Samakatavańnie
Źniščajučy demakratyčnuju apazycyju, ułada siače suk, na jakim siadzić. Piša Vital Taras.
Na minułym tydni stała viadoma ab namiery A.Łukašenki pryznačyć kiraŭnikom Biełteleradyjokampanii Alaksandra Zimoŭskaha, jaki ŭznačalvaje kanał STB. Jahonamu papiaredniku Ŭładzimieru Maćviejčuku davierana ačolić Ministerstva kultury. Ab budučych pieramienach kiraŭnik dziaržavy asabista paviedamiŭ pry sustrečy z kiraŭnictvam elektronnych mas-medyjaŭ. Tym samym było paćvierdžana, što z usich srodkaŭ masavaj infarmacyi dla ŭłady najvažniejšym zastajecca telebačańnie. Tolki zamiest słova «infarmacyja» treba było b užyvać słova «prapahanda».
«My vas zakapajem»
Ulubionym lozunham savieckaj prapahandy była fraza: «A ŭ vas u Amerycy nehraŭ linčujuć!» Kali ŭ idealahičnaj sprečcy ab pieravahach sacyjalizmu nad kapitalizmam vyčerpvalisia arhumenty, u chod išoŭ hety zabojčy arhument. U Amerycy daŭno nikoha nie linčujuć. Užo niekalki hadoŭ, jak afraamerykanca na pasadzie dziažsakratara ZŠA źmianiła afraamerykanka. Praŭda, narmalny čałaviek naŭrad ci skaža pra Paŭeła i Rajs «afraamerykancy». Ich słušna nazyvać prosta amerykancami.
Adna z najviadomiejšych palitykaŭ samaj mahutnaj u śviecie dziaržavy, ad jakoj zaležać losy miljardaŭ ludziej, niadaŭna musiła apraŭdvacca i davodzić, što ni ŭ ZŠA, ni pa-za ich miežami amerykanskija specsłužby nie praktykujuć katavańniaŭ. Praŭda, u baraćbie ź mižnarodnym teraryzmam, pavodle jaje, mahčyma, byli dapuščany pamyłki, što tłumačacca ciažkaściami baraćby. Užo sam pa sabie fakt publičnych apraŭdańniaŭ havoryć ab tym, što śviet za apošnija paŭstahodździa — z taho času jak Chruščoŭ abiacaŭ, što «sacyjalizm zakapaje kapitalizm», — źmianiŭsia.
Jašče niadaŭna Švecyju nazyvali žartam krainaj, dzie pieramoh realny sacyjalizm. Adnak hety sacyjalizm nia maje ničoha supolnaha z savieckaj abo kubinskaj madelami. Voś niadaŭna švedzkija sacyjolahi pryjšli da dumki, što Marks mieŭ racyju. Jahonaje pradkazańnie, što srodki vytvorčaści buduć naležać pracoŭnym, narešcie zbyłosia. Prosta hałoŭnym srodkam vytvorčaści na pačatku III tysiačahodździa stanovicca sam čałaviek, jahonyja mazhi. Jon moža ekspluatavać svoj intelekt i zdolnaści, układvać svaje intelektualnyja zdolnaści ŭ jaki chočaš biznes i atrymlivać z hetaha dyvidendy. Bolšaj kaštoŭnaści, čym intelekt, niama.
Jašče ŭ XIX stahodździ rasiejski krytyk Dz.Pisaraŭ nazvaŭ intelihiencyju «dumajučym praletaryjatam». U tahačasnaj Rasiei Pisarava nie zrazumieli. Nie zrazumieli b i ŭ sučasnaj Rasiei i Biełarusi. Tut zachavaŭsia piačorny ŭzrovień arhumentacyi. Skandał, jaki ŭspychnuŭ u Eŭropie ŭ suviazi z publikacyjami ŭ presie ab tym, što CRU mieła na terytoryi niekatorych krain Eŭraźviazu sakretnyja turmy, dzie dapytvali padazronych u teraryźmie, byŭ uspryniaty biełaruskimi prapahandystami jak darahi padarunak.
Prapahandysty ŭ skuranych fartuchach
Lohika arhumentacyi prostaja da idyjatyzmu. Hladzicie — amerykanskija specsłužby dapytvajuć terarystaŭ z katavańniami! A jašče kažuć niešta ab pravach čałavieka ŭ Biełarusi! Sami durni!
Zdavałasia b, spračacca z takoj lohikaj niama sensu. Ustupać u dyskusii sa štatnymi prapahandystami nia treba. Dziŭna bačyć na ekranie dziaržaŭnaha telekanału pavažanych palitykaŭ i analitykaŭ, jakija niešta sprabujuć davieści ŭ śviatle safitaŭ na dopycie ŭ spraktykavanaha śledčaha… prabačcie, žurnalista.
Sproby paddoślednych, zaprošanych u studyju, havaryć pra demakratyju i hramadzianskija pravy vyklikajuć u viadučaha sadysckaje zadavalnieńnie. Darma što apranuty jon nie ŭ skuranuju vopratku, a ŭ cyvilny harnitur, a ŭ jakaści instrumentu vykarystoŭvaje nie ciski j nažnicy, a vyklučna moŭnyja srodki — tendencyjna padabranyja albo pierakručanyja fakty j ličby, źjedlivyja kamentary, ironiju, sarkazm. Ciapier, uličvajučy prapahandysckija zasłuhi, pierad im na aperacyjnym stale pakładziena cełaja kraina.
Ź inšaha boku, zaprošanych nichto nia hnaŭ u telestudyju pad rulami aŭtamataŭ. Napeŭna, padviała staraja intelihienckaja zvyčka — stavicca da niahodnikaŭ, jak da prystojnych ludziej.
Ale toje, što nielha paddavacca na pravakacyi, nie aznačaje, što treba ŭchilacca ad adkazaŭ na vostryja pytańni sučasnaści. Ułada, krytykujučy parušeńni pravoŭ čałavieka na Zachadzie i abvinavačvajučy jaho ŭ «dvajnych standartach», nasamreč sama ŭchilajecca ad adkazu na fundamentalnaje pytańnie: čym jana jość?
Zdavałasia b, adkaz vidavočny. Ni ŭ Biełarusi, ni na Zachadzie ni ŭ koha nie zastałosia sumnieńniaŭ u pryrodzie siońniašniaha biełaruskaha režymu. Navat kiraŭnik dziaržavy niekalki razoŭ adkryta davaŭ zrazumieć, što nia bačyć ničoha drennaha ŭ terminie «dyktatura». Praŭda, z ahavorkaj, što dyktatarskija paŭnamoctvy jamu daŭ narod i vystupaje jon ad imia narodu. Pry hetym słova «demakratyja» (što aznačaje litaralna «ŭłada narodu») padajecca jak utvareńnie ad rasiejskaha słova «dieŕmo».
Tym nia mienš, na mižnarodnym uzroŭni Biełaruś imkniecca vystaŭlać siabie jak krainu z maładoj, ale ŭsio-taki raźvitoj demakratyjaj, dzie achoŭvajucca pravy čałavieka, dzie stvorany ŭsie ŭmovy dla svabodnaha raźvićcia asoby, raźvićcia biełaruskaj kultury, movy.
Ale ž z padzieńniem ułady kamunistaŭ i raspadam SSSR uciakło ŭžo šmat vady. Siońnia byccam by niama patreby zajaŭlać, što niezaležnaja Biełaruś, utvoranaja na pareštkach savieckaj imperyi, źjaŭlajecca krainaj rabočych i sialan, krainaj Savietaŭ, krainaj raźvitoha sacyjalizmu. Ułada, treba addać joj naležnaje, na hetym i nie nastojvaje. Jana zychodzić jak by z prahmatyčnych mierkavańniaŭ. Maŭlaŭ, niešta zachavajem z savieckaj spadčyny, niešta voźmiem u rasiejcaŭ, niešta zapazyčym na Zachadzie.
Nichto nia lubić turemščykaŭ
Razbureńnie Savieckaha Sajuzu pačałosia tady, kali pravaabaroncy pačali patrabavać ad uładaŭ vykonvać pałažeńni Kanstytucyi SSSR — samaj pieradavoj i demakratyčnaj u śviecie, jak śćviardžali ŭłady. Kanstytucyja Biełarusi taksama nia straciła demakratyčnaha źmiestu, niahledziačy na transfarmacyi apošnich hadoŭ. Jana prosta nia dziejničaje. S.Chusejnu nia treba było prykidvacca j nazyvać Irak demakratyčnaj dziaržavaj. 100% hałasoŭ za Sadama na apošnich pierad padzieńniem jahonaha režymu vybarach — kvintesencyja takoha padychodu da demakratyi. Iran taksama ličyć zachodniuju demakratyju hłyboka varožaj i čužoj musulmanskamu śvietu źjavaj. Svoj specyfičny šlach abrali Turkmenistan i Ŭzbekistan.
Što pieraškadžaje siońniašniamu režymu ŭ Biełarusi adkryta abviaścić siabie dyktatarskim i kančatkova adchryścicca ad zachodniaj demakratyi? Tym bolej što apošnija papraŭki ŭ Kryminalnym kodeksie ŭžo nichto, navat siarod deputataŭ Pałaty pradstaŭnikoŭ, nie aśmieliŭsia nazvać demakratyčnymi. Razmova farmalna tyčycca tolki biaśpieki dziaržavy j… čałavieka. Darečy, a dzie čałaviek moža adčuvać siabie ŭ absalutnaj biaśpiecy? Zrazumieła — tolki ŭ turemnaj kamery, pad uzmocnienaj achovaj…
Siońnia krytyka ZŠA ŭ suviazi z zachadami, skiravanymi na ŭmacavańnie biaśpieki amerykanskich hramadzian, z boku Biełarusi vyhladaje dvuchsensoŭnaj i niedarečnaj. Vychodzić, što Biełaruś na baku tych eŭrapiejskich krain, jakija aburany nia tolki niesankcyjanavanym vykarystańniem pavietranaj prastory (a značyć, parušeńniem suverenitetu) i aeradromaŭ eŭrapiejskich dziaržaŭ, dzie nibyta pryziamlałsia samaloty CRU, nia tolki tajnym utrymańniem na terytoryi hetych dziaržaŭ turmaŭ dla padazravanych u terarystyčnaj dziejnaści, ale i najpierš faktam katavańniaŭ. Fakt pakul aficyjna nie paćvierdžany.
Pra sakretnyja turmy pieršaj paviedamiła ŭpłyvovaja amerykanskaja telekampanija ABC. Jana apublikavała ŭ Internecie śpis sakretnych bazaŭ, dzie časova ŭtrymlivalisia viaźni, — bolšaść ź ich na terytoryi Polščy j Rumynii. Kandalizie Rajs padčas svajho turne pa Eŭropie daviałosia litaralna adbivacca ad šmatlikich niepryjemnych pytańniaŭ palitykaŭ i žurnalistaŭ. I chacia kiraŭniki mnohich krain Eŭraźviazu schilnyja ličyć incydent vyčarpanym, Eŭraparlament i PARE nastojvajuć na raśśledavańni ŭsich akaličnaściaŭ. Polski premjer Marcinkievič taksama zajaviŭ, što na ŭsie pytańni ŭ hetaj spravie pavinny być dadzieny adkazy.
Pavodle źviestak pravaabarončaj arhanizacyi «Chjumen Rajts Ŭotč», supracoŭniki CRU žorstka katavali pałonnych padčas dopytaŭ. Jak piša «Hazeta vyborča», uciečka infarmacyi pajšła ad aficeraŭ CRU, niezdavolenych tym, što ich niekali elitnaje viedamstva pieratvarajecca ŭ turemnaje, a jany sami — u zvyčajnych turemščykaŭ. Chacia administracyja ZŠA kateharyčna admaŭlaje fakt katavańniaŭ, jaje pradstaŭniki, pačynajučy ad prezydenta, uparta padkreślivajuć nadzvyčajny charaktar zachadaŭ, jakich patrabuje vajna z teraryzmam.
Nichto ŭžo nie admaŭlaje, što amerykanskija vajskoŭcy i specsłužby daŭno vykarystoŭvajuć tak zvanyja «intesiŭnyja metady» viadzieńnia dopytaŭ. Padślednym, naprykład, nie dajuć spać sutkami, katujuć rezkimi niepryjemnymi hukami, choładam i vilhaćciu ŭ kamery. Hetyja metady taksama ciažka pryznać cyvilizavanymi. I cyvilizavanaja Eŭropa, najpierš Brytanija, nie pryznaje katavańniaŭ u pryncypie, navat u dačynieńni da terarystaŭ — na ŭzroŭni jak aficyjnaj palityki, tak i hramadzkaj śviadomaści. Paśla kanclahieraŭ i turmaŭ Treciaha rajchu eŭrapiejcy prosta nia mohuć sabie dazvolić zabycca na toje, što takoje katavańni, tym bolš apraŭdvać ich spasyłkami na biaśpieku dziaržavy. ZŠA, u svaju čarhu, zaŭsiody ličyli j ličać Eŭropu zanadta liberalnaj.
Eŭropa nie pryznaje śmiarotnaha pakarańnia. U bolšaści štataŭ ZŠA jano praktykujecca. Biełaruś, razam z Kitajem, Vijetnamam i šeraham inšych azijackich dy afrykanskich dziaržaŭ, taksama zachoŭvaje hety instytut.
Kaho niepakoić Handuras?
Pytańnie ab suadnosinach biaśpieki čałavieka dy jahonych pravoŭ i svabod, sapraŭdy, nabyvaje novaje hučańnie ŭ naš čas. Chacia z druhoha boku — heta adviečnaje pytańnie ab suadnosinach mety i srodkaŭ jaje dasiahnieńnia. Ale Biełaruś tut pakul nia maje prava hołasu. Adna sprava, kali Złučanyja Štaty krytykujuć Brytanija, Francyja, navat Niamieččyna, ci mižnarodnyja pravaabarončyja arhanizacyi, mnohija ź jakich bazujucca, darečy, u ZŠA. Biełarusi niama čaho pradjavić u halinie pravoŭ čałavieka j demakratyi. Svaboda słova, schodaŭ i abjadnańniaŭ jak byli, tak i zastalisia ŭsiaho tolki deklaracyjaj. I vinavataja ŭ hetym nia tolki ŭłada. Faktyčnaja zabarona na raspaŭsiud niezaležnych hazet zastałasia amal niezaŭvažanaj bolšaściu nasielnictva. Možna nie sumniavacca, što zakryćcio partyj dy inšych hramadzkich arhanizacyj budzie ŭspryniata ŭ hramadztvie z takoj samaj apatyjaj. Nichto i nia dumaŭ pratestavać u Biełarusi suprać samoha instytutu śmiarotnaha pakarańnia. Biełaruskamu abyvatalu absalutna niama spravy da losu źnikłych — hetaksama jak i da losu viaźniaŭ Huantanamy. U svajoj palityčnaj abaznanaści jon padobny da čukčy, jaki zbłytaŭ Handuras ź dzietarodnym orhanam. Usio, što nie pakazvajuć u televizary (i ŭsie, kaho nie pakazvajuć), nie isnuje ci nia varta ŭvahi.
I ŭ hetym chavajecca niebiaśpieka dla siońniašniaj ułady. Što, urešcie, zdolna jaje napałochać, prymusić spynić represii? Hramadzki supraciŭ? Pratesty i sankcyi z boku Zachadu? Słaba vierycca ŭ realnaść pieršaha i dziejsnaść druhoha. Tym bolš nichto nie čakaje, što na parušeńni pravoŭ čałavieka ŭ Biełarusi raptam adreahuje Maskva. Voś užo na što Kramlu absalutna naplavać! Chaŭrus z režymam Karymava heta zaśviedčyŭ.
Siońnia Kreml zacikaŭleny ŭ zachavańni status-kvo ŭ Biełarusi, u palityčnym sajuzie ź ciapierašnim režymam. Ale nieviadoma, chto budzie va ŭładzie ŭ Kramli zaŭtra. Viartańnie Rasiei ŭ tatalitarnaje minułaje, jakoje stanovicca ŭsio bolš realnym, adnak, nie abiacaje Biełarusi ničoha dobraha. Maštab represij pry sprobie adnavić imperyju nielha navat blizka paraŭnać z tym, na što zdolnaja ciapierašniaja biełaruskaja ŭłada. Darečy, niama harantyj, što jany nie zakranuć ź ciaham času i biełaruskaje čynavienstva. Nijakaja prapahanda i ŭnutranyja represii nie ŭratujuć Biełaruś ad źniknieńnia, kala jana nia stanie narmalnaj demakratyčnaj dziaržavaj. Źniščajučy demakratyčnuju apazycyju, ułada siače suk, na jakim siadzić. Jak by jaje pradstaŭniki ni stavilisia da zachodniaj demakratyi i jaje instytutaŭ siońnia, zaŭtra moža akazacca, što heta adziny paratunak dla ŭłady.
Kamientary