U Rasiei zabaranili łacinku

***

Duma zabaraniła vykarystoŭvać u dziaržaŭnych movach subjektaŭ federacyi łacinskija litary. Najpierš heta zakranie žycharoŭ Tatarstanu, dzie pačaŭsia pastupovy pierachod na łacinku.

Za prajekt zakonu “Ab uniasieńni dapaŭnieńnia ŭ treci artykuł zakonu RF “Ab movach narodaŭ RF” prahałasavała pieravažnaja bolšaść parlamentaroŭ — 336 deputataŭ. Ad hałasavańnia admovilisia tolki frakcyi “Jabłyk” i SPS, paličyŭšy, što zakon nakiravany suprać narodaŭ Rasiei. Ciapier usie hramadzianie krainy mohuć pisać tolki kirylicaj, bo łacinka zabaronienaja. Pavodle mierkavańnia rasiejskich parlamentaroŭ, “Najaŭnaść adzinaj hrafičnaj asnovy piśmovaści movaŭ narodaŭ Rasiei dazvalaje zachavać adzinuju kulturnuju i adukacyjnuju prastoru RF”. Miž tym, vijetnamcy, kitajcy, armianie, habrei, što žyvuć na terytoryi Rasiei, karystajucca svajoj piśmovaściu, akramia hetaha, u Karelii z 1989 h. uviedzienaja łacinka. Padobna, što dumskaja papraŭka rabiłasia admysłova “pad Tatarstan”.

“My abaranili prava hramadzianaŭ na adukacyju i dostup da infarmacyi, — davodzić staršynia dumskaha padkamitetu pa prablemach moŭnaj palityki, nacmienšaściaŭ i karennych niešmatlikich narodaŭ Kaadyr-aoł Bičałdej. — Tak, kali Tatarstan piarojdzie na łacinku, dyk pisać joj buduć 2 młn. čałaviek, što žyvuć u respublicy, a 4 młn. tataraŭ za jaje miežami rabić hetaha nia zmohuć”.

Zatoje Fandas Safiulin, deputat ad “Rehijonaŭ Rasiei”, miarkuje, što zakonaprajekt supiarečyć ratyfikavanaj Rasiejaj kanvencyi pra abaronu pravoŭ nacyjanalnych mienšaściaŭ, a taksama siami artykułam Kanstytucyi. Duma faktyčna pastaviła tataraŭ pierad vybaram — abo zachavać dla rodnaj movy status dziaržaŭnaj i viarnucca da kirylicy, abo pisać łacinkaj i admovicca ad dziaržaŭnaha statusu.

Pierajści na łacinku parlament Tatarstanu vyrašyŭ u vieraśni 1999 h. Adbyvacca heta musiła pastupova, ciaham 11 hadoŭ. Pravapis vyrašyli źmianić tamu, što rasiejskaja hrafika nia całkam adlustroŭvaje asablivaści tatarskaje movy — pa niekalki hukaŭ paznačajucca adnoj litaraj. Ale łacinica pačatku stahodździa sučasnym tataram nia duža pasavała: mova za hety čas źmianiłasia. Bolš nadavaŭsia sučasny turecki alfabet, što dało rasiejskim zakońnikam padstavu źvinavacić tataraŭ u “zdradzie” — niezrazumieła tolki kamu abo čamu.

Rasiejskaja Duma nie prysłuchałasia da rezalucyi asamblei Mižnarodnaha PEN-klubu, jakaja prajšła 17—24 vieraśnia ŭ Makiedonii. U hetym dakumencie, pryniatym ź inicyjatyvy biełaruskaj delehacyi, vykazvałasia zakłapočanaść zachadami rasiejskich uładaŭ, što majucca zabaranić łacinku ŭ krainie. Asambleja delehataŭ Mižnarodnaha PEN-klubu vykazała “salidarnaść i padtrymku navukoŭcam i piśmieńnikam, jakija zmahajucca za adnaŭleńnie łacinskaha pravapisu na terytoryi Respubliki Tatarstan”. U rezalucyi byŭ źmieščany zaklik da rasiejskich uładaŭ “pierahledzieć moŭnaje zakanadaŭstva ŭ Rasiejskaj Federacyi, kab usie moŭnyja supolnaści mieli adnolkavyja pravy j mahčymaści zachoŭvać i raźvivać svaju kulturu”. PEN-klub nastojliva prasiŭ rasiejski ŭrad “zabiaśpiečyć u Tatarstanie bieśpieraškodny pierachod na łacinski alfabet i razhladać jaho jak krok da ŭmacavańnia linhvistyčnaha pluralizmu, a nie prajavu separatysckich tendencyjaŭ”.

Aproč Tatarstanu ŭ Rasiei jość jašče achvotnyja pierajści na łacinskuju hrafiku. Havorka pra heta jdzie ŭ Baškiryi, Jakucii, Tuvie, adnak kankretnych dziejańniaŭ u hetym kirunku tam pakul nie rabiłasia. U samim Tatarstanie takija zabarony mohuć tolki kansalidavać narod, pavialičyć nacyjanalnuju śviadomaść. I federalnyja ŭłady ničoha nia zmohuć tut zrabić — chiba što pačnuć karać za vinšavalnuju paštoŭku, napisanuju łacinkaj.

Franc Subiel

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0