaje, ale starajecca”. Jakim ža było majo ździŭleńnie, kali nieŭzabavie daviedaŭsia, što jon z 1948 h. hraŭ u biełaruskich teatrach! Paśla hetaha ja staŭ bolš uvažliva prysłuchoŭvacca da movy aktoraŭ i zaŭvažyŭ, što niaŭpeŭniena vałodajuć movaj i inšyja artysty. Adnojčy vychodžu z metro na “Kastryčnickaj” i baču: napieradzie iduć narodny artyst SSSR Viktar Tarasaŭ i narodny artyst BSSR Hienadź Aŭsiańnikaŭ – znakamityja aktory teatru imia Janki Kupały. Nabližajusia, kab pasłuchać, jak hučyć biełaruskaja mova z vusnaŭ znakamitych, i čuju: Tarasaŭ havoryć čysta pa-rasiejsku, a Aŭsiańnikaŭ znajomaj trasianačkaj, byccam biełaruski viaskovy dziadźka, što trapiŭ u vialiki horad dy imkniecca ŭžyvać rasiejskija słovy, kab, kryj boža, nia vyznali za “kałchoźnika”. Paśla hetaha ja vyrašyŭ: nia varta chadzić u teatar, dzie tak niepatrabavalna staviacca da asnoŭnaha ŭ pracy biełaruskaha artysta – da biełaruskaj movy. U hety čas ja staŭ pravodzić u kamandziroŭkach u Maskvie bolš času, čym doma, naviedaŭ amal usie maskoŭskija teatry. Ja hladzieŭ tam spektakli biez napružanaha čakańnia, što niejki aktor raptam spatyknieca, niapravilna stanie vymaŭlać rasiejskija słovy i sapsuje spektakl. Niedzie ŭ druhoj pałovie 80-ch Kupałaŭski teatar pryjechaŭ u Maskvu na hastroli. Ja nie stryvaŭ i pajšoŭ na “Mudramier” pa pjesie Mikałaja Matukoŭskaha. Byŭ ciopły soniečny dzień. Pierad uvachodam stajała hrupa ludziej. Nutrom adčuŭ – našy. Padychodžu bližej i čuju niejkuju niezrazumiełuju sumieś rasiejskich i biełaruskich słovaŭ. Heta nie była trasianka, heta była śviadomaja sumieś słovaŭ. Jany imknulisia, vidać, takim čynam zachavać biełaruski kalaryt i adnačasna być zrazumietymi maskvičami. Ale zboku čuć heta było dziŭna i prykra. Sam ža spektakl paćvierdziŭ, što staraja chvaroba zastałasia: znoŭ nieparadak ź biełaruskaj movaj. Tady ž ja paznajomiŭsia z mastactvaznaŭcam Hienadziem Sokałavym-Kubajem i adnojčy padzialiŭsia ź im svaimi dumkami nakont movy aktoraŭ Kupałaŭskaha teatru, na što jon mnie adkazaŭ: “A čaho ž vy čakali, kali repetycyi tam pravodzilisia na rasiejskaj movie?” Ja nia staŭ raspytvać dalej. I tak było zrazumieła, što biełaruskaja mova dla bolšaści aktoraŭ teatru imia Janki Kupały – nia rodnaja: pryjšli na pracu, adyhrali spektakl pa-biełarusku, vyjšli za kulisy i zabylisia na jaje da nastupnaha vychadu na scenu.

Valery Pałściuk, Miensk

Toje samaje, tolki prozaj

Mianie nie ździŭlaje ultrakrytyčnaje staŭleńnie Alesia Čobata da biełaruskaj apazycyi, jaje metaŭ i dziejnaści. Usio heta – zvyčajny stan jahonaje dušy ŭ apošnija hady. Niechta b skazaŭ, što aŭtar pad uździejańniem vynikaŭ prezydenckich vybaraŭ kinuŭsia ŭ adčaj, u pierahlad minułaha j h.d. Ale takoje było j raniej. Voś pakazalny vierš sa zbornika Alesia Čobata “Novaja Halileja”, datavany jašče 1995 h.:

Kapryz historyi? Ci tolki los narodu?

Nia naša heta sprava, i svaboda –

nia naša sprava! Nie takija my.

Jak zahadajuć, taja budzie vola,

taki paradak i takaja dola.

Šlach da ničoha – jasny i pramy.

A jak jašče? Nam dobra j bieź ničoha.

Jak zahadajuć – taja i daroha

chaj budzie lepšaja, aby nie da turmy!

A hetaja Ajčyna ci svaboda –

adna chvaroba dla dušy narodu

i strata času. Nie takija my.

Siońnia Čobat znoŭku vykładaje tyja samyja dumki, tolki nie ryfmuje ich. Tamu j rezanasu bolej, bo nia ŭsie ž da vieršaŭ prysłuchoŭvalisia, dyj čytackaja aŭdytoryja paboleła.

Čobat źjedliva nahadvaje, jak BNF u Viarchoŭnym Saviecie “prajekty zakonaŭ pisaŭ nieviadoma kamu i navošta”. Na moj pohlad, zakanatvorčaja praca frakcyi BNF (vysiłki ŭsiaho 30 čałaviek!) zrabiła ź virtualnaj RB realnuju Respubliku Biełaruś.

Deputaty ad BNF zrabili ŭsio mahčymaje, što tolki mahli zrabić, majučy deputacki mandat. Viarchoŭny Saviet CHII sklikańnia pryniaŭ 1719 zakanadaŭčych aktaŭ, u tym liku 404 zakony. Nastupny Viarchoŭny Saviet paśpieŭ pryniać u try razy mieniej, a novych zakonaŭ usiaho 13.

Heta byŭ tolki nieabchodny pravavy padmurak, apiryšča, na jakim sfarmavałasia novaja biełaruskaja dziaržava.

Dla Čobata i biełaruskaja historyja, i palityka, i šmat inšaha vyhladaje vielmi prosta. Maŭlaŭ, jak tolki hetyja durni-apazycyjanery nie zdahadalisia, što rabić treba było voś tak i tak. Što ž, spračacca nia budziem. Ale jak niedarečna hučać zaraz jahonyja pokazki pra “narodnuju revalucyju” 1994 h. i “narodnuju lehiendu” sa Škłova. Kolki ŭžo kazałasia pra prychavany źmiest hetych padziejaŭ, ab kramloŭskich palittechnalohijach i kahebešnych manipulacyjach… Zabyvajučysia pra heta, tak lohka pavieryć u vypadkovaść dziaržaŭna-palityčnych źmienaŭ u Biełarusi. Tamu nielha nie pracytavać jašče adnaho miesca z “Novaj Halilei”:

Lohka ŭsio razumieć i razumnamu pić!

Tolki dziatlik dziaŭbie i nia moža prabić

tuju kryŭdu – na čas i na Boha.

Zrešty, navat nia kryŭdu, a vybar pusty,

dy jašče nieviadoma – ci sam vybraŭ ty,

ci ŭžo tak paviarnuła daroha.

Ale ja ŭsio ž vieru ŭ pieramohu śviadomaha vybaru.

Siaržuk Aržancaŭ, Klimavičy