Jak my nia stali hramadzianami BNR
1997 hod. Nad krainaj navisła pahroza straty dziaržaŭnaści. Zaklučanaja damova ab “sajuzie” Biełarusi i Rasiei. Rusifikacyja šaleje. Apazycyja zdolnaja vyvieści na vulicy dziasiatki tysiač čałaviek, ale nia viedaje, kudy ich pavieści. Intelihiencyja napružana šukaje, jak uratavać dziaržaŭnaść i honar nacyi.
U lipieni 1997 hodu ŭ čatyroch maładych biełarusaŭ, što žyvuć u troch roznych krainach, uźnikaje ideja adnaŭleńnia hramadzianstva BNR. Jany źviartajucca da kiraŭnictva Rady Biełaruskaj Narodnaj Respubliki — symbaličnaha nacyjanalnaha pradstaŭnictva, što praisnavała na Zachadzie ŭ čas savieckaje akupacyi Biełarusi, — z zajavami pra ŭstupleńnie ŭ hramadzianstva BNR. Pakul heta tolki pryhožy žest, hučny znak dla biełaruskaha hramadztva i eŭrapiejskaje hramadzkaści, a zaŭtra, u vypadku dałučeńnia Biełarusi da Rasiei, — realnaja stratehija niehvałtoŭnaha supracivu i jurydyčnaje vyjście dla miljonaŭ ludziej. Praz paŭhodu inicyjatyvu maładych ludziej raptam padchoplivaje palityčnaje kiraŭnictva Biełaruskaha narodnaha frontu. Z pačatku 1998-ha jano razhortvaje akcyju “Hramadzianstva BNR”. Ludzi padajuć zajavy, atrymlivajuć papiery ab pryniaćci hetych zajavaŭ. Adnak u 1999 h. sprava raptoŭna ścichaje. Čamu ramantyčnaja ideja tak i nie była realizavana? Ci zastajecca inicyjatyva aktualnaj?
12—14 lipienia ŭ Vilni adbudziecca kanferencyja Eŭrapiejskaha sektaru Rady BNR z udziełam Staršyni Rady Ivonki Surviłły. Delehaty buduć havaryć pra stan našaj krainy i šukać šlachi ŭpłyvu na palityčnyja pracesy ŭ Biełarusi. Napiaredadni my źviarnulisia z pytańniami da ludziej, jakija mieli niepasrednaje dačynieńnie da padziej 1997—99 h.
Ideja adnaŭleńnia hramadzianstva Biełaruskaj Narodnaj Respubliki naležyć biełaruskamu navukoŭcu Siarhieju Šupu. Źjaviłasia jana padčas pracy z dakumentami BNR u Dziaržaŭnym archivie Litvy. Siarod papieraŭ, kanfiskavanych u 1920 h. u biełaruskaha dziejača Janki Čarapuka litoŭskimi pamiežnikami, byli dziesiać niezapoŭnienych pašpartoŭ BNR. Šupa ledźvie ŭtrymaŭsia, kab nie “rekvizavać” ich dy nie skarystać pa pryznačeńni. Tym bolš što jon na toj čas byŭ asobaj biez hramadzianstva: biełaruskija ŭłady ŭ 1992 h. admovili jamu ŭ pryniaćci ŭ hramadzianstva RB.
Heta j padšturchnuła Siarhieja Šupu “zrabicca hramadzianinam BNR, u jakaści emacyjna-symbaličnaha aktu”.
Jon mierkavaŭ albo skarystać archiŭnyja pašparty, albo zrabić ź ich dakładnyja kopii. U 1995 h. technalahičny aspekt abmiarkoŭvaŭsia ź Lonikam Tarasevičam, jaki mieŭ kalarovuju kapijavalnuju mašynu. Zapoŭnieny pašpart musiŭ być dasłany kiraŭnictvu Rady BNR u emihracyi na zaćvierdžańnie.
“Hetaja ideja kałychałasia ŭ našym vuzkim vilenskim kole, pakul u lipieni 1997-ha ŭ Vilni nie adbyŭsia źjezd Eŭrapiejskaha sektaru Rady BNR, — zhadvaje Siarhiej Šupa. — Siedziačy na pasiedžańni, my z Dubaŭcom skłali tekst i napisali pa zajavie na imia prysutnaha Barysa Rahuli — na toj čas namieśnika staršyni Rady BNR. Zaprapanavali zrabić toje samaje Vincuku Viačorku, jaki spačatku niedavierliva skasavuryŭsia, ale paśla karotkaha seansu namaŭleńnia taksama dałučyŭsia. Pobač siadzieŭ Siaržuk Sokałaŭ-Vojuš, jakoha doŭha ŭhavorvać nie daviałosia. Na stoł Rahulu lehli čatyry zajavy.
Toj nia viedaŭ, što ź imi rabić, paličyŭšy, što my prosimsia ŭ Radu BNR. A my ž chacieli stacca prostymi šarahovymi hramadzianami.
Tak heta ŭsio i zavisła, bo nichto nia viedaŭ, što rabić dalej. Praź niejki hod ideja hramadzianstva BNR raptam uspłyła ŭ vyhladzie akcyi Biełaruskaha narodnaha frontu z padačy Zianona Paźniaka”.
Siarhiej Šupa ličyć, što akcyja pieratvaryłasia ŭ palityčnuju kampaniju BNF i “ničym istotnym nie skončyłasia”. A pačatkovaja ideja była — zhurtavać ludziej “na nadpartyjnaj i nadasabovaj asnovie vakoł niezaležnickaj idei, pazbavić kankretnyja partyi i siły manapolii na jaje”. Siarhiej Šupa zhadvaje, što na pačatku akcyi “Hramadzianstva BNR” jon i inšyja aŭtary tych pieršych zajavaŭ “pasprabavali dakładniej akreślić svaju ideju, kab dapamahčy skiravać jaje ŭ bolš kanstruktyŭnaje rečyšča, — tak źjaviŭsia Memarandum, nadrukavany ŭ toj čas u “Našaj Nivie”. Hetaja sproba praciahu nia mieła”.
Paźniaka pakryŭdziła słova “hrošy”
Na momant pačatku akcyi “Hramadzianstva BNR” Lavon Barščeŭski vykonvaŭ abaviazki staršyni BNF “Adradžeńnie”. Jon byŭ suprać hetaje akcyi.
“Ja kazaŭ, što pad luby prajekt patrebna adpaviednaja padrychtoŭka. Treba hrošy, reklamnaja kampanija, buklety, masavaja raskrutka idei ŭ ŚMI, sapraŭdnyja dakumenty, a nie listki papiery. Tolki tady možna było dasiahnuć pośpiechu. Paźniak pakryŭdziŭsia, kali my zahavaryli pra srodki. Kaža, što ludzi zaŭsiody pracavali za tak… A lubaja akcyja pavinna mieć plan praviadzieńnia plus finansavańnie.
Mnohija kiraŭniki BNF, za vyklučeńniem Papkova i Bieleńkaha, skieptyčna vykazvalisia nakont akcyi, ale spravu rabili. Praŭda, papiaredžvali, što jana vyljecca ŭ niekalki dziasiatkaŭ tysiač zajavaŭ. Što j atrymałasia”.
Lavon Barščeŭski ŭpeŭnieny, što da idei hramadzianstva BNR možna viarnucca.
Tolki surjoznaja siła
Viačasłaŭ Siŭčyk padčas kampanii kiravaŭ rehistracyjnaj hrupaj pry BNF, jakaja była stvorana ŭpravaj. Pavodle jahonych słovaŭ, da 1999 h. było sabrana 15 tysiač zajavaŭ: “Padzieł BNF prypyniŭ hetuju spravu. Ja bačyŭ u akcyi mažlivaść hurtavańnia siłaŭ. My analizavali vyniki pa rajonach, raźličvali, što hramadzianie BNR stanucca padmurkam našaj dziejnaści.
U 1998—99 h., kali jašče byŭ adziny BNF, bolšaść mienskaha kiraŭnictva vystupała suprać zboru zajavaŭ u hramadzianstva BNR. Prajekt hramadzianstva BNR byŭ jakraz spravaj adzinaha Frontu. Paśla raskołu ŭžo nie chapiła siłaŭ jaho praciahvać. Ja addaŭ usie materyjały i va ŭpravu adnoj arhanizacyi, i va ŭpravu druhoj. Adnak jany nia zdoleli ich vykarystać”.
Siŭčyk taksama vieryć, što viartańnie da idei hramadzianstva BNR mahčymaje, ale pry ŭmovie, što “budzie palityčnaja arhanizacyja — ci abjadnany BNF, ci inšaja surjoznaja biełaruskaja palityčnaja siła”.
Akcyja doŭžyłasia ŭsiaho niekalki tydniaŭ
My skantaktavalisia z Varšavaj, kab atrymać kamentar Zianona Paźniaka. Voś što jon adkazaŭ:
— U pačatku 1998 h. ja, jak staršynia Frontu, kanceptualna prapanavaŭ hetuju ideju ŭ jakaści doŭhaterminovaj palityčnaj akcyi, paklikanaj padrychtavać lehalna praŭnuju demakratyčnuju pieramienu ŭłady ŭ Biełarusi z apiryščam na ideały BNR.
Pytańnie razhladałasia nami adnačasna ŭ Biełarusi i ŭ Ńju-Jorku. Rašeńnie Frontu było padtrymana taksama Prezydyjumam Rady BNR, na jakim ja pradstaŭlaŭ hetaje pytańnie.
“NN”: Ci svoječasova ładziłasia akcyja?
Z.P.: Jaje dobra było b pačać krychu raniej, jašče ŭzimku, kali ŭžo źjaviŭsia moj artykuł “Viartańnie BNR”, dzie havaryłasia pra aferu “Chartyi-97” i chutkaje vyciahvańnie ŭ biełaruskuju palityku M.Čyhira (potym hramadztva ŭsio heta baluča pieražyło).
Palityčnaja akcyja “Hramadzianstva BNR” była prapanavanaja tady pobač z akcyjaj “Adstaŭka” jak hałoŭnaje palityčnaje dziejańnie Frontu.
Paśla listapadaŭskaha pieravarotu 1996 h., źniaćcia z paradku dnia pytańnia impičmentu i źniknieńnia sensu “antyłukašenkaŭskaj apazycyi”, pahruntavanaj na impičmencie, ja prapanavaŭ stvaryć Biełaruski vyzvolny ruch — šyrokuju nacyjanalna-demakratyčnuju apazycyju supraciŭleńnia dyktatury, jakaja pavinna była hruntavacca na biełaruskaj nacyjanalnaj idei i admaŭleńni “intehracyi” i “sajuzaŭ” z Rasiejaj.
Tamu akcyja “Hramadzianstva BNR” ustryvožyła peŭnyja koły ŭ Maskvie i Berlinie. U hety čas u Biełaruś pryjaždžaje Hans-Hieorh Vik i (pa ŭzhodnienaści z Maskvoj) pačynaje stvarać svaju “abjadnanuju apazycyju” z palitpartyjaŭ, aryjentavanuju na “demakratyčnuju” Rasieju i pazycyi zachodniaha liberalizmu.
Z hledzišča hetaj sytuacyi akcyju z hramadzianstvam BNR lepiej było pačać u studzieni. Ale padrychtoŭka hetaj spravy (uličvajučy i ciažkaści kaardynacyi praz akijan) zaniała kala troch miesiacaŭ.
“NN”: Nakolki ŭdałaj była jaje realizacyja?
Z.P.: Akcyja pačałasia niapoŭnymi siłami Frontu (tymi, jakija aryjentavalisia na nacyjanalna-vyzvolnuju apazycyju) i adrazu pakazała vialiki nacyjanalny patencyjał u hramadztvie. U čas masavych mierapryjemstvaŭ zajavy ŭ Hramadzianstva BNR padavali adrazu pa dźvie tysiačy asobaŭ u dzień.
Adnak u druhoj pałovie 1998 h. Narodnaha frontu ŭžo było nie paznać. Arhanizacyja tady była ŭžo raskołataja nia tolki ŭ kiraŭnictvie, ale, faktyčna, i pa strukturach. Nielha ŭžo było masava mabilizavać uvieś Front na bieskaryślivuju idejnuju Biełaruskuju spravu. Bolš-mienš paśladoŭna akcyja doŭžyłasia ź pierapynkami ŭsiaho niekalki tydniaŭ. Potym — redka i sparadyčna. Padziei 1999 h. uvohule adterminavali jaje praviadzieńnie.
“NN”: Jakija pamyłki zrabili arhanizatary akcyi padčas jaje praviadzieńnia?
Z.P.: Pamyłak nie było. Isnavała sytuacyja nieadzinaha Frontu, što rabiła arhanizacyju praktyčna niedziejazdolnaj.
“NN”: Ci moža ŭ budučyni nacyjanalny ruch viarnucca da idei hetaj akcyi, ci heta ŭžo niemahčyma?
Z.P.: Heta mahčyma i moža stać patrebnym u luby čas. My nie zdymajem akcyi “Hramadzianstva BNR” z zadačaŭ biełaruskaj nacyjanalnaj palityki i ź planaŭ našaj dziejnaści. Asabliva ciapier, paśla źmieny rasiejskaj dyplamatyčnaj terminalohii i adkrytaj demanstracyi aneksijanisckaj pazycyi Rasiei ŭ dačynieńni da Biełarusi.
Viartańnie niemahčymaje
Na dumku Siarhieja Dubaŭca, adnaho ź inicyjataraŭ akcyi, hramadzianstva BNR davała mahčymaść aptymistyčnaj kansalidacyi biełarusaŭ.
“Dziejańni režymu pasialali ŭ dušach nacyjanalna śviedamych ludziej apatyju, šmat chto rasčaravaŭsia i ŭ dziejnaści apazycyi. Absalutnym aŭtarytetam vyhladała tolki Rada BNR — dalokaja, ale adkaznaja, nie zadziejanaja ŭ svarkach i niepartyjnaja.
Prapanavany mechanizm pryjomu ŭ hramadzianstva praduhledžvaŭ samy niepasredny ŭdzieł Rady BNR. Jana miełasia razhladać zajavy ludziej, prymać rašeńnie i farmavać archiŭ. Zaakijanskaje znachodžańnie Rady nadavała ŭsiamu hetamu pracesu adčuvańnie značnaści i niezaanhažavanaści.
Mierkavałasia, što bolšaść biełarusaŭ pryznajuć siabie hramadzianami BNR, bo idei niezaležnaści, demakratyi i biełaruščyny tak ci inakš blizkija ŭsim biełarusam.
Praktyčny plon hetaje akcyi bačyŭsia ŭ nastupnym. Skažam, kali b hramadzianin BNR — prośbit prychodziŭ da hramadzianina BNR — načalnika, jany b nie pačuvalisia čužymi i lahčej vyrašali b pryvatnaje pytańnie z dumkaju pra karyść Biełarusi. Albo kali na baćkoŭskim schodzie ŭ škole baćkam prapanavali pisać zajavy na biełaruskaje navučańnie dziaciej, bo “klasu pieravodziać na rasiejskaje navučańnie” (paŭsiudnaja sytuacyja tych časoŭ), dyk dvuch hramadzianaŭ BNR chapiła b, kab śviedama supraćstajać statkavamu instynktu astatnich. Naahuł dla paspalitaha biełarusa nabytaje hramadzianstva BNR miełasia pryśpiešyć terytaryjalnuju samaidentyfikacyju, kab ludzi pačali myślić maštabami svajoj “maleńkaj” Biełarusi, a nie televizijnymi absiahami “ad Buha da Kurył”, što dahetul u masavaj śviedamaści źjaŭlajecca hałoŭnaj pieraškodaj samaidentyfikacyi.
Kali b ideja hramadzianstva ažyćciaviłasia, my b mieli zaŭvažnaje palapšeńnie hramadzkaha klimatu ŭ krainie i adkazy na referendumach vyhladali b bolš lahična (a nia tak, što “nie chaču viedać, kudy iduć hrošy ź biudžetu krainy”).
Čamu ideja nie ažyćciaviłasia? Bo jaje asnoŭnyja pryncypy byli adrazu ž parušanyja na praktycy. Rada BNR faktyčna delehavała svaje paŭnamoctvy BNF, jaki manapalizavaŭ ideju i zrabiŭ jaje partyjnaj. Daviedki pačali vydavać emisary partyi. Vyhladała, što nabyć hramadzianstva — nibyta ŭstupić u Front. Z čaho b heta ŭstupać u jaho liberałam, sacyjał-demakratam ci toj tvorčaj intelihiencyi, jakaja ŭ svoj čas rasčaravałasia ŭ BNF i jaho pakinuła? Albo — paspalitamu biełarusu, jaki curajecca partyjnaści? Abo — vertykalščyku, jaki pa aznačeńni nie pajšoŭ by ŭ štab nieprymirymaha “Adradžeńnia”?.. Tak ideja z usienarodnaj była pieratvoranaja ŭ adnapartyjnuju i sprafanavanaja. Druhim kancom hetaja “pałka” ŭdaryła pa aŭtarytecie Rady BNR.
Siońnia viartańnie da stračanaje idei ŭ tym vyhladzie, jak zadumlałasia, užo niemahčymaje. U śviedamych biełarusaŭ nie zastałosia absalutnych ramantyčnych aŭtarytetaŭ, dyj zadačy na paradku dnia stajać inšyja: treba hurtavać nacyju vakoł toj niezaležnaści, jakuju majem”.
Respublika Biełaruś zachavała svaju niezaležnaść. A pakolki źnikła pahroza niezaležnaści, nia stała nadzionnaj patreby ŭ akcyjach kštałtu “Hramadzianstva BNR”. Adnak efekt taje karotkaterminovaje akcyi pakazaŭ, što Rada BNR pavinna adyhryvać u palityčnym žyćci Biełarusi bolšuju rolu. Musiła b, bo mahła b heta rabić.
Padrychtavaŭ Aleh Tačony
Kamientary