13 kastryčnika spaŭniajecca 130 hadoŭ z dnia naradžeńnia adnaho z samych niezvyčajnych biełaruskich mastakoŭ Jazepa Drazdoviča. Piša Vasil Drańko-Majsiuk na radyjo «Svaboda».
U jaho hraficy, žyvapisie, malavanych dyvanach i raźbiarskich tvorach cudoŭnym čynam sumiaścilisia zachapleńnie madernam, symbalizmam i narodnaj tvorčaściu. Nieprykajanaść i viečnyja badziańni Drazdoviča, adsutnaść ułasnaha žylla prynosiła jamu pakutu, ale razam z tym ratavała i ad represij, bo časta mastaka ni fašystoŭskija, ni balšavickija ŭłady nie mahli znajści.
Ź jahonych fantastyčnych tvoraŭ mnohija (navat samyja blizkija siabry) śmiajalisia, ličyli jaho varjatam. U vyniku ž siońnia Drazdovič — adzin z samych viadomych i admietnych mastakoŭ Biełarusi, pra jakoha pišuć knihi i vypuskajuć albomy, a mnohija jahonyja viasiołyja tavaryšy zastalisia ŭ cieni historyi.
1. Kali ŭ «Našaj Nivie» nie znajšli adasłanych im karcin i rukapisaŭ, pahražaŭ redaktaru, što ŭvohule kinie malavać
«Siarod archiŭnych dakumentaŭ zachoŭvajecca list Jazepa Drazdoviča /…/ u hazetu «Naša Niva» /…/. Drazdovič niepakoicca, bo nia maje paćviardžeńnia pra toje, što jaho pasyłka, jakuju jon dasłaŭ na adras redaktara «Našaj Nivy» pana Ŭłasava, była atrymana ŭ Vilni. U pasyłcy znachodzilisia malunki — «abrazki Biełarusi» Jazepa Drazdoviča, pisanyja alejnymi farbami, siarod ich «Tryzna minuŭščyny», «Złyja čary» i inš. Akramia taho, jak piša Drazdovič, tam było i «niekalki rysunkaŭ-vińjetak, zroblenych piarom», i niekalki vieršaŭ u prozie».
Pasyłka zhubiłasia, mastak uznervavany: «Heta padryvaje ŭsie maje nadziei na budučaje majo štukarstva. Ja budu zmušany ŭsio zakinuć i nie malavać bolej — malarstva nadta hubić zdaroŭje i nervy. Prabačcie, panie, što ja pišu, što nazyvajecca «niabrežna», śpiašajučysia /…/ 14.01.1914 h.» (Taćciana Kabržyckaja. Anton Hrynievič — paplečnik Jazepa Drazdoviča / Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
2. Supracoŭnik «Našaj Nivy» Źmitrok Biadula byŭ prosta zahipnatyzavany jaho karcinaj «Tryzna minuŭščyny», tamu, vidać, nie adrazu i adkazaŭ Drazdoviču, što ŭsio dasłanaje znajšłosia
«Heta čałaviek ź vialikim malarskim talentam, z bahataj fantazijaj u svajoj tvorčaści /…/ Jak samavučka jon jašče dobra nie vyštudyjavaŭ malarskich starych i novych škoł, ale ŭ jaho jość svoj styl, samabytny i aryhinalny. Čujecca ŭ jaho tvorach bahataja fantazija, mistyčnaść i symbolika.
Mo tut nia miesca, ale dazvolu sabie apisać adzin jaho tvor pad nazvaju «Tryzna minuŭščyny»: Miesiačnaje źziańnie mistyčnymi pramieńniami atulaje mohlicy. Kryžy i plity mahilnyja adkidajuć naŭskos cieni. Tak i havorać farby ab paŭnočnaj cišyni i kazačnaści śmierci… Vieje žudaściu… Ale ad śmierci pačynajecca novaje žyćcio. U hnili rodziacca kvietki charastva. I voś z adnoj mahiły vystupaje čałaviečy čerap. Tak i čujecca, zdajecca, što jon, niamy, lezie ŭvierch, rassypajučy vakoł siabie žoŭty piasok. Vočy ŭ čerapa śvieciacca fasfaryčnym adśvietam. Pramieńni razychodziacca pa bakach, i ŭ linijach hetych pramieńniaŭ vyznačajucca dźvie bahini dziŭnaj pieknaty…
Šmat jość u p. Drazdoviča hetakich bahatych fantazijaŭ, napisanych u duchu Čurlanisa…» (Źmitrok Biadula. Štrychi ab biełaruskaj kultury).
3. Nie lubiŭ krajnaściaŭ
U jaho dziońnikavych zapisach (13.04.1933 h.) čytajem: «I fanatyki, i biazbožniki — adnoj matki dzieci, krajnaści… Niama žyćcia ŭ krajnaściach… Ništo nie žyvieć, nie raścieć u ahni. Ništo nie žyvieć, nie raścieć i ŭ marozie. Tolki miž ahniom i marozam usio žyvieć, usio raścieć, usio ćvicieć, raźvivajecca, krasujecca.
Nie kažy, što ja mudrej ad usich. Nie kažy, što ja durniej ad usich… nie kažy, što ja najsilniejšy, nie kažy, što ja j najsłabiejšy… /…/ Nie kažy, što ja dobry, nie kažy i što ja błahi. Nia budź ni horak, ni soładak. Budzieš horak — praklanuć, a soładak — prahłynuć. Zhubiŭ — nie smucisia, a znajšoŭ — nia radujsia. Nie chvali i nia hań. Nie ćviardzi nikoli taho, čaho ćviorda, peŭna nia viedaješ» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
4. Vypityja butelki nazyvaŭ «svajoj biblijatekaj»
Pa ŭspaminach Maksima Tanka:
«Lubiŭ vypić stary. Zdajecca, Mašara raskazvaŭ: zajšoŭ niejak da jaho — a tam z adnaho kutka až u druhi stajać pustyja butelki. «Što heta, Jazep, u ciabie?» «Nie čapaj, — kaža, — heta maja biblijateka…»»
(Mikoła Mikulič. Maksim Tank. Na skraźniakach stahodździa. 1999).
5. Byŭ rasčaravany Biełastokam i paraŭnoŭvaŭ jaho z Baranavičami
U dziońnikach znachodzim (6.03.1933 h.): «A voś i Biełastok. /…/ Uražańnie ad horada takoje: vialikaje staradaŭniaje siało, nia nadta daŭno pierajšoŭšaje ŭ stan bahaciejučaha horada /…/. Ničym nia roźnicca ad novaŭbudavanych Baranavič — ni raki, ni voziera, ni pryhožych uzhorjaŭ ci daliny» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
6. Dasyłaŭ svaje tvory ŭ saviecki Miensk (u Inbiełkult), dzie jamu ledźvie nie «skrucili» hanarar
Dapamoh mastaku ŭ tym, kab jamu vypłacili naležnaje, Branisłaŭ Epimach-Šypiła, jaki ŭ adnym ź listoŭ da Jazepa Drazdoviča pisaŭ (6.09.1928 h.):
«Mocna byŭ ja ździŭleny, kali ź listu Vašaha daviedaŭsia, što Vy nie atrymali pryznačanych Vam Inbiełkultam 75 rubloŭ. Z pryčyny vakacyi i adsutnaści inbiełkultavaha knihavoda, katory byŭ u vodpusku, nia moh ja dahetul navieści spraŭki i vyjaśnić. Ciapier, kali knihavod viarnuŭsia, akazałasia, što k vialikamu stydu kancylaryi Inbiełkulta pastanova heta pa niadbałaści dziełavoda, katory zabyŭsia, była nia vykanana: hrošy nie byli Vam pasłany. Usie byli peŭny, što hrošy hetyja Vy daŭno atrymali, až voś tabie na!
Kab nie adnaviŭšajasia pierapiska naša, tak by heta i astałosia, nichto b i nie zaŭvažyŭ… /…/ Dziełavod apraŭdyvajecca tym, što, atrymaŭšy hetuju pastanovu, jon zaraz ža pasłać jaje nia moh, bo nia mieŭ Vašaha adresu /…/ i adłažyŭ, a potym i zabyŭsia. Ciapier hetyja hrošy buduć na dniach Vam pasłany» (Hanna Zapartyka. Jazep Drazdovič i Branisłaŭ Epimach-Šypiła. / Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
7. Aburaŭsia, što Navahradzkaja himnazija, dzie jon pracavaŭ vykładčykam, nia płacić jamu zarobku, patrabavaŭ poŭnaj vypłaty i padaŭ zajavu ab zvalnieńni
U jaho liście da pedahahičnaj rady Navahradzkaj biełaruskaj himnazii (14.12. 1929 h.) čytajem:
«Dziakujučy takomu mizernamu svajmu ekanamičnamu stanovišču, dziakujučy tym čarhovym haładoŭkam, katoryja pad kaniec kožnaha miesiaca /…/ prychodzicca mnie pieranasić, siły majho zdaroŭja čas ad času pačynajuć nadryvacca, padupadaci, i, nie žadajučy na dale davadzić siabie, pry takich varunkach, da krajnaściaŭ, takich, jak katar žałudka, neŭrastenija i suchoty, — źviartajusia da pavažanych baćkoŭ i pedahahičnaj rady i vietliva prašu: budźcie łaskavy vypłacić mnie na dapamohu dla papraŭleńnia majho padupałaha zdaroŭja, padorvanaha na abaviazku pracy dla Vašaj pavažanaj Himnazii, — sumu raźmieram majoj poŭnaj trochmiesiačnaj pensii, jak kampensacyju za niedapłačyvanuju mnie pensiju ŭ minułym školnym hodzie i pa poŭnamu zdavoleńniu mianie ŭ vyšej vykazanaj prośbie zvolnić mianie bieź nijakich materyjalnych, tak i maralnych kryŭd — ad abaviazkaŭ nastaŭnika» (B-ka AN Litvy, adździeł rukapisaŭ, 7 21—96, ł. 5—52).
8. Zasmučaŭsia kiepskim drukam zachodniebiełaruskich vydańniaŭ, jakija značna prajhravali savieckim kniham
U dziońniku (2.01.1933 h.) adznačaŭ:
«Bačyŭ siahodnia ŭ Pieci [Piatra Sierhijeviča, biełaruskaha mastaka. — V. De Em.] paru litaraturnych knih novych, 1932 hoda vydańnia /…/. Druk jak druk, ale papiera horš hazetnaj — prosta nijakaja.
Takija vydańni — heta nia knihi, a prosta «trapjo» ŭ paraŭnańni z raniejšymi, jakija dva-try hady tamu ŭ Miensku drukavalisia»
(Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
9. U svajoj prozie iranizavaŭ ź viečna biezhrašovaha stanu biełaruskich mastakoŭ
U apovieści Jazepa Drazdoviča «Vialikaja šyška» čytajem: «A Hapuk [student-mastak. — V. De Em.], tym časam, /…/ pisaŭ /…/, enerhična zaklikajučy svajho baćku — staroha Hapona, kab toj jak najchutčej akazaŭ jamu ratunak hrašovaj dapamohaj.
«Baciuška, strapianisia! /…/ Strapianisia i nie dapuści, kab tvoj tałantlivy syn Ahafon Ahafonavič pahib ad hoładu i choładu!» A baćka /…/ siardzita bubnieŭ: —…Cilihien z tałanam. Kali ž ty tałan, čamu ž ty nie žyvieš sa svajho tałanu, siarod svaich tam cilihienaŭ?..a zasuvaješ svoj cilihiencki nos u maju mužyckuju kišaniu?» (Jazep Narcyzaŭ. Vialikaja šyška. 1923).
10. Lubiŭ varažyć junym pryhožym dziaŭčatam
U dziońnikavych zapisach (8.02.1933 h.): «Viečar. Ad 7 da 12 h. mieŭ pryjemnaść pabyć na kalažanskaj viačery i viečaryncy mastackaj moładzi z mastackaha fakulteta Vilenskaha ŭniversyteta Stefana Batoryja. Było prosta viesieła i zabaŭna. Pa viačery — chto ŭ tancy i śpievy puściŭsia, a chto ŭ varažbu praz charaktaryzoŭku… Badaj što ŭsich studentačak pieratrymaŭ za ruki, siedziačy akružanym imi, u vianku, varožačy. A ŭsio ž taki lubiać jany hetuju varažbu. I dla mianie, nie skažu, kab takaja varažba dy nie była pryjemnym zaniatkam» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
11. U vilenskaj satyryčnaj hazecie «Małanka» abiacali źmiaščać jaho malunki, a ŭ vyniku drukavali na Drazdoviča epihramy i šaržy
U adnym z numaroŭ čytajem: «Mastaku Ja. Drazdoviču: «Rysunak Vaš vielmi dobry, ale pryjšoŭ tahdy, jak numar byŭ na mašynie. Pastarajemsia źmiaścić jaho ŭ nastupnym numary pad inšym sosam» (Naša Pošta // Małanka. 1926, № 14, 1-ha vieraśnia).
Amal praz paŭhoda zamiest abiacanych malunkaŭ Drazdoviča na staronkach «Małanki» znachodzim takuju epihramu:
«Ja — nia małaja fihura! Och, lublu ja šury-mury, majo serca — ahoń bury, rastapić hatova mury i puścić svaje «amury». Tolki voś dziaŭčaty dury, jak ad karšuna ŭciakajuć kury, — mo bajacca avantury?! Ja nia małaja fihura, — mastak słaŭny pa natury! Ci to ščaście, ci to zduru, ja papaŭ u litaraturu («Vialikaja šyška». Nia dumajcie, što ja dzied, ja — apasny sercajed!.. // Małanka. 1927, № 2, 25 lutaha).
12. Jaho litaraturnyja tvory admaŭlaŭsia drukavać Maksim Tank
Drazdovič dasyłaŭ u redakcyju vilenskaha časopisa»Biełaruski letapis» adnu sa svaich paem. Maksim Tank (supracoŭnik na toj čas hetaha časopisa) tak napisaŭ mastaku (25.05.1937 h.):
«Rukapisy Vašy atrymali. Paema pakul što ŭ takoj apracoŭcy, u jakoj jość, da druku nie nadajecca. Nia moža heta być mastackim tvoram /…/ taksama nia moža heta być histaryčnym dakumentam, bo ad takich rečaŭ vymahajecca bolš histaryčnaj praŭdy…» (Maksim Tank. Zbor tvoraŭ u 13 tamach. T. 12. 2011).
13. Malavańnie dyvanoŭ nazyvaŭ «nadakučlivaj pracaj»
U dziońniku žaliŭsia (25.03.1935 h.): «Balšyniu marca miesiaca pravioŭ usio na toj samaj (ad niama čaho rabić) ciažka nadakučlivaj pracy pa dekaravańniu viaskovych ścien ściennymi dyvanami… Ludziam daju… pazastaŭlaju, chaj lubujucca, chaj nabirajucca hustu da pryhožaha. Chaj uzhadoŭvajuć u sabie pačućcio estetyki. A dla mianie pry maich ciažkich materyjalnych varunkach — aničoha. Tolki zdaroŭje svajo na hetym marnuju» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
14. Bajaŭsia aślepnuć
Na pačatku 1936 hodu pisaŭ: «…vočy pačali pabalivać — ad chadžeńnia pa vietru kańjunktyvit pačaŭ raźvivacca. Bajusia, kab zroku nie lišycca. Tady ja, jak bieśsiamiejny i biaschatni zusim biaspomačny žabrak, horaj «trupa», jakim mianie ŭžo tut pačali nazyvać. Dy kab chto, svaje, piśmieńniki, jakich ja hady dva tamu partrety vyraźbavaŭ dla Muzeja, za toje, što ja (nia majučy ani svajho kuta, ani zabiaśpiečanaha času) «nie tvaru»… Chamstva…» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
15. Vałodaŭ daram pradkazalnika
Viasnoj 1936 hodu pisaŭ: «…vyjšła cikavaje, jak kažuć, «sovpadzienije». U Baškira [pseŭdanim piśmieńnika Janki Pačopki — V. De Em.] u chlavie karovy rykali, znać pić chacieli. Baškirycha Baškira hnała karoŭ paić, a toj adniekvaŭsia. «Nie adniekvajsia, —— skazaŭ ja jamu, — a napai. Bo kali ty dla karoŭ, što małakom ciabie pojuć, vady pažaleješ, to razhnievajecca pryroda i, jak vyjdzieš ty ŭ pole, daždžom ciabie zmočyć». Baškir pazastaŭsia pry svaim. Jon adpraviŭsia z žonkaju ŭ pole, a karovy pazastalisia niapojenymi. Jak praź niejkuju čverć hadziny biahuć damoŭ /…/, abmočanyja daždžom i… uchapiŭšysia za viodry, pryniaŭsia /…/ čerpać sa studni vadu dla svaich karoŭ» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
16. Vieryŭ, što ludzi admoviacca ad vojnaŭ na Ziamli dziela bolš humannaj mety — zavajovy Miesiaca
U dziońnikavych zapisach (23.10.1933 h.) znachodzim: «I pryjduć časy, kali balšynia žycharoŭ našaj planety admovicca ad učaścia ŭ vojnach, admovicca ad hetaha štučna ŭzakonienaha siarod viakoŭ silniejšymi hetaha śvietu praz uładu svaju nad ludźmi, vialikaha zładziejstva /…/
Usie tyja zatraty techničnych srodkaŭ, jakija išli na viadzieńnie vajny, pojduć na zavajavańnie /…/ pazaatmasfernaha mižplanetnaha /…/ prastoru taho, jaki nas raździalajeć z najbližejšaju planetaju ad nas, nie z Veneraju, i nia z Marsam, a z našym, choć i z nadta starym, ale jašče žyvym miram — jasnym Miesiacam. Miesiac — heta taki samy žyvy mir, jak i našaja ziamielka-planeta, na jakoj my žyviom, i z takoju ž samaju praporcyjaj pavierchni svajoj, pryhodnaj i niepryhodnaj dla žyćcia čałaviekapadobnych istot, jak i ŭ našaha ziamnoha kluba» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
17. Kožnyja try hady pačynaŭ što-niebudź novaje
U pačatku studzienia 1936 hodu adznačaŭ: «Ja — źmiennaja natura — praz kožnych try hady što-niebudź novaje pačnu. I ništo ŭ mianie bolš troch hadoŭ nie trymajecca. I praz usio žyćcio majo tak — pa try hady z natchnieńniem čaho-niebudź vučusia i pracuju. Try hady dla mianie majuć niejkaje značeńnie.
Try hady ja byŭ pastuchom u padurosłyja lety, a razam z hetym try hady pisaŭ vieršy pavodle tadyšniaj majoj hramaty — u rasiejskaj movie. Try hady araŭ i kasiŭ. Try hady patraciŭ na mastackuju škołu. I ahulnaje svajo raźvićcio — viedy praz načytanaść. Try hady mnie naležała słužyć u sałdatach, dzie vučyŭsia medycynie i ahulnamu pryrodaznaŭstvu. Try hady (ź liškam) pracavaŭ jak felčar. Try hady addavaŭsia hramadzka-supolnickaj pracy. Try hady pisaŭ jak piśmieńnik. Try hady addavaŭsia krajaznaŭstvu i etnahrafii. Try hady (ź liškam) pabyvaŭ mastackim pedahoham. I… užo treci hod jak vandroŭny narodny mastak…» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
18. U snach da jaho prychodzili cnatlivyja dziaŭčaty-anioły z čornaj trunoj
U kancy traŭnia 1936 hodu pisaŭ: «Dziŭnyja źjaviščy byvajuć časami ŭ psychalohii čałavieka. Nadoječy, biasiedujučy sa znajomymi, mnie daviałosia vyskazać svaje niekatoryja pohlady na pałavoje pytańnie i, miž inšym, vyrazicca, što kožnaja dobrasiamiejnaha vychavańnia, z maładych hadoŭ nie sapsutaja /…/ dziaŭčyna — heta anhieł.
A poźnim viečaram hetaha ž dnia, ukłaŭšysia spać /…/ vyśvietliŭsia /…/ dziŭny žyvy abraz, jak u kino: šyrokaja, roŭnaja, hładkaja daroha, upryhožanaja zielaninami z bakoŭ. Pa darozie hetaj išła niejkaja pracesija, jakaja składałasia, pry poŭnaj adsutnaści mužčyn, vyklučna z žanočaha stanu, z pryhožych i strojnych, apranutych u čystyja biełyja sukienki, prystojnych, biełalikich dziaŭčat, jakija išli paabapał dvuma radami, /…/ niesučy zialonyja hirlandy, a pa-za imi, ale ŭžo asiarodkam darohi, išła hrupa biełych krasavic i nieśli /…/ uvituju zialonymi hirlandami čornuju trunu. A paśla hetaha /…/ truna stajała ŭ niejkim prastakutniku, a kruhom /…/, abstupiŭšy ciesnaju ścianoj, stajali tyja ž samyja /…/ dziavicy i, uźniaŭšy ŭharu svaje pryhožyja ručki, pakratavali imi, jak byccam niedzie niekaha vitajučy» (Jazep Drazdovič. Praź cierni da zorak. 2014).
19. Pamior ad raku straŭnika
«Zapis № 14 ad 15 maja 1955 hoda pa Hałubickamu viaskovamu savietu Hłybockaha rajona /…/ śviedčyć, što «…Iosif, poł mužskoj, nacionalnosť — biełorus, miesto śmierti (i proživanija) — sielenije Puńki Hołubičskoho sielskoho sovieta, profieśsija — niekoopierirovannyj kustaŕ, vozrast 65 let, umier 15 sientiabria 1954 hoda. Pričina śmierti — rak žiełudka…» (Andrej Majsiajonak. Chvaroba i skanańnie vandroŭnaha mastaka / Jazep Drazdovič: «Pryjdzie čas…» Da 120-hodździa z dnia naradžeńnia mastaka. 2008).
20. Paet Kazimir Svajak praročyŭ jamu vialikuju budučyniu
«Drazdovič, kali pojdzie šlacham svajej žyvoj tvorčaści, maje budučynu vialikuju. Mahčyma, što jon stvoryć symbol dušy sučasnaha adradžeńnia. Heta dało b jamu prava być adnym z hienijalnych vołataŭ, jakija pajaviacca pa viekavoj biełaruskaj martyralohii.
Ruiny i pažaryščy — častyja matyvy ŭ jaho tvorčaści. Nia dziva. Vajna — heta bankroctva starych vartaściej, bankroctva dumki filazafičnaj XIX stalećcia, a navat bankroctva ŭsiej miaščanskaj pseŭdakultury.
Naš artyst-malar nia tolki ŭhladajecca ŭ vialikija namety idejnyja biełaruskaj dušy: hołas jaho niasiecca ź biazdońnia ateizmu ŭzvyš, damahajučysia ź nieba pavarotu zapročanaj jaźni ludzkoj. Ahulna ludzkija idei našaha mastačaha adčyniajuć pierad im šyroki kruhazor tvorčaj invencyi. Biełaruś čakaje ad jaho mnoha i nie pavinna pamylicca!» (K. Sv. Ź nivy biełaruskaha mastactva // Studenckaja dumka, 1925, № 1).
Kamientary