Čamu «Vajskovyja»?
Mohiłki pry minskim vajskovym špitali na Doŭhim Brodzie pieršapačatkova ŭźnikli na inšym miescy. Jašče z 1840-ch jany znachodzilisia ŭ rajonie Špitalnaj i Pravijanckaj vulic (jakija siońnia nosiać, adpaviedna, imiony Frunze i Zacharava), prykładna pamiž ich skryžavańniami z Vajskovym i Braniavym zavułkami, niepadalok ad samoha špitala, budynak jakoha ciapier zajmaje Śledčy kamitet. Novyja mohiłki, viadomyja siońnia jak Vajskovyja, byli zasnavanyja ŭ 1895 hodzie na Daŭhabrodskaj vulicy (ciapier Kazłova), a na miescy starych špitalnych mohiłak paŭstała z časam haradskaja zabudova.
Na Vajskovych mohiłkach pry vulicy Daŭhabrodskaj da revalucyi chavali vyklučna pravasłaŭnych — aficeraŭ minskaha harnizona i ich svajakoŭ. Da našaha času z toj pary zachavałasia tolki niekalki dziasiatkaŭ nadmahillaŭ. Pachavańni darevalucyjnaha pieryjadu zbolšaha skancentravanyja vakoł carkvy Alaksandra Nieŭskaha, zbudavanaj na mohiłkach u 1898 hodzie. Z taho času nabaženstvy ŭ carkvie adbyvalisia amal bieź pierapynku, za vyniatkam tolki 1939—1941 hadoŭ. Usiaredzinie na ścienach chrama možna pabačyć miemaryjalnyja plity z vybitymi na ich imionami 118 voinaŭ 119-ha Kałomienskaha pałka i 30-j artyleryjskaj bryhady, jakija zahinuli na Rasijska-tureckaj vajnie 1877—1878 hadoŭ.
Zrešty, paśla revalucyi Vajskovyja mohiłki stracili svoj raniejšy status i tut pačali chavać ludziej samych roznych zaniatkaŭ, niezaležna ad vieravyznańnia. Varta adznačyć, što niepadalok, litaralna za paru kvartałaŭ, mieścilisia jašče adny staryja mohiłki — Załatahorskija, pry kaściole Śviatoha Rocha. Ciapier pra tyja mohiłki nahadvajuć tolki paru dziasiatkaŭ nadmahillaŭ.
Załataja Horka i Doŭhi Brod
U mižvajennyja hady ŭ hetym rajonie Minska, jaki zvaŭsia Załatoj Horkaj, žyli mnohija dziejačy biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu. Kolišniaja žycharka hetaha rajona, dziajačka biełaruskaj emihracyi Zora Kipiel (dačka litaratara Lavona Savionka i nastaŭnicy Apałonii Ratkievič), cytuje ŭ svaich uspaminach matčyny zapisy, ź jakich vynikaje, što tut žyli piśmieńniki Janka Kupała i Jakub Kołas (tut ža paźniej i pachavanyja), Źmitrok Biadula (imieniem jakoha tut nazvanyja vulica i płošča), pieršaja vykanaŭca roli Paŭlinki Paŭlina Miadziołka, aŭtar himna «My vyjdziem ščylnymi radami» Makar Kraŭcoŭ, uparadkavalnik biełaruskaha pravapisu Jazep Losik, premjer BNR Ivan Sierada, kiraŭnica biełaruskich sacyjalistaŭ-revalucyjanieraŭ Pałuta Badunova, adzin z važakoŭ zachodniebiełaruskaj Hramady Ihnat Dvarčanin, miehapapularny dramaturh Francišak Alachnovič, akcior Kupałaŭskaha Fłaryjan Ždanovič.
Niekatoryja vulicy rajona i da siońnia zachavali svaje staryja, jašče darevalucyjnyja nazvy: Bieraścianskaja, Marjeŭskaja, Vajskovy, Braniavy, Horny zavułki… Ale sapraŭdny duch starych Załatoj Horki i Doŭhaha Brodu adčuvajecca ŭžo tolki na Vajskovych mohiłkach. Astatni rajon, za vyniatkam Załatahorskaha kaścioła Śviatoha Rocha, źmianiŭsia da niepaznavalnaści, zabudavany stalinkami i chruščoŭkami, što paŭstali na miescy draŭlanaj zabudovy, jakaja zhareła ad pažaraŭ, vyklikanych niamieckimi bambiožkami ŭ červieni 1941-ha.
Ajcy BSSR i ichni los
Jašče ŭ mižvajennyja hady Vajskovyja mohiłki faktyčna robiacca nacyjanalnym panteonam Savieckaj Biełarusi — choć aficyjna takoha statusu jany nikoli nie mieli. Mienavita tut pačynajučy z 1920-ch chavajuć usich bolš-mienš zasłužanych dziaržaŭnych, hramadskich i kulturnych dziejačaŭ. Lik ich nie nadta vialiki — pieravažnaja bolšaść davajennaj elity BSSR zhinuła padčas represij 1930-ch hadoŭ, i mahiły ich nieviadomyja. Ale i losy pachavanych na Vajskovych mohiłkach čaściej za ŭsio abryvalisia trahična.
Pačałosia z taho, što ŭ mai 1920 hoda, kali Minsk jašče byŭ u rukach palakaŭ, defienziva (polskaja tajemnaja palicyja) vykryła i rasstralała hrupu padpolščykaŭ-kamunistaŭ. Ich pachavali na Vajskovych mohiłkach, niepadalok ad carkvy, a nieŭzabavie, paśla taho, jak u lipieni 1920-ha Minsk zaniała Čyrvonaja armija, tut paŭstaŭ ścipły abielisk z zorkaj i nadpisam: «Mahiła čyrvonych partyzan… rasstrelanych biełapalakami 7-ha maja 1920 h.» — i śpis z vaśmi proźviščaŭ.
Zusim blizka ad mahiły čyrvonych partyzan možna pabačyć nadmahille dziejača Biełaruskaj revalucyjnaj arhanizacyi i Kamunistyčnaj partyi Zachodniaj Biełarusi Arsienia Kančeŭskaha — jahony starejšy brat Ihnat byŭ viadomy pad psieŭdanimam Ihnat Abdzirałovič jak fiłosaf i aŭtar ese «Adviečnym šlacham». Ihnat Kančeŭski pamior ad chvaroby ŭ 27 hadoŭ, nie našmat jaho pieražyŭ i Arsień — u žniŭni 1931 hoda ŭ vieku 29 hadoŭ jon patanuŭ u Čornym mory.
Pry samym uvachodzie na mohiłki pachavali pieršaha prezidenta Biełaruskaj akademii navuk Usievałada Ihnatoŭskaha, jaki ŭ 1931-m byŭ abvieščany «lidaram nacyjanał-demakratyčnaj kontrrevalucyi» i zastreliŭsia, nie ściarpieŭšy takich abvinavačańniaŭ. U 40-ja na mahile Ihnatoŭskaha składali prysiahu siabry stvoranaha niemcami Sajuza biełaruskaj moładzi. Voś jak uzhadvaje tyja padziei budučy kiraŭnik Biełaruskaha instytuta navuki i mastactva ŭ Ńju-Jorku, a tady chłapčuk Vitaŭt Kipiel: «25 sakavika 1944 hoda na placy Voli była vialikaja demanstracyja… A moładź — čałaviek 50 — pajšła na Vajskovyja mohiłki, i tam kala mahiły Ihnatoŭskaha prymali prysiahu… Pamiataju: byŭ baraban, byŭ harnist, ściahi, štandary, zdajecca, navat byŭ załp — usio vyhladała teatralna».
Anton Šukiełojć, jaki za niemcami byŭ dyrektaram minskaha krajaznaŭčaha muzieja, pavodle svaich abaviazkaŭ zajmaŭsia i vyvučeńniem stanu haradskich mohiłak: «Na Vajskovych mohiłkach pachavany [piśmieńnik] Eduard Samujlonak. Jahonaja mahiła niedaloka ad carkvy. I jašče adna mahiła była — ci nie Čarviakova? Na hetych mahiłach nie było nijakich znakaŭ. U mianie ŭźnikła dumka pastavić kryžy na hetyja mahiły. Ale ž to ŭsio byli kamunisty. Savionak kaža: «Niavažna, što kamunisty. Pa-pieršaje, heta chryščonyja ludzi, a pa-druhoje — biełaruskija patryjoty. U tych umovach, u jakich jany žyli, jany, mahčyma, nie mahli inakš siabie pakazać. Tak što staŭ kryžy». I ja pastaviŭ kryžy».
Tak ci inačaj, na mahile Alaksandra Čarviakova, jakoha ŭ mižvajennyja hady nazyvali «biełaruskim prezidentam», siońnia staić užo nie kryž, a hruntoŭny pomnik — praŭda, z nadpisam pa-rusku. Pastavili jaho ŭžo praź dziesiacihodździ pa vajnie. Žyćcio Čarviakova, jaki ŭ 1924—1937 hadach farmalna stajaŭ na čale BSSR, taksama abarvałasia trahična: abvinavačany ŭ antysavieckaj dziejnaści, jon zastreliŭsia ŭ červieni 1937 hoda, kab nie trapić u turmu, dzie, jon toje viedaŭ, jaho čakali źvierskija katavańni i śmierć. Ułady padmanna abviaścili, što samahubstva Čarviakoŭ ździejśniŭ «na asabistaj siamiejnaj hlebie».
A niepadalok ad Ihnatoŭskaha i Čarviakova — mahiła čekista Jazepa Apanskaha, namieśnika pradstaŭnika OHPU Biełarusi. Apanski zahinuŭ u červieni 1927 hoda ŭ avaryi dryziny na čyhuncy miž Masiukoŭščynaj i Ždanovičami. Zdareńnie padali jak terakt, i siemji, čyje ziamielnyja ŭčastki prylahali da čyhunki na miescy avaryi, byli represavanyja jak datyčnyja da hibieli Apanskaha. U Minsku arhanizavałasia demanstracyja, padčas jakoj natoŭp ledź nie razhramiŭ polskaje konsulstva — vinavatymi ŭ hibieli vysokapastaŭlenaha čekista abviaścili palakaŭ, chacia chadziła pahałoska, što mašynist prosta zanadta razahnaŭsia. Na pomniku napisali, što Apanski z šafioram zahinuli «ot ruki kontrrievolucii».
Litaratary i represavanyja
Blizka ad carkvy možna bačyć jašče niekalki davajennych pomnikaŭ zasłužanych dla BSSR dziejačaŭ, jakich abminuła chvala represijaŭ — tut pachavanyja akademik-hieołah Mikałaj Blijaducha, jaki zajmaŭsia daśledavańniem karysnych vykapniaŭ Biełarusi i pamior u 1935 hodzie, i zasłužany artyst BSSR Uładzimir Kryłovič, jaki pamior u 1937-m. A pobač — mahiła piśmieńnika Eduarda Samujlonka, jaki pamior u 1939 hodzie. Sa śmierciu Samujlonka źviazanaja vuścišnaja historyja: litaratar Jurka Vićbič uzhadvaŭ, što adrazu ž paśla pachavańnia cieła piśmieńnika niechta vyciahnuŭ z damaviny i źniaŭ ź jaho harnitur. Chto akazaŭsia złačyncam — čytajcie ŭ artykule Źmitra Drazda.
Jašče adzin śled pamiaci pra represii — niepadalok ad carkvy mahiła baćki paeta Michasia Bahuna, Fiodara Błoškina. Sam Michaś Bahun, aryštavany ŭ listapadzie 1936-ha, byŭ asudžany na vosiem hadoŭ łahieraŭ i pamior u 1938-m na pierasylnym punkcie. Kažuć, mienavita Michasiu Bahunu naležała ideja nazvy niefarmalnaha abjadnańnia litarataraŭ u davajennym Minsku — Tavarystva amataraŭ vypić i zakusić (TAViZ), u jakoje nibyta ŭvachodziŭ peŭny čas i Eduard Samujlonak. U inšym kucie mohiłak — zhadka pra represavanaha śviatara: na mahile svajakoŭ — šylda ź imieniem protaijereja Paŭła Hachoviča, represavanaha ŭ 1929 hodzie.
Bolšaść litarataraŭ na Vajskovych pachavanyja na ŭskrajku mohiłak, na horcy, što bližej da raha vulic Kazłova i Bieraścianskaj. Adna ź pieršych — mahiła paeta Paŭluka Trusa, jaki pamior ad tyfu ŭ 1929-m u vieku 25 hadoŭ. Były ŭdzielnik padpolla ŭ minskim hieta Hirš Smolar pisaŭ paśla vajny, što na mahile Paŭluka Trusa źbiralisia padpolščyki, kab adtul syści ŭpotaj u les da partyzan.
A ŭ 1960-ja, jak uzhadvaŭ žurnalist i litaratar Valancin Taras, «u hości da Paŭluka» lubiŭ zavitać Michaś Stralcoŭ, jaki navat mieŭ pry pomniku chovanku z usim nieabchodnym da paminalnaj čarki: videlcami, nažom, adkryvačkaj, survetkami…
Zrešty, pomnik tady stajaŭ jašče davajenny — paźniej jaho zamianili masiŭnaj stełaj z bareljefam paeta.
Pobač z mahiłaj Trusa — pavajennyja pachavańni: Kuźmy Čornaha, jaki pamior u tolki-tolki vyzvalenym Minsku ŭvosień 1944-ha ŭ 44 hady, i paeta-kamunista z Zachodniaj Biełarusi Valancina Taŭłaja, jaki byŭ namieśnikam dyrektara Kupałaŭskaha muzieja i pamior u 1946-m u 33 hady. Zdaroŭje Kuźmy Čornaha padarvali dopyty ŭ stalinskim NKVD, a Taŭłaja — hady, praviedzienyja ŭ polskaj turmie.
Tut ža lažyć i pieršy staršynia Sajuza piśmieńnikaŭ i aŭtar tekstu himna BSSR Michaś Klimkovič, jaki pamior u 1954-m, i pamierłaja ŭ tym samym hodzie ruskaja piśmieńnica Viera Lutava, jakaja pražyła ŭ Minsku tolki apošnija dziesiać hadoŭ žyćcia i ŭznačalvała ŭ Sajuzie piśmieńnikaŭ BSSR siekcyju ruskaj litaratury. Tym nie mienš nadpis na jejnym pomniku — pa-biełarusku.
Achviary vajny
Za «litaratarskaj horkaj» husta iduć pachavańni pieradvajennych i vajennych hadoŭ. Choć samaja znakamitaja mahiła časoŭ vajny znachodzicca ŭsio-tki nie tut, a niepadalok ad carkvy — tam pachavanaja Bianihna Łucevič z Vałasievičaŭ, maci Janki Kupały, jakaja pamierła ŭ akupavanym Minsku 30 červienia 1942 hoda, praz dva dni paśla taho, jak u Maskvie trahična zahinuŭ jejny syn — u hetym była svaja mistyka, jana ž nie viedała, što zdaryłasia pa toj bok linii frontu. Bianihnu Ivanaŭnu pachavali, ź vialikaj pašany, bližej da centra mohiłak i da mahiły Kupałavaj cieščy, Emilii Mane-Stankievič. Na jaje pomniku słovy Kupały: «Naŭčyŭsia ja słoŭ biełaruskich ad maci…»
Ale bolšaść vajennych pachavańniaŭ varta šukać usio ž bližej da raha vulic Kazłova i Bieraścianskaj. U hetym kvadracie pachavany i Hierasim Jakuška — pieradvajenny hałoŭny architektar Minska, jaki pabudavaŭ, miž inšaha, žyły dom harvykankama (pr. Niezaležnaści, 43), budynki palitechnikuma (pr. Niezaležnaści, 85) i škoły № 4 (Čyrvonaarmiejskaja, 11). U akupavanym Minsku Jakuška pamior ad tyfu.
Adna z zahadak Vajskovych mohiłak, jakaja naŭrad ci budzie razhadanaja, — mahiła lidara biełaruskich nacyjanał-sacyjalistaŭ Fabijana Akinčyca, jaki rychtavaŭ prapahandystaŭ dla pracy ŭ akupavanaj Biełarusi. Hety adyjozny dziejač u Minsku byvaŭ tolki karotkimi najezdami, ale mienavita tut jaho napatkała hibiel ad ruk partyzan — Akinčyca zastrelili ŭ kvatery jahonaha siabra, redaktara «Biełaruskaj hazety» Uładzisłava Kazłoŭskaha (jon sam budzie zabity ŭ listapadzie taho ž hoda). Śmiarotny prysud vykanała 5 sakavika 1943 hoda hrupa na čale z žurnalistam Alesiem Matusievičam. Akinčyc byŭ fihuraj nastolki źnienavidnaj, što na jahonuju śmierć nijak nie adhuknułasia navat tahačasnaja presa, što vychodziła ŭ Minsku za niemcami. Mahiła Akinčyca nie była nijak paznačanaja, i paśla vajny ŭsiaki śled pa joj zhubiŭsia.
Pra stvareńnie praniamieckaha Sajuza biełaruskaj moładzi było abvieščana na ŭračystym schodzie ŭ Minskim haradskim teatry, zładžanym z nahody druhich uhodkaŭ «vyzvaleńnia Minska ad balšavikoŭ» 22 červienia 1943 hoda. Uviečary ž u teatry pakazvali śpiektakl pavodle pjesy Franciška Alachnoviča «Pan ministr», i nieŭzabavie paśla pačatku adbyŭsia vybuch, u vyniku jakoha zahinuli 13 čałaviek — u asnoŭnym staličnaja moładź, — jašče kala sotni čałaviek byli paranienyja. Viadomyja imiony niekalkich achviar: Andrej Bratko, Jarasłaŭ Kušal (syn vajskoŭca Franca Kušala i paetki Natalli Arsieńnievaj), Kastuś Mokat, Tamara Nasieńnik, Maryja Niehina, Maryja Sabaleŭskaja, Leanid Słaŭnin. Viadoma taksama, što troch achviar nie apaznali.
Adrazu ž paśla zdareńnia štab partyzanskaha ruchu zahadaŭ ličyć vybuch pravakacyjaj niemcaŭ, i tolki niadaŭna byli adšukanyja dakumienty i śviedčańni, jakija pralivajuć śviatło na sapraŭdnuju historyju hetaj trahiedyi. Vyśvietliłasia, što vybuch zładzili ŭsio ž partyzany z metaj zabić Vilhielma Kube. Kali ž stała viadoma, što Kube padčas vybuchu ŭ teatry nie budzie, dvoje partyzan pasprabavali abiasškodzić minu — ale sami zahinuli pry vybuchu. Ich i pachavali nieapaznanymi razam z astatnimi achviarami terakta 25 červienia 1943 hoda na Vajskovych mohiłkach. Doŭhi čas viadoma było tolki, što mahiły achviar vybuchu byli na rahu vulic Bieraścianskaj i Kazłova, pry samym płocie ŭzdoŭž apošniaj. Tolki sioleta ŭdałosia vyśvietlić, što na tym samym miescy, jakoje nazyvali śviedki, zachavałasia nadmahille prynamsi adnaho z palehłych u toj dzień u teatry — Leanida Słavina (ci Słaŭnina). A prosta pierad jahonym pomnikam — brackaja mahiła čatyroch padpolščykaŭ, paviešanych nacystami ŭ listapadzie 1943-ha. Jašče adna achviara vybuchu ŭ teatry, Maryja Niehina, pachavanaja razam sa svajakami ŭ inšaj častcy mohiłak.
A ŭžo praz paru tydniaŭ paśla pachavańnia achviar vybuchu, u pačatku lipienia 1943-ha, na Vajskovych mohiłkach raźvitvalisia z nastajacielem carkvy Alaksandra Nieŭskaha, ajcom Ivanam Kušnieram. Jon byŭ aktyŭnym prychilnikam biełaruskaj aŭtakiefalii, ratavaŭ jaŭrejskich dziaciej, a zahinuŭ ad vybuchu partyzanskaj miny na darozie pad Rakavam. Pachavali jaho pry carkoŭnaj ścianie.
Apošniaje vodhulle vajny
Paśla vyzvaleńnia Minska ad nacystaŭ na Vajskovych mohiłkach pačynaje stvaracca miemaryjał pamiaci savieckich sałdat i aficeraŭ, jakija zahinuli ŭ bajach za horad. Źjaŭlajecca taksama ideja stvareńnia na bazie Vajskovych mohiłak nacyjanalnaha panteonu Biełarusi — hetaj temie byŭ pryśviečany, miž inšaha, artykuł Hirša Smolara ŭ haziecie «Litaratura i mastactva» ad 20 traŭnia 1945 hoda. Były padpolščyk prapanoŭvaŭ uparadkavać mahiły dziejačaŭ kultury, a taksama pierapachavać u Minsku pamierłych na čužynie Janku Kupału, Maksima Bahdanoviča i Źmitraka Biadulu. Jak viadoma, paźniej pieravieźli z Maskvy ŭ Minsk tolki urnu z pracham Janki Kupały.
Zdavałasia, vajna ź jaje žachami i niahodami adyšła. Ale i vyzvaleny Minsk nieŭzabavie skałanuła strašnaje zdareńnie, jakoje zabrała navat bolš žyćciaŭ, čym vybuch u teatry ŭ 1943-m. U novaj častcy mohiłak, pry rahu vulic Kazłova i Michajłava, staić miž pachavańniaŭ savieckich vajskoŭcaŭ vysokaja steła z čornaha hranitu z vybitymi na joj imionami troch dziasiatkaŭ chłopcaŭ i dziaŭčat. Heta tolki nievialikaja častka achviaraŭ zahadkavaha pažaru na navahodnim bali 3 studzienia 1946 hoda ŭ kłubie NKHB na płoščy Svabody ŭ Minsku.
Historyja taho balu achinutaja mnostvam čutak. Kazali, nibyta zaprašeńni na jaho mahli atrymać tolki vydatniki i dzieci elity, ale nasamreč tam apynulisia i davoli vypadkovyja ludzi. Raspaŭsiudžvalisia čutki, što pažar zdaryŭsia, bo ŭ budynku razam z kłubam mieściŭsia archiŭ niamieckich śpiecsłužbaŭ, i dyviersanty zładzili padpał, kab zacierci ślady. Niechta navat śćviardžaŭ, niby ŭsie pažarnyja mašyny Minska padčas trahiedyi raźjechalisia pa łžyvych vyklikach u roznyja kancy horada. Ale heta ŭsio niepraŭdziva. Zrešty, u presie nie było publikacyj, što stała pryčynaj pažaru i chto byŭ u im vinavaty.
Što mohuć dadać da hetaj historyi imiony na pomniku? Viadoma, što Alena Dziemidovič, imia jakoj vyhraviravana trecim źvierchu, nasamreč vyžyła, jaje zapisali ŭ śpis achviar pamyłkova. A Ała i Vala Čačniovy, imiony jakich źmieščanyja ŭ śpisie nižej, nasamreč zahinuli. Pra ich viadoma z uspaminaŭ taho samaha Vitaŭta Kipiela, da jakich my ŭžo źviartalisia ŭ hetym tekście. Hetyja dziaŭčaty naŭrad ci mieli niejkaje dačynieńnie da savieckaj elity — jany ŭsie try hady nacysckaj akupacyi pieražyli ŭ Minsku, a ich baćka, praŭdapadobna, byŭ źviazany z partyzanami. Ale Ała i Vala Čačniovy zrabilisia achviarami strašnaj trahiedyi ŭžo ŭ vyzvalenym horadzie.
Siarod ludziej, pachavanych na Vajskovych mohiłkach, vyłučajecca taksama imia Rut Uoler, pachavanaj u žniŭni 1946-ha na centralnaj alei. Hramadzianka ZŠA, jana pracavała ŭ misii AAN pa dastaŭcy humanitarnaj dapamohi. Pamierła ŭ 25 hadoŭ, zachvareŭšy na zapaleńnie lohkich, paśla taho jak vyratavała chłopčykaŭ, što tanuli ŭ voziery.
Śmierć maładoj amierykanki mieła nastupstvy: paśla hetaha Štaty źniali z SSSR embarha na ŭvoz pienicylinu i inšych antybijotykaŭ.
My nie možam raspavieści pra ŭsie trahiedyi, achviary jakich znajšli svoj apošni prytułak na Vajskovych mohiłkach. Navat kali pieraličyć tolki nadmahilli, na jakich mieścicca nadpis «trahična zahinuŭ», — lik idzie na dziasiatki. Kožnaja śmierć — heta trahiedyja… Ale hałoŭnaja trahiedyja — los samich Vajskovych mohiłak. Siońnia stan amal čatyroch tysiač pomnikaŭ ličycca niezdavalniajučym, im pahražaje «dobraŭparadkavańnie», jakoje na movie kamunalnikaŭ aznačaje źniščeńnie aryhinalnych pomnikaŭ, stratu infarmacyi pra pachavanych i zamienu nadmahillaŭ na biezabličnyja standartnyja «padhałoŭniki». Źnikajuć staryja kamiani, ścirajecca pamiać… Pamiać, jakaja nam tak patrebnaja.
Kamientary