«Яны проста працягвалі забіваць». Што відавочцы кажуць пра крывавае падаўленне пратэстаў у Іране
«Я бачыў гэта ўласнымі вачыма — яны стралялі проста ў натоўп дэманстрантаў, і людзі падалі на месцы».
Голас Аміда пачынае дрыжаць, калі ён распавядае пра перажытае, гэты чалавек баіцца, што ўлады яго высачаць. Каб прабіць сцяну маўчання, якая ўзнікла паміж Іранам і знешнім светам, патрабуецца велізарная смеласць — з улікам рызыкі рэпрэсій з боку рэжыму, піша Бі-бі-сі.
Амід, якому зараз ледзь за 40 (імя з меркаванняў бяспекі змененае), на працягу некалькіх дзён удзельнічаў у акцыях пратэсту ў невялікім горадзе на поўдні Ірана. Прычынай дэманстрацый ён называе рэзкае пагаршэнне эканамічнай сітуацыі.
Па словах гэтага чалавека, сілы бяспекі адкрылі агонь па пратэстоўцах са зброі, якая нагадвае аўтаматы Калашнікава.
«Мы голымі рукамі змагаемся з жорсткім рэжымам», — кажа Амід.
Карэспандэнты Бі-бі-сі атрымалі некалькі падобных сведчанняў жорсткага падаўлення пратэстаў, якія ахапілі Іран на працягу мінулага тыдня.
З таго часу ўлады Ірана адключылі інтэрнэт, у выніку чаго атрымліваць звесткі пра тое, што адбываецца, стала цяжэй, чым калі-небудзь. Іранскі ўрад забараняе Персідскай службе Бі-бі-сі працаваць на тэрыторыі краіны.
Адна з самых вялікіх агульнанацыянальных акцый пратэсту адбылася ў Іране ў чацвер — гэта быў ужо 12‑ы вечар дэманстрацый. Мяркуючы па ўсім, шмат людзей вырашылі выйсці на вуліцы ў чацвер і пятніцу пасля заклікаў Рэзы Пехлеві, сына шаха Ірана, які знаходзіцца ў выгнанні і яго бацька быў зрынуты ў выніку Ісламскай рэвалюцыі 1979 года.
На наступны дзень Вярхоўны лідар Ірана Алі Хаменеі заявіў: «Ісламская рэспубліка не адступіць». Падобна на тое, што найбольш страшнае кровапраліцце пачалося менавіта пасля гэтага папярэджання, паколькі сілы бяспекі і Корпус вартавых ісламскай рэвалюцыі (КВІР) падпарадкоўваюцца Хаменеі.
Іранскія ўлады абвінавачваюць у распальванні беспарадкаў ЗША і Ізраіль. Як паведамляюць дзяржаўныя СМІ Ірана, яны называюць акцыі пратэсту «тэрарыстычнымі актамі».
«Судны дзень»
Дзяўчына з Тэгерана называе мінулы чацвер «судным днём».
«Нават самыя далёкія раёны Тэгерана былі запоўненыя дэманстрантамі. Цяжка было паверыць, што гэта можа адбывацца ў такіх месцах», — кажа яна.
«Але ў пятніцу сілы бяспекі толькі забівалі, забівалі і забівалі. Паколькі я ўсё гэта бачыла на ўласныя вочы, мне стала настолькі дрэнна, што я зусім страціла маральны дух. Пятніца была крывавым днём».
Яна кажа, што пасля масавых забойстваў у пятніцу людзі баяцца выходзіць на вуліцы і цяпер скандзіруюць лозунгі, застаючыся ў завулках і сваіх дамах.
Па словах нашай суразмоўніцы, Іран нагадваў поле бою: дэманстранты і сілы бяспекі займалі пазіцыі і хаваліся на вуліцах.
«На вайне зброя ёсць у абодвух бакоў. А тут людзі толькі скандзіруюць — і іх забіваюць. Гэта аднабаковая вайна», — дадае яна.
Відавочцы таго, што адбывалася ў горадзе Фердыс, размешчаным на захад ад Тэгерана, кажуць, што ў пятніцу члены добраахвотніцкага падраздзялення КВІР Басідж нечакана атакавалі дэманстрантаў, пры тым, што на працягу некалькіх гадзін да гэтага паліцыі на вуліцах не было.
Па словах сведак, узброеныя апалчэнцы ў форме і на матацыклах адкрылі агонь на паражэнне па пратэстоўцах. Машыны без апазнавальных знакаў таксама ездзілі па завулках, з іх стралялі па мясцовых жыхарах, якія не прымалі ўдзелу ў дэманстрацыях.
«У кожным завулку былі забітыя па два-тры чалавекі», — сцвярджае адзін з відавочцаў.
Што вядома пра колькасць загінулых
Людзі, якія гаварылі з карэспандэнтамі Персідскай службы Бі-бі-сі, распавядаюць, што знаходзячымся ў знешнім свеце цяжка нават уявіць, што менавіта зараз адбываецца ў Іране.
Па іх словах, колькасць загінулых, пра якую зараз распавядаюць міжнародныя СМІ, складае толькі невялікую долю іх уласных падлікаў.
Замежныя журналісты не могуць свабодна працаваць у Іране, ім у асноўным даводзіцца спадзявацца на звесткі іранскіх праваабарончых груп, якія дзейнічаюць за межамі краіны. У панядзелак група IHRNGO, якая базуецца ў Нарвегіі, заявіла, што ў Іране былі забітыя па меншай меры 648 дэманстрантаў, у тым ліку ва ўзросце да 18 гадоў.
Некаторыя мясцовыя крыніцы і відавочцы кажуць пра вельмі вялікую колькасць забітых па ўсёй краіне — іх ацэнкі вар'іруюцца ад некалькіх сотняў да некалькіх тысяч.
Бі-бі-сі пакуль не можа незалежна праверыць гэтыя даныя. Іранскія ўлады не далі афіцыйных — ці правяраемых — звестак пра загінулых падчас акцый пратэсту.
Аднак іранскія СМІ перадаюць, што падчас дэманстрацый былі забітыя 100 супрацоўнікаў сіл бяспекі. Яны сцвярджаюць, што дэманстранты, якіх яны называюць «ўдзельнікамі беспарадкаў», падпалілі дзясяткі мячэцяў і банкаў у розных гарадах.
На відэакадрах, верыфікаваных журналістамі Персідскай службы Бі-бі-сі, таксама бачныя падпаленыя паліцэйскія машыны і некаторыя ўрадавыя ўстановы.
Што можна меркаваць па кадрах і словах медыкаў
Сведчанні відавочцаў і кадры, якія атрымала Персідская служба Бі-бі-сі, паступаюць у асноўным з больш буйных гарадоў, такіх як Тэгеран, суседні з ім Керэдж, Рэшт на поўначы краіны, Мешхед на паўночным усходзе і Шыраз — на поўдні. У гэтых раёнах больш людзей маюць доступ да інтэрнэту праз спадарожнікавы сэрвіс Starlink.
Пры гэтым у нас вельмі мала інфармацыі з маленькіх гарадоў, дзе практычна няма доступу да Starlink і дзе на ранніх этапах супрацьстаяння таксама загінула шмат людзей.
Аднак са мноства розных гарадоў пастаянна паступае дастатковы аб'ём супадаючых сведчанняў, якія кажуць пра вельмі жорсткае падаўленне пратэстаў і паўсюднае прымяненне летальнай сілы.
Дактары, якія гаварылі з Бі-бі-сі, распавялі, што бачылі мноства цел загінулых, а таксама параненых дэманстрантаў. Яны паведамляюць, што бальніцы ў многіх гарадах перапоўненыя і не могуць даць дапамогу людзям, якія атрымалі цяжкія раненні, у прыватнасці галавы і вачэй. Некаторыя відавочцы кажуць, што целы «складаюць адно на аднаго» і не аддаюць сем'ям.
У нядзелю тэлеграм-канал Vahid Online, які вядуць іранскія актывісты, апублікаваў некалькі відэа, на якіх бачныя целы людзей у цэнтры судовай медыцыны Кахрызак у Тэгеране. Мяркуючы па кадрах, сваякі загінулых аплакваюць сваіх родных або спрабуюць ідэнтыфікаваць парэшткі.
На адным з відэа, верагодна, зробленым у Кахрызаку, сваякі глядзяць на фатаграфіі неапазнаных цел на экране. Відаць, што ў гэтым цэнтры, а таксама на суседняй вуліцы, знаходзіцца мноства цел у чорных мяшках — мяркуючы па ўсім, ідэнтыфікаваныя толькі некаторыя з іх.
На адным з відэа паказана памяшканне склада, дзе знаходзяцца некалькі цел. На яшчэ адным роліку бачны грузавік, з якога выгружаюць целы загінулых.
Супрацоўнік морга на могілках у горадзе Мешхед паведаміў, што з раніцы пятніцы туды даставілі ад 180 да 200 цел з цяжкімі раненнямі. Па яго словах, гэтых людзей неадкладна пахавалі.
Крыніца ў горадзе Рэшт сказала, што ў морг адной з гарадскіх бальніц у чацвер было дастаўлена 70 цел. Як сказаў гэты чалавек, сілы бяспекі запатрабавалі ад сваякоў «заплаціць за патроны», перш чым аддаць ім целы.
Супрацоўнік бальніцы на ўсходзе Тэгерана сказаў, што ў чацвер туды даставілі каля 40 цел. Мы не называем гэтую бальніцу з меркаванняў бяспекі.
Генеральны сакратар ААН Антоніу Гутэрыш у нядзелю заявіў, што «ўзрушаны данымі аб гвалце і празмерным прымяненні сілы іранскімі ўладамі супраць пратэстоўцаў, што ў апошнія дні прывяло да смерцяў і раненняў».
«Я хачу падкрэсліць, што па-за залежнасцю ад колькасці загінулых прымяненне сіламі бяспекі летальнай сілы выклікае занепакоенасць», — сказала Персідскай службе Бі-бі-сі Маі Сато — Спецыяльны дакладчык ААН па пытанні аб правах чалавека ў Ісламскай Рэспубліцы Іран.
Цяпер чытаюць
Мінчук забіў маці і цесця, а пасля 15 гадоў атрымліваў за іх пенсію1
Каментары