Vačyma Kieślera

Vačyma Kieślera

U Mahilovie siarod usio bolšaje kolkaści mierapryjemstvaŭ zabaŭlalnaha charaktaru, raźličanych na masavaha hledača, imprezy ź jakasna inšaj sensavaj i sutnasnaj nahruzkaj vyhladajuć jak albinosy siarod nehraŭ. Jany nia toje kab zusim redkija, nia toje kab abdzielenyja ŭvahaj — jany paprostu niazvykłyja. Zatoje jany — znaki stałaści hramadztva.

Padzieja, pra jakuju havorka, zakranaje adnu z najmieniej daśledavanych staronak historyi Mahilova časoŭ druhoje suśvietnaje vajny — žyćcio i źniščeńnie habrejskaha hieta. U muzei historyi Mahilova ŭ pamiać ab 61-j hadavinie pieršaha masavaha rasstrełu habrejaŭ była adkrytaja vystava fatazdymkaŭ z Federalnaha archivu Koblencu (Niamieččyna). Usie zdymki byli zroblenyja fotakarespandentam vermachtu Rudolfam Kieśleram u červieni 1941 h. z palityčna-prapahandysckaj metaj i musili ilustravać mierapryjemstvy akupacyjnych uładaŭ pa arhanizacyi habrejskich pracoŭnych atradaŭ i stvareńni mahiloŭskaha hieta.

Vystava nia mieła dakładnaje nazvy, i ŭ hetym jość svoj sens. Z adnaho boku, arhanizatary imknulisia pakazać trahiedyju habrejskaha hieta. Z druhoha boku, vystava mieła stacca impulsam dla pieraasensavańnia sučasnym hramadztvam trahičnych padziejaŭ taho času. Pavodle davajennaj statystyki, u Mahilovie habrei składali 45% ad ahulnaje kolkaści nasielnictva. U hetaj sytuacyi kazać ab adnaznačnaści ŭzajeminaŭ miž habrejami i biełarusami nie vypadaje. Dva etnasy suisnavali va ŭmovach kankurencyi. Nia možna adprečvać faktu aktyŭnaha albo pasiŭnaha suŭdziełu biełarusaŭ u represiŭnych zachadach akupacyjnych uładaŭ, kali za časami druhoje suśvietnaje vajny ŭ Mahilovie było źniščana bolš za 20 tys. habrejaŭ. Adnak hetaja ličba była b bolšaj, kab nie było siemjaŭ, što ratavali habrejaŭ, niahledziačy na ryzyku być źniščanymi. Na fatazdymkach, viadoma, nie na pieršych planach, prysutničajuć i biełarusy, jakija svaim vyhladam mała čym roźniacca ad habrejaŭ — taja ž vopratka, tyja ž stomlenaść, razhublenaść. Prysutničajuć, viadoma, i palicyjanty pry zbroi.

Hetak supała, što vystavu naviedaŭ dyrektar Evanhieličnaj akademii Baden sp.Łochman. Jon raspavioŭ pra dyskusiju, jakuju vyklikali hetyja fatazdymki ŭ Niamieččynie. Sp.Łochman zaznačyŭ: “Historyja ćvierdzić, što nielha šukać adnaho vinavataha. Hetak nie byvaje, što niechta adzin uva ŭsim vinavaty. Kali ŭ raźviazańnie peŭnych pytańniaŭ uciahnutaje vojska, kali ŭciahnutyja narody, dziaržavy, kali havorka viadziecca ab žadańni źniščyć narod, dyk nielha kazać, što niechta robić, a niechta hetaha nia robić. Usie ŭ hetym vinavatyja”.

Na adkryćci vystavy paviedamili, što narešcie vyjšła z druku pieršaja kniha z seryi “Historyja mahiloŭskaha habrejstva. Dakumenty i ludzi”. Mienavita ŭ pracesie zboru materyjałaŭ dla knižki i byli znojdzienyja fatazdymki, pradstaŭlenyja na vystavie.

Aleś Asipcoŭ, Mahiloŭ