Первое столкновение белорусов с «русским миром»: как это было

Сегодня день рождения Франтишка Богушевича (1840—1900) — одного из тех, кто сформулировал для последующих поколений Беларусь.

Павялічыць

Его стихи интересны и сегодня, ибо живо отображают реалии XIX века, когда на белорусских землях укоренялся российский имперский порядок.

Одной из идеологических задач новой власти был перевод огромного массива белорусских униатов в московское православие с целью их скорейшей русификации. «Что не доделал русский штык — доделает русский чиновник, русская школа и русский поп» — говорил в 1860-е один из царских чиновников. В следующем стихотворении Богушевич показал, как это происходило «на местах».

Хрэсьбіны Мацюка

Калісь, як у нас казакі-то стаялі,
У «шнурах» за горкай раз мяне спаткалі.
Сказаў «пахвалёны», а яны смяюцца,
Адзін штось спявае, іншы дзьме на дудца,
А старшы скіпеўся: «Ты што за адзін?»

Думаю: хто ж я? — ужо ж Юркаў сын!
«Тутэйшы, — кажу я, — свой чалавек:
Сын бацькі свайго, а бацька дзяцей,
Тут і радзіўся, тут жыву век;

Юркам зваць бацьку, я дык Мацей.
Вун гдзе і хата, і выган, і сад;
Там жнець мая жонка, а тут гарэць брат!..»

Ён кіпіць горай, пытаючы, лае,
Крычыць, і б'ецца, і ў твар штурхае.
«Да хто ты, да хто ты, ці рускі, ці не?»

Я дай круціцца туды і сюды,
Думаю: што б тут сказаць яму мне?
«Я не нашу, — кажу, — барады».
«Да ты, — ён кажа мне, — веры якой?
Ці ты праслаўны, ці ты — паляк?»
«А дайце ж, паночку, — кажу, — мне пакой,
Да я ж тутэйшы, я ж казаў так!..»
Як сцебане, пракляты, мяне, —
Аж у вачах чырвона здалося!
Каб я ж чым-кольвек ў якой віне,
А то не ведаць, скуль узялося?

Я кажу гэтак: «Калі ж ужо так,
Што васпан б'ешся без дай прычыны,
То, мусіць, і праўда, што я і паляк
І буду паляк я ад гэтай гадзіны!..»

Ну і далі ж мне добра на знак:
Цягнулі, біўшы, у Замаслаў*,
Каб помніў крэпка, што я паляк,
Каб і вам гэта здарэнне сказаў!
Тое прайшлося, пайшлі і казакі,
Калі пад восень завуць нас у збор.
«Прыехаў, — кажуць, — начальнік такі,
Сам князь Хаванскі, ідзіце у двор!»
Трэба ўсё кідаць (хоць святам было).
Народам, як макам, весь двор заліло:

Князь у палетах, васолы такі!
«Эх, — кажа, — рыбяты! — вы дуракі,
Што ў рускай зямлі ды каталікі!

Ну, цар вас прымае ў сваю веру;
Дасць зямлі многа!.. Вы на паперу
Тут падпішыце, а поп пасвенце, —
Будзе ўсё добра, усюды пашэнце.
Ну, братцы, вып'ем па чарцэ усе;
Бацюшка крыж і крапідла нясе!»
Мы ж толькі зірк адзін на другога,
Маўчым, трасёмся, не кажым нічога:
Ён Міруна за плечы узяў,
Вядзець да стала, гарэлкі падаў:
«Пій на здароўе і так пішы:
— Вот сабраліся дзве тысяч душы;
Рускую веру хочым прыняць,
Каб каталіцкай не ведаць, не знаць…»
Мірун папярхнуўся, як хуста, збялеў,
Глянуў на ўсіх, на мяне паглядзеў.
«Як, — кажа, — людзі, так, — кажа, — я,
Спытайце, — кажа, — вун Мацяя;
Як ён ды скажа перавярнуцца,
Дык усе вёскі на яго здадуцца».

Цягнуць мяне да таго князя,
А тут аж мурашка за скурай лазе.
«Ну што, маладзец, нап'ёмся водкі?»
Даець мне грошы, такі салодкі:
Усё гавора, радзе, пытае,
Жонку цалуе, дзяцей гайдае.

«Ну што ж, надумаўся, гатоў?..»
«Надумаўсь, — кажу, — каб сто катоў
Дралі мне скуру, пяклі на агню,
Я веры сваей тыкі не змяню!»
Іх! закіпеў той князь, аж зароў,
Аж вылупіў вочы, счырванеў ён, як кроў…
«Розаг падайце, нагаек, сто лоз!
Ён з веры смяецца мне тут пад нос!»
Хапілі мяне якісьць гайдукі,
І розаг падалі чатыры пукі,

І б'юць — не баліць, хоць за сэрца бярэ:
За што ж ён мне гэта ды скуру дзярэ?!
Як крыкну гэта: «Эй, бійце ж мацней,
Мацнейшы ад веры вашай Мацей!»

О так-то хрысцілі мяне казакі
З тутэйшага ды у палякі!

* * *

*Замаслаў — местечко Жемаславль в бывшем Ошмянском уезде (ныне Ивьевский район Гродненской обл.). Весной и летом 1861 г. здесь произошли крестьянские волнения, закончившиеся столкновением с войсками; бунтарей свозили для наказания в Жемыславль, где стояли казаки. В Жемыславле жил Казимир Умястовский, знакомый Богушевича.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0