Demakratyčnaja apazycyja padrychtavała prajekt Małoj Kanstytucyi na pierachodny peryjad. Hałoŭnyja źmieny datyčać vybarnaha zakanadaŭstva, padziełu funkcyj miž halinami ŭłady. Jany adpaviadajuć praktycy eŭrapiejskich krainaŭ. Prapanujem hety dakument uvazie hramadzkaści.
Małaja Kanstytucyja — heta dakument, jaki dziejničaje ŭ pierachodnyja peryjady. Naprykład, u časie pierachodu krainy ad dyktatury da cyvilizavanaha hramadzkaha ładu. U Polščy było až try takija Kanstytucyi, pavodle Małoj Kanstytucyi žyvie zaraz Izrail. Dla Biełarusi hetkuju «Kanstytucyju na vyrost» pryniaŭ 26—27 traŭnia Kanhres demakratyčnych siłaŭ.
Raspracavała jaje hrupa ekspertaŭ u halinie kanstytucyjnaha prava. Siarod ich byŭ i były śpikier Viarchoŭnaha Savietu Miečysłaŭ Hryb, pad čyjoj redakcyjaj prymałasia pieršaja Kanstucyja Respubliki Biełarusi 1994 h.
«Małoj» Kanstytucyja zaviecca, bo niapoŭnaja. Tam niama raździełaŭ «vialikaj» Kanstytucyi, jakija, na dumku raspracoŭščykaŭ, adpaviadajuć normam mižnarodnaha prava. Źmieny zakranuli vybarčaje zakanadaŭstva, raźmiežavańnie funkcyjaŭ miž halinami ułady. Čym jašče Małaja Kanstytucyja roźnicca ad dziejnaj? Adkazvajuć składalniki.
Miečysłaŭ Hryb, były śpikier Viarchoŭnaha savietu (1994—96): «U paraŭnańni ź siońniašniaj Kanstytucyjaj uniesieny istotnyja źmieny ŭ pytańni dziaržaŭnaha budaŭnictva. Pavialičvajucca pravy ŭradu i parlamentu. Parlament budzie nazyvacca Viarchoŭnaja Rada, jak va ŭkraincaŭ. Razhladaŭsia varyjant nakont Vyšejšaha sojmu, adnak byŭ adkinuty.
Taksama my zakłali ŭ Małuju Kanstytucyju novy padychod da farmavańnia parlamentu. Ciapier vybary buduć prachodzić pa mažarytarna‑praparcyjnaj systemie. 50% deputataŭ buduć abiracca pa mažarytarnaj systemie, a druhaja pałova — pa partyjnych śpisach. Zrabić adrazu praparcyjnuju systemu niemahčyma: u častcy biełaruskich rehijonaŭ niama adpaviednych partyjnych strukturaŭ.
Prezydentu budzie ciažej adpravić u adstaŭku parlament. Naprykład, kali jon unosić na hałasavańnie ŭ Radu kandydaturu premjer‑ministra, parlament moža adchilić jaje dvojčy. Paśla Rada musić unieści svaju kandydaturu, kali i jaje nie zaćvierdziać, prezydent moža adpravić parlament u adstaŭku.
Byŭ varyjant i nakont taho, što Biełaruś musić stać parlamenckaj respublikaj, ale my paličyli, na pierachodnym etapie pasada prezydenta nieabchodnaja.
Valery Fadziejeŭ, były namieśnik staršyni Kanstytucyjnaha sudu: «Saviet ministraŭ musić być najvyšejšym orhanam dziaržaŭnaj ułady ŭ krainie, tak zakładziena i ŭ Małoj Kanstytucyi. Saŭmin budzie rabić spravazdačy pa zroblenaj pracy pierad parlamentam. Pryznačać premjera budzie parlament pa prapanovie prezydenta. Astatni kabinet budzie prapanoŭvacca premjeram.
U Małuju Kanstytucyju ŭniesienaje i pytańnie niedavieru da ŭradu. Kali parlament vyrašaŭ, što ŭrad nia spraviŭsia z prahramaj całkam ci z asobnym pytańniem (skažam, biudžetu), parlament maje prava adpravić urad u adstaŭku.
U Małoj Kanstytucyi my admovilisia ad prezydenckaj vertykali, jakaja isnuje siońnia ŭ Biełarusi. Praŭda, budzie pasada ŭpaŭnavažanaha ad uradu va ŭsich terytaryjalnych adzinkach krainy. Jon nia budzie ŭmiešvacca ŭ spravy miascovaj ułady, a tolki sačyć za vykanańniem kanstytucyjnych normaŭ».
Hary Pahaniajła, pravaabaronca: «Paŭnamoctvy prezydenta istotna pamienšanyja. Asabliva abmiežavańni tyčacca zakanadaŭčaj ułady, jaje prezydent pazbavicca całkam. Razam z tym zastaniecca fihuraj znakavaj u palityčnym žyćci. Naprykład, jon budzie hałoŭnakamandujučym vojskaŭ. Rašeńni nakont pryznačeńnia vyšejšaha čynavienstva prezydent prymać nia budzie. Siońnia ž prezydent prymaje 98% takich rašeńniaŭ.
Histaryčny dośvied susiednich krainaŭ padkazvaje, što całkam admaŭlacca ad pasady prezydenta niemetazhodna. Prezydent musić zastavacca kansalidujučaj siłaj u hramadztvie. Najbolš padychodziačaj formaj kiravańnia dla Biełarusi źjaŭlajecca parlamencka‑prezydenckaja respublika. Jaje asnovy i byli zakładzienyja ŭ Małuju Kanstytucyju».
Siarhiej Alfier, juryst: «U parlamencie budzie 260 čałaviek, bolš čym ciapier. Pamienšacca vybarčyja akruhi, siońnia ŭ akruzie 60—70 tys. vybarcaŭ, my prapanujem — 50—55. Prezydenckija vybary zastanucca ŭsieahulnymi. My ličym, što vybarčyja kamisii pavinny zbolšaha składacca z pradstaŭnikoŭ palityčnych subjektaŭ, jakija siońnia prosta nia mohuć trapić u kamisii.
Siońnia faktyčna tolki adzin subjekt moža abviaščać referendum — prezydent. Pavodle Kanstytucyi, taksama moža parlament i narod, ale prezydent u stanie nia dać dazvołu na jaho praviadzieńnie. Pavodle Małoj Kanstytucyi prezydent uvohule nia moža abviaščać referendum. Heta ŭ stanie zrabić tolki Viarchoŭnaja Rada i narod. Apošniamu subjektu, kab abvieścić referendum, treba sabrać minimum 30 tys. podpisaŭ u kožnaj vobłaści, a taksama ŭ Miensku. Ličba źnižanaja praktyčna ŭ dva razy, siońnia patrabujuć 450 tys. podpisaŭ.
Adna z hałoŭnych asablivaściaŭ Małoj Kanstytucyi — uzrastańnie roli miascovaha samakiravańnia. Heta nablizić Biełaruś da demakratyčnych krainaŭ. Samakiravańnie praduhledžvajecca dvuchźvianovaje, a nie trochźvianovaje (sielskija, haradzkija, abłasnyja vykankamy), jak siońnia. Dakładna zastaniecca abłasny ŭzrovień, jaki budzie druhi, pakul nia vyrašana. Miascovyja saviety buduć mieć svaje prybytki, jakija nia zmoža zabirać dziaržava. Nieabchodna pryziamlić miascovuju ŭładu, jakaja ciapier zaležyć tolki ad vyšejšaha načalstva, a nie ad vybarcaŭ, jakija za jaje hałasujuć».
Michaił Pastuchoŭ, były siabar Kanstytucyjnaha sudu: «Sudovaja ŭłada ŭ Biełarusi maje być niezaležnaj i samastojnaj. Prezydent zmoža tolki zaćviardžać abłasnych i rajonnych sudździaŭ, ale nie pryznačać. Prapanoŭvać sudździaŭ na hetyja pasady buduć miascovyja orhany sudovaha samakiravańnia. U Viarchoŭny sud, Vyšejšy haspadarčy sud i Vyšejšy administracyjny sud sudździaŭ budzie zaćviardžać parlament.
Kanstytucyjny sud musić zamianić Kanstytucyjny trybunał, tak hety orhan nazyvajecca i ŭ Polščy. Paŭnamoctvy i kampetencyi Kanstytucyjnaha trybunału buduć istotna pašyranyja. Jon budzie tłumačyć kanstytucyjnyja normy, razhladać pytańnie adnosna kanstytucyjnaści praviadzieńnia taho ci inšaha referendumu, vyrašać sprečki miž orhanami ŭłady. U Kanstytucyjny trybunał zmohuć źviartacca i prostyja hramadzianie, i pradstaŭniki orhanaŭ miascovaha samakiravańnia. Uvodziacca ŭ praktyku miravyja sudy — najnižejšaje źviano ŭ sudovaj systemie, ich sferaj stanuć nia samyja značnyja administracyjnyja, hramadzianskija spravy. Tam zmohuć pracavać sudździ paśla adstaŭki.
Hałoŭnym kantralujučym orhanam budzie Kanstytucyjny trybunał. Taksama Viarchoŭnaja rada terminam na piać hadoŭ maje abirać upaŭnavažanaha pa pravach čałavieka. Jon budzie dziejničać u metach abarony pravoŭ i svabodaŭ asoby, harantavanych Kanstytucyjaj.
Kantrolnaja pałata budzie sačyć za vykanańniem dziaržbiudžetu. Jana budzie farmavacca na pieršaj sesii Viarchoŭnaj rady. U Kantrolnuju pałatu ŭvojduć vosiem čałaviek, pa svaim statusie pryroŭnienyja da deputataŭ Rady. Jašče budzie ŭviedzienaja naziralnaja rada pa tele‑ i radyjoviaščańniu — dla kantrolu za zakonnaściu vydačy licenzij viaščalnym arhanizacyjam».
Ciapier čytajuć
Na svoj dzień naradžeńnia Zialenski z Naŭrockim, Naŭsiedam i Cichanoŭskaj u Vilni ŭšanuje pamiać Kastusia Kalinoŭskaha5
Kamientary