Tank incognitus

Pavialičyć

Vialikija biełaruskija paety epochi kamunizmu ŭsio jašče čakajuć biesstarońniaha pieračytańnia i biasstrašnaje interpretacyi. Piša Alaksandar Fiaduta.

Ale mienavita dziela taho, kab takoje ŭ pryncypie mahło stacca mažlivym, kab układalniki mieli realny šaniec pracavać z usim paetyčnym materykom aŭtarskich tekstaŭ, i patrebny PZT. Akademičnaja navuka musić zadać peŭnuju systemu kaardynataŭ – estetyčnych, maralna-etyčnych, ale hałoŭnaje – histaryčnych, u katoryja i budzie ŭpisana tvorčaść paeta.

Pavialičyć

Natalla Arsieńnieva, jakoj siońnia znoŭ niama ŭ prahramach, i Maksim Tank zachaplalisia paezijaj adno adnaho. Vilnia, 1936.

Nie adbyłosia, bo biełaruskaje akademičnaje litaraturaznaŭstva tak i nie navažyłasia stać litaraturaznaŭstvam u poŭnym značeńni hetaha słova. Čytačam padadzieny vynik pracy tekstolahaŭ i edytaraŭ – nia bolej. U zvarocie «Ad redkalehii», što raspačynaje pieršy tom PZT, saramliva skazana z hetaj nahody: «Kamentar abmiažoŭvajecca biblijahrafična-tekstalahičnaj charaktarystykaj tvoraŭ, jakaja ŭklučaje infarmacyju pra čas napisańnia vieršu, jaho pieršapublikacyju i pra toje, pavodle jakoj krynicy padajecca asnoŭny tekst. Tut ža pryvodziacca vyjaŭlenyja varyjanty – pavodle ŭsich publikacyj, a taksama na asnovie zachavanych i rasčytanych biełavych i rasšyfravanych čarnavych aŭtohrafaŭ, dajucca źviestki pra miesca znachodžańnia rukapisaŭ i h.d.».

Vysnovy hetaha «vialikaha navukoŭca» byli adnaznačnyja: Puškina aficyjna zabaranili kamentavać. Kamentary byli zamienienyja edycyjnymi daviedkami akurat pavodle taje schiemy, jakuju i prapanoŭvajuć udziačnamu čytaču siabry redkalehii PZT Maksima Tanka. Praz 70 hod paśla Stalina!

Heta zrazumieła. Voźmiem epihramy Tanka.

Irža Iržavič Eserman
Kaliści atrymaŭ ad baćki
U spadčynu čyrvony bant
Sa śvietapohladam łajdackim.
Jość chleb, sol, hrošyki ŭ jaho,
Dyplom akademičny maje...
Ale – dla krytyka majho –
Jašče šmat klopak nie chapaje.

Kali redaktary tomu ŭpeŭnienyja ŭ tym, što školny nastaŭnik, student, luby niekvalifikavany čytač u stanie što-kolviek zrazumieć z hetaha vieršu, navažusia ź imi paspračacca. I takich vieršaŭ, što pazbyvajucca ŭsialakaha sensu pa-za histaryčnym kantekstam, u pieršych dvoch tamoch PZT davoli bahata.

Užo ŭ 1970-ja, karystajučy z pasłableńnia cenzurnaha cisku, Instytut rasiejskaj litaratury AN SSSR (Puškinski dom) raspracavaŭ pryncypova inšuju schiemu vydańnia PZT. Kožny tom PZT Turhienieva (adkazny redaktar akademik Michaił Alaksiejeŭ), Astroŭskaha (prafesar Uładzimier Łakšyn), Niakrasava (prafesar Barys Mielhunoŭ), Dastajeŭskaha (akademik Hieorhi Frydlender) mieŭ admysłovy artykuł, dzie čytaču raspaviadałasia, što adbyvałasia ŭ hety peryjad z aŭtaram, z krainaj, z publikaj, jak Historyja ŭryvałasia ŭ litaraturnuju tvorčaść kankretnaha klasyka. Byvała, hety artykuł zajmaŭ da čvertki (!) tomu!

Pazbaŭleny choć jakich-kolviek tłumačeńniaŭ, Maksim Tank paŭstaje pierad čytačom jak… stalinist. Pračytajem advolna ŭryŭki ź jahonych vieršaŭ 1939–1954 h.

Niamała jość soniečnych pieśniaŭ takich,
Jak heta, ź jakoj my viek družym, –
Pra Stalina i pra jaho bajavych
Paplečnikaŭ viernych i mužnych.

Abo:

Stalin daŭ nam arlinyja krylli,
Kab nia znali my zmory ŭ baju,
Kab, uźniaŭšy ŭ palot eskadrylli,
Baranili radzimu svaju.

Abo:

I dumaje jon ab krainach, narodach,
Ab dniach kamunizmu, što sonca jarčej,
Ab novych kanałach, pasiołkach, zavodach,
Ab ščaści miljonaŭ pracoŭnych ludziej.

Prakamentavać źjaŭleńnie takich radkoŭ nadzvyčaj prosta. Tank – paet Zachodniaj Biełarusi, paet-revalucyjaner, jaki adsiedzieŭ svoj aryšt u turmie ŭ buržuaznaj Polščy, ščyra ŭdziačny Stalinu za ŭźjadnańnie dźviuch častak Biełarusi ŭ adno cełaje. Abok taho, Tank – pierakanany kamunist, jaki ŭ hety peryjad vieryć u Stalina, jak u Boha. Napišecie heta, panovie akademičnyja «litaraturaznaŭcy», – i luby narmalovy čytač adrazu zrazumieje, što hetaja Tankava ščyraść darahoha varta – značna daražej, čym kańjunkturščyna paetaŭ-čynoŭnikaŭ, što apiavajuć budučych pravadyroŭ, u tym liku j biełaruskich. U Tanka ž navat u stalinskich vieršach niama biazdarnych i biezdapamožnych ryfmaŭ kštałtu «Tovariŝ priezidient, / Nastaniet tot momient…». Dyj saromiecca niama čaho: u tuju paru zusim analahičnyja Tankavym vieršy pišuć Lui Arahon, Bertald Brecht, Julijan Tuvim. Biassprečnyja ž klasyki! Tak i treba heta rastłumačyć.

PZT Tanka stanovicca kalasalnym «krokam nazad» navat nasuprać PZT Janki Kupały. Kupału my ŭ stanie siońnia aharnuć razumieńniem jašče i tamu, što bolšaja častka jahonych hałoŭnych tekstaŭ była viadomaja sučasnym (nie Kupału, a nam) čytačam zadoŭha da źjaŭleńnia PZT. A što było b, kali b vyjšaŭ u śviet asobna tom jahonych vieršaŭ, napisanych pryblizna ŭ tyja samyja hady, što i vydadzienyja ŭ jakaści PZT vieršy Tanka?! Boža moj, heta było b užo nie samahubstva, ale zabojstva klasyka – kali b čytača abmiežavali na peŭny čas «laŭkoŭskim cyklem».

Vypadaje tolki ŭskliknuć razam z samim Maksimam Tankam:

I siońnia vy – kaho paet lubiŭ,
Z kim razam žyŭ – u śmierć jaho nia viercie.
Kali na čas jon, zmorany, spačyŭ,
Na varcie stojcie słavy i biaśśmiercia!

Tank lubiŭ svajho čytača i vieryŭ u jaho. Apošni spadzieŭ – što čytač sam, biez dapamohi ŭpaŭnavažanych uradam litaraturaznaŭcaŭ, adroźnić žamčužnyja ziarniaty paezii Tanka ad akademičnych pleviełaŭ i, pryniaŭšy jak naležnaje, jak histaryčnaje źjavišča «savieckaha Tanka», zabudziecca pra saŭkovy ŭzrovień padrychtoŭki jaho Poŭnaha zboru tvoraŭ.

Zrešty, takaja niaŭdača nie ŭpieršyniu. U vieraśni 1994 h. supracoŭnica Administracyi prezydenta Biełarusi Nina Marčanka raspaviała mnie pra stan zdaroŭja Jaŭhiena Skurka. Razam my padrychtavali cydułku na imia prezydenta z prośbaju vyłučyć hrošy na leki dla klasyka. Niašmat: tysiaču dalaraŭ.

Čytajučy saramlivuju spasyłku na «ścisły termin padrychtoŭki» ŭ redakcyjnaj pradmovie, chočacca ŭzvyć ad kryŭdy j bolu: ludzi, dosyć havaryć eŭfemizmami, to bok – manić! Skažecie sumlenna: hrošaj dla Tanka znoŭ niama.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0