«Chren tabie ŭ vočy!»: dyk chto ž napisaŭ «Pinskuju šlachtu»?

Praktyčna bieznadziejna zmahacca z karparatyŭnaj salidarnaściu litaraturaznaŭcaŭ i historykaŭ, kali paddaješ sumnievu źviestki, užo zapisanyja ŭ školnyja padručniki jak biezumoŭnaja iścina.

Pavialičyć

Aŭtaram znakamitaha vadevila «Pinskaja šlachta» ličycca Vincent Dunin-Marcinkievič. Udumlivyja litaraturaznaŭcy, adnak, źviartajuć uvahu voś na što.

1) Pjesa mocna vyłučajecca siarod inšych tvoraŭ Dunina-Marcinkieviča svaimi aryhinalnymi mastackimi pryjomami, bolš vysokim mastackim uzroŭniem, a taksama niečakanaj i nievytłumačalnaj movaj tvora — pinskaj havorkaj, jakaja značna adroźnivajecca ad litaraturnaj biełaruskaj movy.

2) Šlachcic (hierb «Lebiedź») Vincent Dunin-Marcinkievič, jaki vielizarnymi namahańniami damohsia paćviardžeńnia dvaranstva i idealizavaŭ u svaich inšych tvorach šlachtu, raptam rezka jaje vykryŭ i vyśmiejaŭ u znakamitaj pjesie.

Pavialičyć

Siensacyjaj staŭ artykuł prafiesara Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniviersiteta Niny Miačkoŭskaj «Vincent Dunin-Marcinkievič nie byŭ aŭtaram vadevila «Pinskaja šlachta»», apublikavany ŭ 2000 hodzie ŭ vienskim časopisie Wiener Slawistischer Almanac. Miačkoŭskaja pakazała: napisać taki talenavity tvor na litaraturna nie raspracavanaj movie moh tolki śmieły čałaviek z vyklučnymi zdolnaściami da moŭ, jaki doŭha pražyŭ na Pinščynie i dobra vałodaŭ miascovaj havorkaj. Ciažka zrazumieć, ź jakoha pierapudu Dunin-Marcinkievič braŭsia b za takuju zvyšskładanuju zadaču — napisać adzin tvor na pinskaj havorcy.

Pavialičyć

Na naš pohlad, adzinym surjoznym niedachopam publikacyi prafiesara Miačkoŭskaj źjaŭlajecca toje, što ŭ kancy artykuła jana niapoŭna abrysavała vynikovy vobraz mierkavanaha aŭtara, ličačy jaho jurystam, supracoŭnikam suda.

Z artykuła paŭstaje zusim inšy vobraz aŭtara vadevila:

1) talenavity piśmieńnik, jaki davoli doŭha pražyŭ na Pinščynie i vykarystoŭvaŭ pinskuju havorku ŭ žyćci;

2) dapytlivy i adukavany čałaviek sa zdolnaściami da moŭ, jaki viedaŭ žyćcio prostych pinčukoŭ;

3) čałaviek ruskaj kultury, jaki dobra aryjentavaŭsia ŭ miascovych sudovych spravach.

Jaki čałaviek tady moh by adpaviadać takim kryteryjam? Naprykład, miascovy pravasłaŭny śviatar.

U 2005 hodzie hrupa navukoŭcaŭ z BDU ŭstupiła ŭ zavočnuju palemiku z prafiesaram Miačkoŭskaj. Pierakanaŭčych kontrarhumientaŭ u ich nie znajšłosia. Apanienty sprabavali złavić Miačkoŭskuju na drobnych pamyłkach. Heta raspaŭsiudžanaja taktyka: znajści drobnuju chibu i skancentravać na joj usiu ŭvahu, kab padarvać davier da ŭsiaho artykuła i da jaho aŭtara. Taksama apanienty Miačkoŭskaj padkreślivali, što movaznaŭcu, navat dobramu, nie varta leźci ŭ litaraturaznaŭstva, jakoje treba pakinuć prafiesijanałam. Navat abvinavacili zasłužanaha navukoŭca-fiłołaha ŭ płahijacie. Zrazumieć ich možna: u svoj čas jany sami ŭščylnuju padyšli da idei, što Vincent Dunin-Marcinkievič nie źjaŭlajecca aŭtaram vadevila, ale nie chapiła śmiełaści jaje sfarmulavać i abnarodavać.

Artykuł prafiesara Miačkoŭskaj daŭ i mnie šturšok da vyvučeńnia historyi stvareńnia «Pinskaj šlachty».

U Pinsku ŭ 60-ja hady XIX stahodździa ŭźnik pravasłaŭny historyka-etnahrafičny hurtok, jaho ŭznačaliŭ zaŭziaty baraćbit z polskim upłyvam, pinski błahačynny Vasil Hrudnicki. Členami hurtka byli śviatary Płaton Cichanovič, Dźmitryj Bułhakoŭski, Fieliks Družyłoŭski, Jan Akaronka i, mahčyma, dyrektar himnazii Stefan Kuklinski, nastaŭnik Michaił Zaharoŭski, inśpiektary narodnych vučyliščaŭ Mikałaj Akaronka i Jaŭstafij Taranovič. Naturalna było šukać aŭtara «Pinskaj šlachty» siarod členaŭ hurtka. Spačatku ja źviarnuŭ uvahu na Płatona Cichanoviča i Stefana Kuklinskaha. Praŭda, surjoznych arhumientaŭ na karyść ich aŭtarstva nie było, akramia taho, što pieršy ź ich napisaŭ pieršuju paleskuju hramatyku — na asnovie havorki vioski Łunin Pinskaha pavieta (na žal, jana zastałasia ŭ rukapisie, jon zachoŭvajecca ŭ Litoŭskim histaryčnym archivie). A druhi źbiraŭ falkłor na Padlaššy.

Pavialičyć

Ale ŭ 2010 hodzie najbujniejšy znaŭca paleskich havorak Fiodar Klimčuk u časopisie «Histaryčnaja brama: Historyja i kultura Paleśsia» apublikavaŭ artykuł «Pra movu pjesy «Pinskaja šlachta»», u jakim robić takija vysnovy:

1) Mova «Pinskaj šlachty» — heta strojnaja sistema, a nie jakaja-niebudź nieŭparadkavanaja «sumieś» ci stylizacyja.

2) U movie «Pinskaj šlachty» najbolš značnyja dva kampanienty: a) miascovaja bieraściejska-pinskaja havorka i b) staraja ŭschodniesłavianskaja (starabiełaruskaja i staraŭkrainskaja) piśmovaja tradycyja.

3) Dla movy «Pinskaj šlachty» charakternaja takaja rysa, jak najaŭnaść hałosnaha ŭmlaŭta ŭ peŭnaj pazicyi.

4) Aŭtaram «Pinskaj šlachty» moh być miascovy, a moh być i vychadziec ź inšaha rehijona. U druhim vypadku jon doŭha žyŭ na Pinščynie i zasvoiŭ miascovuju havorku. Druhi varyjant bolš vierahodny.

Voś dla prykładu kavałak z tvora (pravapisam aryhinała):

«Oj, tak! Nechaj hanyt baťko, niechaj łajet maty, a ja lublu Hryćka i lubiti jeho vik budu… Ščo sie za dur napav na baťkoŭ? Po ṕjanu zavełysa daj pobyłysa s soboju za šlachiećtvo, a my s Hryćkom čriez to horujem da unyvajem. Jeho baťko podaŭ na moho ŭ sud žałobu, i sihodnia pryidiet ŭ okołyciu Najiaśniejšaja Korona* na ślidstvo. V nim cyłoje našie spaseńje… A viun taki syrdity, ne dopuŝaj boh! Jak nastavyt odyn vus uhoru, a druhy vnyz, jak zyrkne odnym svoim vokom, a krykne: po najiasnejšomu ukazu! — to baťki źlakajutsa i sładiat nam vysilje.

* Najiaśniejšaj Karonaj šlachta nazyvała rabotnikaŭ suda, jakich pryznačaŭ urad («karona»)».

Vyjaŭleńnie Fiodaram Klimčukom u movie «Pinskaj šlachty» ŭmlaŭta dazvoliła jamu vykazać hipotezu: pjesa napisana na havorcy vioski Kupiacičy, jakaja mieścicca pobač ź Pinskam. Siało słaviłasia cudatvornaj ikonaj Kupiacickaj Božaj Maci — śviatyniaj Paleśsia. A mnie ŭdałosia vyjavić, što rasijski piśmieńnik, paleski etnohraf i falkłaryst Dźmitryj Bułhakoŭski, układalnik i aŭtar znakamitaha falkłornaha zbornika «Pinčuki», byŭ adzin čas śviatarom vioski Kupiacičy!

Cikava taksama, što Bułhakoŭski ŭ svajoj fundamientalnaj pracy padkreślivaŭ, što charakternaj rysaj pinskaj havorki źjaŭlajecca jakraz «umlaŭt»!

Pavialičyć

Uražany takoj kolkaściu supadzieńniaŭ, ja napisaŭ novyja artykuły pra mahčymaje aŭtarstva «Pinskaj šlachty» ŭ «Krajaznaŭčaj haziecie» i ŭ časopisie ŭkraincaŭ Polščy «Nad Buhom i Narvoju». I na hety raz adkaz univiersiteckich abaroncaŭ aŭtarstva Dunina-Marcinkieviča mieŭ «zabojčy» arhumient: akazvajecca, ich apanient, pa prafiesii matematyk, maje nie tuju adukacyju i pachodžańnie, da taho ž časta drukujecca ŭ rajonnych i inšych drobnych hazietach.

Na žal, pakul u mianie niama pramych dokazaŭ taho, što Dźmitryj Bułhakoŭski źjaŭlajecca aŭtaram «Pinskaj šlachty». Adnak jość niekalki dziasiatkaŭ arhumientaŭ na karyść hetaj viersii.

Pavialičyć

Pryviadziom prykłady niekatorych (na ŭsie ŭ nas prosta nie chopić miesca). Spačatku jašče raz adznačym, što ŭ budučyni, źjechaŭšy z Kupiacičaŭ i admoviŭšysia ad śviatarskaha sanu, Dźmitryj Bułhakoŭski staŭ davoli viadomym i pładavitym śvieckim piśmieńnikam i publicystam (u katałohu Rasijskaj nacyjanalnaj biblijateki jaho tvory składajuć 252 pazicyi).

U svaich tvorach piśmieńnik apisvaŭ štodzionnaść roznych sasłoŭjaŭ. U apovieści «Bliźniaty» jon krytyčna apisaŭ razhulnaje žyćcio maskoŭskaj arystakratyi. U apovieści «U baku ad žyćcia» vykryvaje sučasnaje jamu duchavienstva, akcentuje jaho zahany. Hałoŭnaja tema publicystyčnych tvoraŭ Dźmitryja Bułhakoŭskaha — baraćba z pjanstvam i, jak vynik, zmahańnie za mocnuju siamju. Aŭtar «Pinskaj šlachty» taksama iranična i naśmiešliva staviŭsia da pjanstva. A tema ščaślivaha kachańnia i siamji — adna z hałoŭnych u pjesie.

Dźmitryj Bułhakoŭski naradziŭsia ŭ horadzie Jalec Arłoŭskaj hubierni. U 1869 hodzie jon skončyŭ Minskuju duchoŭnuju sieminaryju i ŭvosień taho ž hoda paśviečany ŭ san śviatara Morackaj carkvy Mazyrskaha pavieta. U 1870 hodzie pieraviedzieny ŭ Pinsk, dzie słužyŭ śviatarom Śviata-Fiodaraŭskaj carkvy. Adnačasova małady śviatar vykładaŭ carkoŭnasłavianskuju i ruskuju movy ŭ Pinskim duchoŭnym vučyliščy, pisaŭ padručniki pa ruskaj movie dla pačatkovych škoł.

Za 3—4 hady Dźmitryj Bułhakoŭski abjeździŭ usiu Pinščynu. Vyvučajučy jaje, jon sabraŭ bahaty falkłorny i etnahrafičny materyjał, i ŭžo da sakavika 1874 hoda byŭ hatovy da publikacyi jaho znakamity falkłorny zbornik «Pinčuki». Dźmitryj Bułhakoŭski pisaŭ u «Pinčukach»: «Mova pieśni, jakaja časta adhukajecca hłybokaj ruskaj daŭninoj, hetak ža, jak i žyvaja havorka pinčuka, majučy najvialikšaje padabienstva z małarasijskaj havorkaj, zaklučaje ŭ sabie masu takich staražytnasłavianskich, carkoŭnasłavianskich i stararuskich słoŭ, jakija my nie znachodzim ni ŭ małarasijskaj havorcy, ni tym bolš u biełaruskaj; u fanietycy movy i ŭ hramatycy jaje my sustrakajem takija elemienty, jakich nie isnuje ŭ zhadanych havorkach».

Pavialičyć

15 lutaha 1874 hoda Dźmitryj Bułhakoŭski pamianiaŭsia pasadaj z nastajacielem Kupiacickaj carkvy Fieliksam Družyłoŭskim. Słužačy ŭ Kupiacičach, piśmieńnik udzielničaŭ u niekalkich carkoŭnych ciažbach, pierasvaryŭsia z mnohimi miascovymi pravasłaŭnymi śviatarami (Michalevičam, Družyłoŭskim, Taranovičam, Akaronkam i inš.), jakija pachodzili ź pinskaj šlachty. Praz heta jon vymušany byŭ pakinuć Pinščynu. Voś vam i asabistyja padstavy nie lubić pinskuju šlachtu: i jaje drobiaznaść, i prahnaść, i pychlivaść, i strach, i rabalepstva pierad načalstvam…

Pavialičyć

Maje apanienty sprabujuć pryviazać miesca dziejańnia «Pinskaj šlachty» da siała Alpień Stolinskaha rajona, ale ž nasielnictva jaho razmaŭlaje na zusim inšaj havorcy. Akramia taho, jany zabyvajucca, što Marysia źbirałasia tapicca ŭ Prypiaci, jakaja ad Alpienia dalekavata. Dla alpienskaj dziaŭčyny łahičnym było b źviartać svoj pohlad na niedalokuju Haryń.

Ale jak patłumačyć toje, što proźviščy hałoŭnych hierojaŭ alpienskija? U sučasnym Alpieni žyvuć i Pratasavickija, i Lipskija z prydomkam Ciuchai, dy i proźvišča Alpienski ŭ pjesie sustrakajecca…

Adkazy na heta pytańnie mohuć być roznyja i zojmuć ceły artykuł. Mahčyma, aŭtar śpiecyjalna chacieŭ zabłytać tych, chto imknuŭsia jaho identyfikavać. Abo źvieści asabistyja rachunki. Abo prosta vykarystoŭvaŭ raspaŭsiudžanyja ŭ rehijonie proźviščy (naprykład, u pinskaj himnazii vykładaŭ nastaŭnik Alpienski). I hetak dalej.

Zastajecca šmat i inšych da kanca nie vyrašanych pytańniaŭ, źviazanych z «Pinskaj šlachtaj», naprykład čas jaje napisańnia. Viadomy historyk Alaksandr Jelski ŭ svoj čas ukazvaŭ na 1866 hod, nie pryvodziačy nijakich dakumientalnych paćviardžeńniaŭ. Ale Dunin-Marcinkievič naŭrad ci moh napisać u 1866 hodzie nie tolki «Pinskuju šlachtu», ale i luby inšy tvor. Nie da litaraturnaj tvorčaści jamu było tady: tolki što vyjšaŭ z turmy, jakaja pachisnuła zdaroŭje, siamiejnyja prablemy… Tolki ŭ 1867 hodzie Vincent Dunin-Marcinkievič trochi ačuniaŭ: pasłaŭ (nie napisaŭ) va ŭradavy «Vilenski vieśnik» daŭno napisanuju apovieść «Bylicy, apovied Navuma Pryhavorki», ale pierapisanuju kiryličnymi litarami. Mała taho, prapanoŭvaŭ haziecie supracoŭnictva. Heta była nie tolki sproba padzarabić, ale i sihnał uładam pra svajo viernapaddanictva. I jaho možna zrazumieć: treba było źniać ź siabie palicejski nahlad i ratavać lubuju dačku Kamiłu, sasłanuju na 10 hadoŭ u Salikamsk. Ci moh jon tady pisać «Pinskuju šlachtu» ź jaje rezkaj krytykaj uładaŭ, tym bolš sudovych?

Pa našaj viersii, «Pinskaja šlachta» napisana nie raniej za 1875 hod, ale, dumajecca, i nie paźniej za 1879 hod. Viadoma, litaraturaznaŭcy mohuć zapiarečyć, uspomniŭšy list Vincenta Dunina-Marcinkieviča movaznaŭcu i etnohrafu Janu Karłoviču, u jakim biełaruski kłasik pisaŭ pra toje, što niejki šlachcic viazie ŭ Vilniu dla čytańnia rukapisy, u pryvatnaści i «Pinskaj šlachty» (pry hetym piśmieńnik nie kaža pra znakamituju pjesu jak pra ŭłasny tvor!). Na žal, hety list aŭtaram nie datavany. Adnak na im rukoj Karłoviča napisana, što jon adkazaŭ na list 11 studzienia 1869 hoda. Ale tut jaŭnaja pamyłka abo apiska, bo isnuje i inšy list Marcinkieviča Karłoviču z takoj ža paznakaj apošniaha! Ja śpiecyjalna pajechaŭ u Lvoŭ, dzie zachoŭvajucca abodva listy. Pa-pieršaje, jany napisanyja na roznaj papiery, pa-druhoje, počyrk Dunina-Marcinkieviča ŭ ich značna adroźnivajecca, jany jaŭna pisalisia nie ŭ adzin hod. Mahčyma, Karłovič u kancy žyćcia, pierabirajučy svoj archiŭ, pabłytaŭ daty napisańnia listoŭ i zamiest, naprykład, 1879 hoda napisaŭ 1869.

Bo toje, što list z adzinym upaminańniem «Pinskaj šlachty» datujecca pryblizna 1879 hodam, vidać i ź jaho źmiestu. Dunin-Marcinkievič źviartajecca da Karłoviča jak da vialikaha aŭtaryteta ŭ halinie narodnaj litaratury. Pry hetym da 1869 hoda ŭ Jana Karłoviča vyjšła ŭsiaho adna kniha, i taja pa historyi Ispanii. Zatoje da kanca 70-ch Karłovič vydaje mnohija svaje značnyja navukovyja pracy.

Pryviadziom jašče adzin arhumient za toje, što «Pinskaja šlachta» napisana paśla 1875 hoda. Typałahična kamiedyja Dunina-Marcinkieviča blizkaja da pjesy ŭkrainca Marka Krapiŭnickaha «Pašylisia ŭ durni» 1875 hoda. Mahčyma, mienavita pjesa Krapiŭnickaha akazała ŭpłyŭ na aŭtara «Pinskaj šlachty».

Dumajecca, što nas napieradzie čakajuć novyja siurpryzy i adkryćci ŭ razhadcy aŭtarstva «Pinskaj šlachty». Mahčyma, maja hipoteza, što jaje napisaŭ Bułhakoŭski, i pamyłkovaja. Ale ja ŭpeŭnieny, što aŭtaram byŭ i nie Dunin-Marcinkievič.

• 2
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0