Padarožža Miunchhaŭziena, abo Kali prydumali Uschodniuju Jeŭropu?

Uschodniaja Jeŭropa dla vandroŭnika XVIII st. — kraj fantastyčnych pryhod siarod lutych źviaroŭ, pieramoha nad jakimi była mietafaraj cyvilizacyjnaj pieravahi.

Samavynachodnictva Zachadu

Mnohija histaryčnyja i palityčnyja realii, jakija ŭjaŭlajucca nam jak abjektyvavanaja spadčyna stahodździaŭ, nasamreč u svoj čas byli «vynajdzienyja» — heta značyć ujaŭlenyja i skanstrujavanyja. Toje samaje možna skazać i pra takuju źjavu, jak «Uschodniaja Jeŭropa».

U XVIII st. francuzskija myślary i padarožniki «adkryli» i apisali Uschodniuju Jeŭropu jak niejki adziny rehijon. Mienavita tady voś ujaŭnaj hieahrafii Jeŭropy była pieraaryjentavanaja z apazicyi «Poŭdzień—Poŭnač», dzie rola adstałaj i dzikaj była zamacavanaja za «Poŭnačču», na apazicyju «Zachad—Uschod». Hałoŭnaj charaktarystykaj hramadstva na ŭschodzie kantynientu robicca niejki pierachodny stan pamiž cyvilizavanym Zachadam i varvarskim Uschodam, zasvojvańnie cyvilizacyi akazvajecca paviarchoŭnym, a asnova hetych hramadstvaŭ zastajecca varvarskaj. «Vynachodnictva» Uschodniaj Jeŭropy nieparyŭna źviazanaje z (sama)vynachodnictvam Zachadu. Uschodniaja Jeŭropa, u takim vypadku, vystupaje ŭ jakaści adroznaha aryjenciru ŭ pracesie farmavańnia ŭłasnaha vobrazu cyvilizavanaj Zachodniaj Jeŭropy. Pišučy pra Uschodniuju Jeŭropu, fiłosafy epochi Aśvietnictva ŭstaloŭvali niejkuju «narmatyŭnuju» cyvilizavanaść.

Sučasny amierykanski daśledčyk Łary Vulf praanalizavaŭ raznastajnyja miemuary i pryvatnaje listavańnie viadomych histaryčnych asobaŭ druhoj pałovy XVIII st. Mienavita ich vykazvańni, zamaloŭki i vysnovy dazvalajuć rekanstrujavać praces «vynachodnictva» Uschodniaj Jeŭropy jak kulturnaha, a nie «naturalnaha» abjektu.

Fiłasofskaja hieahrafija była hulnioj ź vielmi volnymi praviłami — nastolki volnymi, što ličyłasia całkam dapuščalnym apisvać Uschodniuju Jeŭropu, nikoli ŭ joj nie pabyvaŭšy. Niekatoryja ž adpraŭlalisia ŭ vajažy, pierapoŭnienyja nievierahodnymi čakańniami i ŭ suprava¬džeńni mižnarodnaj šumichi. U 1776 h. madam Žafren, uładalnica adnaho z samych znakamitych litaraturnych sałonaŭ, pakinuła Paryž, kab naviedać karala Rečy Paspalitaj Stanisłava Aŭhusta, a ŭ 1773 h. Dzidro nakiravaŭsia ŭ Sankt‑Pieciarburh, kab zadavolić patreby ŭ intelektualnych kantaktach Kaciaryny II. Tym nie mienš, nichto nie pisaŭ pra Rasiju z bolšym entuzijazmam, čym Valter, jaki nikoli nie byvaŭ uschodniej za Bierlin, i nichto nie adstojvaŭ niezaležnaść Rečy Paspalitaj z bolšaj enierhijaj i krasamoŭstvam, čym Ruso, jaki nikoli nie vyjazdžaŭ uschodniej za Šviejcaryju.

Śnieh i ahoń

U 1784 h. hraf Łui‑Filip de Siehiur vypraviŭsia z Francyi ŭ Rasiju jak paŭnamocny i nadzvyčajny pasoł Ludovika XVI u Sankt‑Pieciarburzie, pry dvary Kaciaryny II. Spyniŭšysia prajezdam u Bierlinie, Siehiur byŭ pryniaty ŭ Patsdamie niemaładym i ŭ toj čas užo lehiendarnym karalom Frydrycham II.

Viedajučy, što pasoł pajedzie praz Reč Paspalituju, karol nie ŭtrymaŭsia ad kamientaroŭ da vobrazu hetaj dziaržavy: «Volny kraj, dzie narod u niavoli, respublika pry karali, vielizarnaja kraina, dzie amal nichto nie žyvie». I dalej: žychary Rečy Paspalitaj — vydatnyja vajary, ale ich armii brakuje dyscypliny. Mužčyny hetaj dziaržavy advažnyja, ale ćviordaściu charaktaru, navat hieraizmam, vyłučajucca ichnija žančyny; tamu, kpliva zaŭvažyŭ Frydrych, «hetyja žančyny — sapraŭdnyja mužčyny». Pruski karol nazvaŭ Reč Paspalituju «zajmalnaju krainaj», u acenkach jakoj vykarystaŭ movu paradoksaŭ i supiarečnaściaŭ. Ci nie padobny pryjom dapamoh jamu ŭ 1772 h. prapanavać prajekt pieršaha padziełu Rečy Paspalitaj?

Sam Siehiur apisvaŭ užo Hrodna pa zvykłaj formule kantrastaŭ: «…sumieś zapuściełych chacin, napaŭrazvalenych damoŭ, pałacaŭ, jakija lažać u ruinach, ale azdoblenych cudoŭnymi bramami, reštkami minułaj vieličy».

Jon naviedaŭ niadaŭna zasnavanuju nadvornym padskarbijem VKŁ Antonijem Tyzienhaŭzienam tkackuju manufakturu i tamu, što jahonaja kraina hanaryłasia tkackaju vytvorčaściu, zaŭvažyŭ z pabłažlivaj cikavaściu: «Hetaja halina pramysłovaści tut tolki jašče ŭ zarodku».

U Varšavie Siehiuru nastojliva raili adkłaści adjezd u Sankt‑Pieciarburh — pačynałasia zima 1784—1785 hh., pajšoŭ śnieh. Padarožnik nie staŭ čakać i potym paškadavaŭ pra heta. Jon moh prajechać pa śniezie tolki ŭ lohkich saniach. Daviałosia pakinuć bahaž na zachavańnie niedzie «pamiž Biełastokam i Ryhaju». Paźniej jamu paviedamili, što toj zhareŭ. Z ułaścivaj Uschodniaj Jeŭropie paradaksalnaściu «śnieh i ahoń abjadnalisia, kab mianie pakarać», — zanatuje Siehiur.

Miadźviedź z adkrytaj paščaj

Ujaŭleńnie pra Uschodniuju Jeŭropu jak rehijon, dzie panujuć fantazii, adlustravałasia ŭ «Vandravańniach i dziŭnych pryhodach barona Miunchhaŭziena» Rudolfa Eryka Raspe. Jak i hieroj tvoru, Raspe byŭ niemcam, ale, dziakujučy dynastyčnym suviaziam anhlijskaha karaleŭskaha dvara i jahonaha rodnaha Hanovieru, słužbu aŭtar adbyvaŭ pa abodva baki Ła‑Manšu. «Pryhody Miunchhaŭziena» byli apublikavanyja pa‑anhlijsku ŭ 1785 h., i, dziakujučy pierakładu 1786 h. na niamieckuju movu, atrymali vielizarnuju papularnaść. Takim čynam, kniha ŭpieršyniu vyjšła ŭ śviet, kali pajezdka Siehiura pa takim samym maršrucie padychodziła da zakančeńnia.

Pieršaje, što ŭbačyŭ Miunchhaŭzien va Uschodniaj Jeŭropie, byŭ «biedny stary», jaki «lažaŭ na pažoŭkłym łuzie ŭ Polščy, pasiarod darohi, biezdapamožny, dryžaŭ, ledź mieŭ čym prykryć svaju haliznu». Heta — apošniaje zvykłaje vidovišča, sustretaje im pa darozie ŭ Sankt‑Pieciarburh, a taksama adzin z apošnich epizodaŭ, dzie ŭdzielničajuć ludzi. Dla Miunchhaŭziena Uschodniaja Jeŭropa — kraj fantastyčnych pryhod siarod lutych źviaroŭ, pieramoha nad jakimi była mietafaraj zavajovaŭ i cyvilizacyjnaj pieravahi.

Pamiatnaj i poŭnaj zadavalnieńniaŭ była jahonaja sustreča ź miadźviedziem:

«Adnojčy ŭ polskim lesie i śvietły čas sutak, i porach padyšli da kanca. Kali ja ŭžo kiravaŭsia dadomu, žachlivy miadźviedź pahnaŭsia za mnoj ź vielizarnaju chutkaściu, z raskrytaju paščaj, hatovy nakinucca na mianie. Imhnieńnie ja abšukaŭ usie kišeni ŭ pošukach kuli i porachu, ale daremna: ja znajšoŭ tolki dva zapasnyja kremieni. Adzin ja kinuŭ z usiaje mocy ŭ adkrytuju pašču pačvary, dy patrapiŭ jamu prosta ŭ samuju hłotku. Ad hetaha jamu zrabiłasia baluča i prymusiła paviarnucca kruham, tak što ja moh pacelić druhim kremieniem prosta jamu ŭ čorny chod, što i zrabiŭ ź niezvyčajnym pośpiecham. Jon zalacieŭ usiaredzinu, sutyknuŭsia ŭ straŭniku ź pieršym kremieniem, vysiek ahoń, i strašenny vybuch razarvaŭ miadźviedzia».

Takimi apisańniami poŭnicca ŭsia kniha pra Miunchhaŭziena. Adčuvajucca dalokija paraleli z markizam de Sadam i jahonaj «Historyjaj Žuljety», u jakoj Uschodniaja Jeŭropa była najpierš arenaj analnych zhvałtavańniaŭ, choć jahonyja hieroi i hieraini znachodzili dziela hetaha mahčymaści i ŭ inšych častkach ziamnoj kuli. Hieroi de Sada addavalisia samym dzikim i sadysckim sieksualnym podźviham, u šmat čym anałahičnym tamu, što vyrablaŭ Miunchhaŭzien ź źviaryma Uschodniaj Jeŭropy. Ale ž fantazii de Sada patrabavali čałaviečych achviaraŭ.

Praktykavańni ž barona Miunchhaŭziena z žyviołami nie zaŭždy pryvodzili da latalnaha kanca. Adnojčy jon naviedaŭ «niejkuju siadzibu ŭ Litvie» i pabačyŭ kania, jakoha nichto nie aśmielvaŭsia abjeździć:

«Adnym macham ja apynuŭsia ŭ jaho na śpinie, čaho jon nie čakaŭ, i pryvioŭ jaho da miakkaści i pakorlivaści z dapamohaju majsterskich pryjomaŭ vierchavoj jazdy, jakimi ja vałodaŭ daskanała. Kab całkam prademanstravać heta damam i źbierahčy ich ad niepatrebnych turbotaŭ, ja prymusiŭ jaho adnym razam skočyć u adčynienaje akno haścioŭni, prajścisia niekalki razoŭ vakoł krokam, ryśsiu i hałopam i, narešcie, uskočyć na harbatny stolik, čaroŭna paŭtaryŭšy tam svoj urok u minijaciury, što vyklikała nadzvyčajnaje zadavalnieńnie dam, bo jon zrabiŭ usio nastolki dzivosna, što nie pabiŭ nivodnaj filižanki ci spodačka».

Dziakujučy majsterskaj vierchavoj jaździe, baron Miunchhaŭzien vyrašyŭ asnoŭnuju dla Uschodniaj Jeŭropy supiarečnaść pamiž dzikaściu i cyvilizavanaściu, jakuju simvalizavaŭ koń na stoliku dla harbaty. Viadoma, jamu adrazu ž prapanavali kania ŭ prezient. I jon adpraviŭsia na svaim litoŭskim skakunie na bitvu z turkami ŭ składzie rasijskaha vojska.

Dziŭnyja pryhody adbyvalisia mienavita va Uschodniaj Jeŭropie, bo pablizu znachodziłasia Azija, a krychu dalej — adkryty kosmas.

U vyniku svajho vajskovaha i dypłamatyčnaha majsterstva Miunchhaŭzienu, jak «najlepšamu žaŭnieru i palaŭničamu Uschodniaj Jeŭropy», udałosia ŭstalavać mir pamiž Rasijaj i Turcyjaj. Jon adpraviŭ kamandu rasijskich i tureckich rabotnikaŭ na pabudovu važnaha kanału: «Potym na čale miljonaŭ rasijskich sapioraŭ ja skiravaŭsia da Sueckaha pierašyjku, dzie dałučyŭ da svajho atradu miljon turkau, uzbrojenych rydloŭkami i kirkami. Jany sabralisia nie dziela taho, kab rezać adzin adnamu horła, a kab, da ichniaj ahulnaj vyhody, spryjać handlu i cyvi¬lizacyi, kab usie bahaćci Indyi paciakli praz hety novy kanał u Jeŭropu».

Takim čynam, Miunchhaŭzien abraŭ najlepšy sposab sadziejničać spravie cyvilizacyi i ŭstalavańnia suviaziej pamiž Jeŭropaj i Azijaj, vykarystoŭvajučy rabskuju pracu miljonaŭ čałaviek. Niby ŭ praciah fantazij Miunchhaŭziena, francuzski dypłamat i inžynier Fierdynand de Lesepl, atrymaŭšy ŭ 1854 i 1856 hh. ad jehipieckaha ŭładara Saida‑pašy kancesiju na budaŭnictva Sueckaha kanału, dla ziemlanych prac vykarystoŭvaŭ prymusovuju pracu biednych słajoŭ nasielnic¬tva Jehiptu.

Pra płytkaść miežaŭ

Ujaŭleńni pra abšary Uschodniaj Jeŭropy pratryvali praz usio XIX i XX st., i im nie zmahli pieraškodzić sproby samarefleksii intelektuałaŭ samich hetych krain, jakija ŭspryniali kancepcyju Centralnaj Jeŭropy. Tamu Uinstanu Čerčylu tak lohka było ŭ Jałcie ŭ lutym 1945 h. addać Stalinu jakraz tuju častku Jeŭropy, pra jakuju jon tak pranikniona skaža ŭžo 5 sakavika 1946 h. u svajoj lekcyi ŭ Fułtanie, štat Misury: «Ad Ščecina na Bałtycy da Tryjestu na Adryjatycy žaleznaja zasłona apuściłasia praz uvieś kantynient». Hetaj frazie pra «žaleznuju zasłonu», jakaja padzialiła Jeŭropu na dźvie častki, zachodniuju i ŭschodniuju, było nakanavana stać samaj udałaj rytaryčnaj znachodkaj Čerčyla va ŭsioj jaho palityčnaj karjery.

Choć spraviadliva budzie adznačyć, što ŭjaŭleńni pra vobraz i miežy Uschodniaj Jeŭropy nie zastajucca niaźmiennymi. Paśla taho, jak Polšča, Čechija, Vuhorščyna, a taksama Litva i Łatvija ŭvajšli ŭ jeŭraatłantyčnyja struktury, paniaćcie Uschodniaj Jeŭropy zvužajecca i kankretyzujecca. Ciapier u amierykanskich daśledčych i navučalnych prahramach jak asobny pamiežny rehijon razhladajucca try krainy — Biełaruś, Ukraina i Małdova, — jakija znachodziacca pamiž Rasijaj i Jeŭrapiejskim Sajuzam. Prahrama «Uschodniaha partniorstva» faktyčna pašyraje miežy Uschodniaj Jeŭropy na Paŭdniovy Kaŭkaz.

Uschodniaja Jeŭropa, adnojčy vynajdzienaja, praciahvaje žyć pa svaich kanonach — jak usialaki kulturny fienomien.

Aleh Dziarnovič

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0