Na jakoje voziera pajechać
Vosiem paradaŭ na adpačynak
U Biełarusi naličvajecca 20 tysiačaŭ rek i ručajoŭ, bolš za 10 tysiačaŭ azioraŭ, 143 vadaschoviščy i amal 1500 bujnych, tak by mović, respublikanskaha značeńnia, sažałak. Na jakich ź ich možna kupacca bieź niebiaśpieki dla zdaroŭja? Možna, viadoma, vybiracca “tudy, kudy j ludzi”: temperatura vady na Naračy ciapier +18…+19oS, na Vilejskim vadaschoviščy — +21…+22oS, na Mienskim mory — +21… +22oS. Adnak ža nia ŭsie lubiać być “u kučy”. Jak vybrać sabie zdarovaje i ekzatyčnaje miesca dla adpačynku?
Płytkija aziory
Niama voziera, staŭka ci raki, zusim nieprydatnych dla kupańnia. Na dazvoł ci zabaronu kupacca ŭ vadajomie ŭpłyvajuć navat umovy nadvorja, jakija mohuć istotna pahoršyć jakaść vady. Naprykład, niehłybokaje voziera ŭ śpioku moža stać nieprydatnym dla kupańnia prosta tamu, što vada voziera dobra prahrajecca pa ŭsioj hłybini, pačynaje ćviści, hublaje prazrystaść, moža stać spryjalnym asiarodździem dla raźvićcia chvarobatvornych bakteryjaŭ (jak Kamsamolskaje voziera ŭ Miensku, aziory Dachnarskaje, Zvanaje, Rasna na Połaččynie i inš.). U ciopłaj vadzie mohuć zavieścisia ŭsialakija kišečnyja pałački, a taksama hlisty.
Dźvie truby ŭ adno voziera
Niepažadana kupacca ŭ aziorach, raźmieščanych u miežach haradoŭ: tut moža być mnostva krynicaŭ zabrudžvańnia roznaha pachodžańnia. Tak, u Miorskaje voziera, jak zafiksavali ekolahi, viali dźvie truby: z adnoj biehła vada pavyšanaj temperatury (37oS pry temperatury vady ŭ voziery 16—18oS), z druhoj, naadvarot, — panižanaj temperatury (12oS), ale vielmi mineralizavanaja (z utrymańniem solaŭ kala 980 mh/ł).
Zaazierje pad Białyničami
Nia ŭsie aziory majuć dobruju na vyhlad i na vobmacak vadu. Naprykład, vada moža być brunatnaj ad pastupleńnia huminavych kisłotaŭ i žaleza. U takuju vadu i sam nie zachočaš paleźci. Prykładam, voziera Zaazierje ŭ Białynickim rajonie (hłybinia kala 12 m). Choć chimična vada ŭ im vielmi čystaja, ź nizkim uzroŭniem mineralizacyi (da 17,0 mh/ł), adnak jana maje kisłaje asiarodździe (rN 5,0). Dabracca da samoha voziera składana, bo mieścicca jano miž bałotaŭ vierchavoha typu. Tut niama ryby i vielmi biednaja raślinnaść. Zaazierje praktyčna nie naviedvajuć rybaki i turysty, tamu jano zachavała amal pieršabytny vyhlad.
Sudable
Dno voziera moža być piasočnym, zručnym dla kupańnia, a moža być ź vialikim słojem hleju, ci saprapelu (da 10—20 m) — pieravažna ŭ dastatkova starych azioraŭ, dzie šmat bijamasy raślinnaha pachodžańnia i raznastajnych mikraarhanizmaŭ (fitaplankton, zoaplankton, zaabentas). Usie jany žyvuć vielmi niadoŭha i, admirajučy, pavialičvajuć hleisty słoj. Čym bolš płytki vadajom i čym bolšy vidavy skład mikraarhanizmaŭ i raślinnaści ŭ im, tym chutčej “stareje” voziera. U taki vadajom zojdzieš pa kalena — i pierapeckaješsia tak, što doŭha nie admyješsia. Naprykład, u voziery Sudable na Smalaviččynie słoj saprapelu — da 30 metraŭ.
Z dryhvianistymi bierahami
U voziera mohuć być topkija, dryhvianistyja bierahi, što taksama nie spryjaje kupańniu. Na takich aziorach apałyja drevy i haliny, što pastupova apuskajucca na dno, taksama pahražajuć surjoznaj niebiaśpiekaj kupalščykam, asabliva amataram davać nyrca. Takoje voziera Čyrvonaje ŭ Žytkavickim rajonie.
Narač, Ryčy, Kromań, Švakšty
Nia ŭsie aziory prydatnyja dla adpačynku i ź inšych pryčynaŭ: nie padrychtavanyja plažy, miescy dla kupańnia, kiempinhi, dzie mahli b spynicca turysty, niama padrychtavanych miescaŭ dla vohniščaŭ, niama bijaprybiralniaŭ ci choć by prosta prybiralniaŭ. Heta tyčycca navat azioraŭ, raźmieščanych pobač z bujnymi haradami, pasiołkami (Rasona, Sianno, Łukomskaje, Miorskaje, Lepielskaje, Bałojsa, Zasłaŭskaje vadaschovišča i inš.). Najbolš prystasavanyja ŭ hetym sensie dla adpačynku — aziory na terytoryi nacyjanalnych parkaŭ i zakaźnikaŭ ahulnadziaržaŭnaj i miascovaj značnaści. Samyja viadomyja ź ich — Narač i Śviciaź, Ryčy (Brasłaŭskaja hrupa), Kromań (Nalibockaja hrupa), Sosna (Šumilinski rajon), Čarbamysła (Połacki rajon), Vialikaje Astravita (Połacki rajon), Vialikija Švakšty (Pastaŭski rajon), Biełaje (poŭdzień Bieraściejskaha rajonu).
Nacyjanalnyja parki, zapaviedniki, zakaźniki, pomniki pryrody — hidralahičnyja, bataničnyja, aziornyja, račnyja, vodna-bałotnyja, žuravińniki — usie adznačanyja na specyjalnaj ahladna-tapahrafičnaj mapie (maštab 1:500000), jakaja vyjšła ŭ 1996 h.
“Čorny śpis” azioraŭ
U “čorny śpis” Paazierja supracoŭniki navukova-daśledčaj labaratoryi vozieraznaŭstva zaličvajuć 26 azioraŭ: Daŭble, Naviata, Pahošča, Śviatca — u Brasłaŭskim rajonie; Vialikaje, Zabielskaje, Muškackaje, Piatroŭskaje, Sietaŭskaje — u Hłybockim rajonie; Miorskaje, Asinaŭka — u Miorskim rajonie; Zadzieŭskaje, Kavalki — u Pastaŭskim rajonie; Lesava, Luchava, Miadźviedžyna, Sierdava, Sałaniec — u Połackim rajonie; Sianno — u Sieńnienskim rajonie; Bajarskaje, Łukomskaje, Choćkaŭskaje — u Čašnickim rajonie; Kruhlik, Leskavičy — u Šumilinskim rajonie. Siudy ž možna dałučyć Biełaje i Čornaje aziory ŭ Biarozaŭskim rajonie: hetyja vadajomy nie adpaviadajuć haspadarča-pitnym, kulturna-pobytavym i rybnahaspadarčym normam.
Samaja miakkaja vada —
u Brednie
Samaje nizkamineralizavanaje voziera Biełarusi — Bredna, što ŭ Rasonskim rajonie. Tut vada amal dystylavanaja — usiaho kala 14,0 mh solaŭ na adzin litar. Nievysokaje ŭtrymańnie solaŭ (ad 14 da 40 mh/ł) majuć aziory Vialikaje Astravita, Vielle, Dubok (Połacki rajon), Strečna (Miorski rajon), Bielaniec (Rasonski rajon). A voś vada ŭ aziorach Muhiryna, Turasy i Paŭazierje (Vušacki rajon), Šyłava (Połacki rajon) padobnaja da minerałki. Mineralizacyja ŭ ich siahaje 500—700 mh/ł.
Ad nas škoda
Toje, što vy vykarystoŭvajecie aziory dla kupańnia i adpačynku, škodzić vadajomu. Kožnaje voziera moža “pryniać” za sezon tolki peŭnuju kolkaść adpačyvalnikaŭ, u zaležnaści ad płoščy voziera, jahonaj hłybini, čyścini. Tak, Śviciaź, naprykład, raźličana na arhanizavany adpačynak 2000—2500 čałaviek za hod, niearhanizavany adpačynak 40000 čałaviek za hod. U peryjad aktyŭnaha łovu ryby tut mohuć biaz škody dla voziera adpačyvać z vudaj 5—10 čałaviek u dzień. A tudy narodu najaždžaje... Tamu adpačyvajcie aščadna. Bo aziory Biełaje, Sialava, Śviciaź, Sianno, navat pry ichnych vialikich pamierach i zapasach vady, za 50 hadoŭ daviedzienyja da takoha stanu, što kupacca ŭ ich stała niebiaśpiečna: jakaść vady vielmi blizkaja da škodnaj dla zdaroŭja.
“Dzikuny” musiać pavodzić siabie na voziery cyvilizavana: karystacca prybiralniaj, palić zahadzia narychtavany sušniak, pakidać mašynu ŭ aŭtakiempinhu.
Štrafy
Štrafy za łoŭlu ryby ŭ zapaviednych miescach, samavolnyja parubki i raskładańnie vohnišča nia tam, dzie treba, składajuć ad 3 (minimum) da 50 bazavych adzinak, a pry vialikaj škodzie (vohnišča, jakoje pierarasło ŭ pažar; brakańjerstva) parušalnika mohuć pryciahnuć navat da administracyjnaj ci kryminalnaj adkaznaści. Parkavacca ŭ zapaviednych zonach možna tolki ŭ vyznačanych dla hetaha parkoŭkach.
Arkadź Šanski
Aziory robiacca płytkimi i ciopłymi
Aziory robiacca bolš płytkimi i ciopłymi ŭ suviazi z hlabalnym paciapleńniem u apošnija 13 hadoŭ. Siaredniaja červieńskaja temperatura pavierchnievaha słoju vady ŭ Naračy ŭ apošnija hady składała +17,3oS, u lipieni +19,3oS, u žniŭni — +19,4oS. Jašče 50 hadoŭ tamu jana była zazvyčaj na 0,7—1,5oS nižejšaja. Miž tym, paciapleńnie pryvodzić da pavieličeńnia vypareńniaŭ z vodnaj pavierchni. Heta adna z pryčynaŭ raptoŭnaha panižeńnia ŭzroŭniu vady ŭ Naračy, poruč ź mienšaj kolkaściu apadkaŭ i, adpaviedna, źmianšeńniem prytoku ŭ apošnija hady.
Aziory — unikalny pryrodny skarb: jany źmiakčajuć klimat, spryjajuć padtrymańniu pryrodnaha balansu. A ich estetyčnuju kaštoŭnaść niemahčyma acanić ani ŭ rublach, ani ŭ dalarach. Ilvinaja dola finansaŭ na achovu azioraŭ pastupaje ź niebahatych miascovych biudžetaŭ. Z ahulnadziaržaŭnaha fondu finansujecca tolki 10% pryrodaachoŭnych mierapryjemstvaŭ.
Supracoŭniki navukova-daśledčaj labaratoryi vozieraznaŭstva hieahrafičnaha fakultetu Biełdziaržuniversytetu miarkujuć, što apošnija hady antrapahiennaja nahruzka na aziory pamienšała. Raniej z paloŭ (razam ź ściokami) u aziory traplała vialikaja kolkaść fosfaru i azotu, što paharšała jakaść vady. Praŭda, pa miery rostu sielhasvytvorčaści znoŭ raście škoda ad sielskaj haspadarki: u aziory bolš vymyvajecca ŭhnajeńniaŭ z paloŭ. Tak, u 1994 h. było ŭniesiena 701 tys. t uhnajeńniaŭ, a ŭžo ŭ 1995 h. hety pakaźnik źmienšyŭsia da 512 tys. t. Ale ad 1996 h. hetaja ličba ŭ cełym patrochu raście (letaś jana skłała 788 tys. t).
Bolšaja častka našych azioraŭ utvoranaja ledavikom kala 9—10 tysiačaŭ hadoŭ tamu. Pieravažnaja balšynia ich (90%) majuć płošču da 0,5 km2. Samaje hłybokaje voziera Biełarusi — Doŭhaje (da 53,7 m). Samaje vialikaje pa płoščy — Narač (80 km2). Za Naračču ŭ piaciorku najbolšych uvachodziać Aśviejskaje (52,8 km2), Čyrvonaje (43,6 km2), Łukomskaje (36,7 km2), Dryviaty (36,1 km2).
Kamientary