Navuka

Navuka

Dziaŭčynka ci chłopčyk?

Ad čaho zaležyć poł budučaha dziciaci? Viadoma, što ŭsio vyrašajuć hieny: kali 23-ju paru chramasomaŭ utvarajuć dźvie chramasomy Ch — budzie dziaŭčynka, kali ž Ch i Y — chłopčyk. Adna Ch-chramasoma ŭ nas zaŭsiody ad maci, ad baćki ž my atrymlivajem Ch abo Y. Tamu dahetul ličyłasia, što mienavita baćka maje vyrašalny ŭpłyŭ na poł dziciaci. Adnak čamu ŭ takim razie adny baćki majuć bolej dačok, druhija — synoŭ?

Było vyjaŭlena šmat zakanamiernaściaŭ, naprykład:

— mužčyny z vysokim hramadzkim statusam čaściej majuć synoŭ;

— mužčyny, jakija praz svaje prafesijnyja abaviazki štodnia padlahajuć niebiaśpiecy i stresu (lotčyki-vyprabavalniki, vadałazy ci kiroŭcy “Formuły-1”), čaściej majuć dačok;

— čym starejšy baćka, tym bolšaja imaviernaść naradžeńnia dački;

— bolej synoŭ naradžajecca pa vajnie;

— kali ŭ niejkaj supolnaści niašmat žančynaŭ — naradžajucca dziaŭčynki;

— baćki, što palać cyharety, majuć na 10% bolšyja šancy na naradžeńnie dački, čym niekurcy;

— žychary paŭdniovaj Eŭropy čaściej za skandynavaŭ majuć synoŭ, ale ŭ Paŭnočnaj Amerycy tendencyja advarotnaja: bolš chłopčykaŭ naradžajecca ŭ chałodnaj Kanadzie, čym na ciopłych paŭdniovych uskrainach kantynentu.

Ci možna hetyja raznarodnyja nazirańni abjadnać u adnu teoryju? Jakija pryncypy vybaru połu?

Robert Trajverz z Rathierskaha ŭniversytetu ŭ Ńju-Džerzi i Den Uiłard z Harvardu ličać, što evalucyja dbaje pra toje, kab my sami mahli ŭpłyvać na poł našych naščadkaŭ. Pryroda “prydzialaje” baćkam taki poł dziciaci, jaki zabiaśpiečyć im bolej unukaŭ. U palihamnym śviecie žyviołaŭ samiec moža mieć dziaciej bolš jak z adnoj samicaj, pry ŭmovie što jon lepšy za svaich supiernikaŭ. Jon musić być bolš pryvabny, dužy j zdarovy. Kali jon moža mieć takich samych dziaciej, jak sam, — dobra, kab heta byli syny. Z roznymi samicami jany zabiaśpiečać jamu bolej unukaŭ. Kali ž jahonaja kandycyja nie takaja dobraja — chaj buduć choć by dočki. Takoje adbyvajecca i ŭ ludziej u manahamnych supolnaściach, ličać vučonyja.

Adnak pavodle jakoha pryncypu adbyvajecca “nadańnie połu” dziciaci? Isnujuć try hipotezy. Pieršaja: mužčyny “najvyšejšaha hatunku” mohuć pradukavać bolš spermatazoidaŭ z Y-chramasomaj, słabiejšyja, u svaju čarhu, majuć bolš spermatazoidaŭ z Ch-chramasomaj (faktyčna, u spermie mužčynaŭ, jakija majuć vyklučna dačok, 70% spermatazoidaŭ ź “dziavočymi” chramasomami).

Druhaja hipoteza: embryjony adnaho połu čaściej padlahajuć vykidańniu. Treciaja: mienavita arhanizm maci vyrašaje, jaki spermatazoid apłodnić jajcakletku. Heta moža zaležać ad momantu avulacyjnaha cykłu. Ličycca, naprykład, što na stadyi maksymalnaje apładnialnaści pieravaha addajecca spermatazoidam z Y-chramasomaj. Tamu časty seks čaściej moža pryvieści da naradžeńnia chłopčyka, bo apładnieńnie adbyvajecca raniej. Hetaja hipoteza tłumačyć “chłapiečy bum” paśla vojnaŭ, kali mužyki, što ssumavalisia pa žonkach, viartajucca dadomu.

Valeryja Hrant z Oklendzkaha ŭniversytetu taksama miarkuje, što apošniaje słova ŭ vyznačeńni połu budučaha dziciaci naležyć maci. Ź jejnych daśledavańniaŭ vynikaje, što žančyny, jakija majuć rysy mocnaj i daminantnaj asoby, čaściej naradžajuć chłopčykaŭ. Klučom da raźviazańnia zahadki, ličyć Hrant, maje być testasteron — połavy harmon, jaki adkazvaje za mužčynskija rysy charaktaru, takija jak ahresija, praha supiernictva i daminavańnia. Hrant dapuskaje, što kožnaja jajcakletka zahadzia prystasavanaja da pryniaćcia spermatazoidu z chramasomaj Ch abo Y, i vyrašaje heta mienavita testasteron, jaki ŭtrymlivajecca ŭ jaječnikach žančyny. Kali jaho bolej za siarednija pakaźniki, mienavita jon aktyvizuje jajcakletki, “nastrojenyja” na spermatazoidy z Y-chramasomaj. I naadvarot, nizki ŭzrovień utrymańnia testasteronu śviedčyć ab pryjarytetnym stanoviščy spermatazoidu z Ch-chramasomaj.

Valeryja Hrant daśledavała asablivaści žančynaŭ z dapamohaj admysłovaha testu. Žančyny mielisia paznačyć prymietniki, što, na ich pohlad, najlepš ich charaktaryzujuć (naprykład, hordaja, niezaležnaja, samotnaja, napałochanaja). Siarod prymietnikaŭ było trynaccać słovaŭ, što aznačajuć schilnaść da daminavańnia. Čym bolš ich žančyna abiare, tym bolšaja stupień jaje daminantnaści. U vyniku eksperyment siaredni pakaźnik akazaŭsia roŭny trom. Dośledy Hrant davodziać, što žančyny, jakija dasiahajuć vyniku vosiem i bolej, majuć ažno 80-pracentny šaniec naradzić chłopčyka. Test hety dastupny praź Internet: www.sexratio.com.

Polskija antrapolahi Bahusłaŭ Paŭłoŭski i Elžbieta Cieplak taksama schilnyja ličyć, što poł dziciaci zaležyć najpierš ad žančyny, a dakładniej, ad jaje bijalahičnaj kandycyi. Padstavaj dla eksperymentu stałasia vaha pry naradžeńni pieršaha dziciaci. Čym bolšaja vaha, tym lepšyja ŭmovy, u jakich płod raźvivaŭsia.

Žančyny, jakija naradžali pieršych dziaciej, majučy vialikuju masu cieła, majuć bolšyja šancy na toje, što ich druhoje dzicia budzie chłopčykam. Ty zdarovaja — dyk haduj synoŭ! — zdavałasia b, havaryŭ sam arhanizm žančyny. Adnak navukoŭcaŭ ździviła, što hetaja zaležnaść była praŭdzivaj tolki tady, kali pieršym dziciom… była dziaŭčynka. “Praŭdapadobna, vaha dziaŭčynki pry naradžeńni — najlepšaja mierka ahulnaha stanu maci, — dapuskaje doktar Paŭłoŭski. — Chłopčyki ŭ bijalahičnym sensie bolš adčuvalnyja, i tamu roznyja nehatyŭnyja čyńniki, jakija mohuć źjavicca padčas ciažarnaści, stajucca pryčynaj značnaha panižeńnia vahi ichnaha cieła. Dastatkova, kali žančyna padčas ciažarnaści budzie padlahać stresu ci palić cyharety. Dziaŭčynki ž bolš “taŭstaskuryja”, i vonkavyja ŭpłyvy mienš upłyvajuć na ich vahu pry ciažarnaści maci”.

Voś ža, kali vy mocnaja, zdarovaja žančyna i zamiest taho, kab zaplatać kosy svaim dočkam, vy prahniecie cyravać padziortyja na kalenkach synavy nahavicy — nie chvalujciesia: vaš arhanizm viedaje pra heta. I, mahčyma, dla spermatazoidaŭ ź “dziavočymi” iksami jon pastaviŭ znak zabarony ŭjezdu.

Pavodle “New Scientist”

Hultajstva siłkuje fantaziju

Dziacinstva bujnych dziejačoŭ kultury i navuki časta prachodziła ŭ nibyta niesurjoznych hulniach dy hultajstvie. Budučyja dyzajnery dy madeljery śpielili svaju nieŭtajmoŭnuju fantaziju apranajučy lalek, bijolahi hadzinami nazirali za nasielnikami sažałki, a słavutyja vandroŭniki rabili svaje pieršyja karabli ź pierakulenych kresłaŭ…

Ciapier tysiačy maleńkich vučniaŭ paśla tłumnych hadzinaŭ u škole zazvyčaj baviać reštu dnia ŭ studyjach, hurtkach dy sekcyjach. Baćki, zdajecca, paprostu nie vynosiać vyhladu dziciaci, nie zaniataha čym-niebudź karysnym. Inačaj, na ichnuju dumku, dzicia zrobicca “ciažkim”.

Tym časam biełaruskija pedyjatry narakajuć na šyroka raspaŭsiudžanyja ŭ małodšych klasach dziciačyja neŭrozy dy ŭžo chraničnyja chvaroby endakrynnaj systemy, krovazvarotu i stravavańnia siarod staršych školnikaŭ. Vynikami dziciačych pierahruzak medyki ličać nervova-psychičnyja adchileńni kštałtu asłablenaj pamiaci, niečakanych pieramienaŭ nastroju, razdražnialnaści dy parušeńniaŭ snu.

Psycholahi zaŭvažajuć, što ludzi z “zarehlamentavanym” dziacinstvam vyrastajuć biaz tvorčaha pačatku i zališnie patrabavalnymi. Pakinutyja biez naviazanaj zvonku voli, takija ludzi niazdolnyja da samaarhanizacyi. Viadomaja ŭ Vialikabrytanii dziciačy psycholah Ketlin Koks kaža, što dzieci, jakim nie davodzicca abapiracca ŭ žyćci na ŭłasnyja siły, nia majuć stymułu dla ich źjaŭleńnia i raźvićcia. Ledźvie ŭ dziciaci razhledzieli jakija-kolviek zdolnaści, jamu nie dajuć kroku stupić “biaz sensu”. Na dumku Ketlin Koks, jakraz u časie “biessensoŭnych tusovak” dzieci vučacca znachodzić sabie zaniatak dy vybirać toje, što im padabajecca. Zaarhanizavanyja ž baćkami dzieci, vydraŭšysia ź siamji na volu, u VNU ci ŭ šyroki śviet, sutykajucca ź liškam volnaha času i hublajucca, bo nia ŭmiejuć naležnym čynam jaho raźmierkavać. Vynikam moža być usio što zaŭhodna — ad niazdolnaści svoječasova zdać piśmovuju pracu da zahułu na niekalki tydniaŭ.

Namahańni baćkoŭ zaniać volny čas dziaciej majuć lozunham “Chaj u ich budzie ŭsio toje, čaho my, bosyja i hołyja, u dziacinstvie nia mieli”. Baćki prosta apanavanyja žadańniem trymać dziaciej u stanie zaŭsiodnaha ščaścia. Ledźvie tyja pačynajuć płakać, ich kidajucca supakojvać i zabaŭlać, kormiać pry lohkim hoładzie, a pry pieršych prykmietach sumu im vynachodziać novuju formu dziejnaści. “Ale kali vas uvieś čas imknucca zadavolić, vy nikoli nie atrymajecie sapraŭdnaha zadavalnieńnia, bo vam nieviadomaje supraćlehłaje adčuvańnie, — piša Ketlin Koks. — I tady vy praciahvajecie adsoŭvać miažu dalej, sprabujučy dasiahnuć poŭnaha zadavalnieńnia”.

Taje samaje dumki trymajecca i aŭtar papularnaj ciapier na Zachadzie knihi “Ci słuchajem my svaich dziaciej?” italjanski sacyjolah Paoła Krepe. Jon piša, što takoje vychavańnie davodzić dziaciej da stanu emacyjnaj niedaśviedčanaści. “Kali pamior dziadula ci babula, vaźmicie dzicia, navat małoje, na pachavańnie. Nievialiki bol — dobry nastaŭnik”, — raić Krepe. Hetaksama i sum padčas peryjadyčnaj niezaniataści moža dapamahčy baćkam padrychtavać dzicia da sutyknieńnia z vysokimi patrabavańniami sučasnaha śvietu.

“Kali vy ŭvieś čas adpaviadajecie planam, jakija majuć na vas inšyja ludzi, to kim vy jość, kali zastajaciesia na adzinocie?” — pytajecca Ketlin Koks. Pavodle jejnaje dumki, dzicia, jakoje nikoli nie pakidajuć sam-nasam z saboju, nie navučycca žyć samastojna.

Michał Čarvinski