«Gazeta Wyborcza» dała ciopłuju recenziju na polskaje vydańnie knihi Piatra Rudkoŭskaha «Paŭstańnie Biełarusi» ź sieryi «Kniharnia «Naša Niva».
«Gazeta Wyborcza» dała ciopłuju recenziju na polskaje vydańnie knihi Piatra Rudkoŭskaha «Paŭstańnie Biełarusi» ź sieryi «Kniharnia «Naša Niva». Prapanujem jaje Vašaj uvazie.
U Biełarusi, jakuju časta nazyvajuć savieckim skansenam, niahledziačy ni na što praciahvajecca intensiŭnaje intelektualnaje žyćcio. Navat u łahiery prychilnikaŭ Łukašenki, piša «Gazeta Wyborcza».
Adzin z samych cikavych biełaruskich intelektuałaŭ, fiłosaf i teołah Piotra Rudkoŭski, aŭtar vydadzienaj niadaŭna pa-polsku knihi «Paŭstańnie Biełarusi», sutykaje aficyjny i apazicyjny pohlady na los Biełarusi. Čytanka hetaja vielmi cikavaja i zusim nie adnaznačnaja.
Rudkoŭski pryznaje, što fienomien Łukašenki — nie tolki prymityŭny miechanizm dyktatury, u jakoj aŭtarytarny kiraŭnik naviazvaje svaju volu inšym. Paśla rasčaravańnia pieršymi hadami niezaležnaści i demakratyi, jakija atajasamlivalisia hałoŭnym čynam z kryzisam i chaosam — padobna jak i ŭ susiedniaj Rasii — źjaviŭsia naturalny popyt na mocnuju ŭładu.
Łukašenka adčuŭ hety trend. Pamiž im i bolšaj častkaj hramadstva isnuje svojeasablivaja damoŭlenaść, što sankcyjanuje aŭtarytaryzm uzamien za adnosnuju haspadarčuju i sacyjalnuju stabilnaść.Kamu heta nie padabajecca, toj moža vybrać emihracyju.
Režym Łukašenki vydaje pašparty i nie ŭskładniaje vyjezdaŭ za miažu. I hetym užo skarystalisia tysiačy ludziej. Było b, adnak, pamyłkova mierkavać, što biełaruski kiraŭnik paprostu vykonvaje volu naroda — jak jon sam lubić časta paŭtarać.
«Biełaruski režym vielmi aktyŭny ŭ vychavańni aŭtarytarnaha śvietapohladu ŭ hramadstvie, a taksama ŭ strymlivańni nacisku alternatyŭnaj, demakratyčnaj kultury», — piša Rudkoŭski.«Narod padlahaje pastajannaj «apracoŭcy», takoj, kab nieabchodnaść isnavańnia mocnaj dziaržavy była zapatrabavanaj. Mocnuju dziaržavu harantuje asoba charyzmatyčnaha Kiraŭnika».
Takaja apracoŭka ažyćciaŭlajecca z dapamohaj dziaržaŭnaj ideałohii, jakuju vyvučajuć u škołach i univiersitetach, raspaŭsiudžvajuć praź ŚMI. U duchu dziaržaŭnaj ideałohii pavinny pramaŭlać i dziejničać čynoŭniki, prapahandujecca jana i na dziaržaŭnych pradpryjemstvach i va ŭstanovach. Hałoŭnyja pastułaty biełaruskaj dziaržaŭnaj ideałohii sabranyja ŭ knizie «Asnovy ideałohii biełaruskaj dziaržavy», vydanaj Akademijaj kiravańnia pry prezidencie. Jaje aŭtary nie chavajuć, što heta svojeasablivaja kvazi-relihija, marksisckaja pryzma, praź jakuju sacyjalnyja słai pavinny hladzieć na śviet.
Aficyjnaja biełaruskaja dziaržaŭnaja ideałohija hruntujecca na tendencyjnaj viersii historyi, što abminaje albo źmianšaje značeńnie Połackaha kniastva i VKŁ — pieršych dziaržaŭnych utvareńniaŭ na terytoryi Biełarusi.Historyja ŭ aficyjnaj viersii pačynajecca paśla 1917 hoda — ad stvareńnia Savieckaj Biełarusi, a skančajecca dyfirambami biełaruska-rasijskaj intehracyi, jakuju ŭžo šmat hod vykarystoŭvaje ŭ svajoj palitycy Łukašenka. Jość tam šmat złaślivaha ab «vykarmlenaj» Zachadam apazicyi, šmat antyamierykanskich akcentaŭ, devizaŭ pra słavianskaje adzinstva, a taksama krytyka zachodniaj «miedyjakratyi» (napeŭna tak aŭtary razumiejuć pluralizm u ŚMI demakratyčnaj dziaržavy, jaki nie źmiaščajecca ŭ ichnych hałovach).
Hałoŭnym devizam źjaŭlajecca tezis ab «adzinstvie palityki, ekanomiki i ideałohii». Dziaržava — heta maci-dabradziejka, jakaja haduje infantylnych dziaciej.«Asnovy...» byli napisanyja i vydadzienyja tolki pa-rasijsku, a heta aznačaje, što asoby biełaruskamoŭnyja znachodziacca pa-za zonaj achopu aficyjnaj ideałohii dziaržavy Łukašenki. Cikavyja taksama spasyłki i śpis krynic. Na pieršym miescy fihurujuć u im dźvie pramovy Alaksandra Łukašenki, i tolki paśla ich Kanstytucyja i Usieahulnaja dekłaracyja pravoŭ čałavieka.
Paśla razboru aficyjnaj biełaruskaj biblii na asobnyja frahmienty, akazvajecca, što jana nie źjaŭlajecca takoj užo radykalnaj i dahmatyčnaj. Tekst, stvorany Akademijaj kiravańnia, dystancyjujecca, naprykład, ad idejaŭ inšaha aficyjnaha palitołaha Uładzimira Mielnika, jaki trymajecca teoryi «aŭtarytarnaha rusacentryzma». Pavodle Mielnika, u rasijskaści, «ruskaj idei» zachoŭvajecca elemientarnaja vartaść biełaruskaha naroda. Ihnaravańnie rasijskaści aznačaje «ŭcioki biełarusaŭ ad svajoj hienietyčnaj pryrody», — śćviardžaje Mielnik. Jon adkidaje abvinavačvańni ŭ tym, što pad uładaj Łukašenki adbyvajecca rusifikacyja biełaruskaj kultury. Na jaho pohlad — heta nie rusifikacyja, a viartańnie da pryrodnych karanioŭ. Dla Mielnika raźvićcio Biełarusi mahčymaje tolki ŭ ciesnym sajuzie z Rasijaj i pierajmańni rasijskaj madeli raźvićcia.
Kniha, vyrablenaja prezidenckaj Akademijaj kiravańnia, tumanna kaža ab słavianskim braterstvie, adnak vyrazna vykazvajecca za ŭłasnuju dziaržavu.Niekatoryja raździeły byli napisanyja palitołahami, jakija ŭ inšych svaich pracach mohuć dazvolić sabie libieralnyja tendencyi, zastajučysia adnak u aficyjnym intelektualnym asiarodździ. Jany adznačajuć rolu biełaruskaj movy i nacyjanalnaj śviadomaści, zbudavanaj na padvalinach ajčynnaj historyi, a nie tolki rasijskaj. Robicca toje vielmi dalikatna, z mnostvam aściarožnych ahavorak u bok aficyjnaj ideałohii. Padkreślivajecca, što Biełaruś — heta pamiežnaja terytoryja miž Jeŭropaj i Rasijaj, katalictvam i pravasłaŭjem, zachodniaj racyjanalnaściu i ŭschodnim mistycyzmam. A śviadomaje abjadnańnie procilehłych rysaŭ nie abaviazkova maje być pieraškodaj. Naadvarot — fundamientam nacyjanalnaj śviadomaści.
Rudkoŭski nazyvaje hetuju supiarečnaść pamiž libieralnymi i ćvierdałobymi ideołahami Łukašenki padziełam na «afinskuju» i «spartanskuju» tendencyi ŭ ramkach režymu. Pieršaja hatovaja na aściarožnyja, nierevalucyjnyja reformy. Druhaja abapirajecca na mientalnaść vyklučnaha stanovišča. Inšy razłom u miežach režymu prabiahaje miž prychilnikami słavianafilska-prarasijskaha kursa i kursa pamiarkoŭna-adradženskaha. Rudkoŭski — mahčyma vielmi aptymistyčna — ličyć, što pastupovaja «afinizacyja» Sparty raniej ci paźniej nieminučaja.
Z druhoha boku, Rudkoŭski apisvaje apazicyjnyja pohlady na biełaruskaść. Adzin ź ich — heta prajekt Zianona Paźniaka, jaki adstojvaje stvareńnie dziaržavy monaetničnaj, abapiertaj na tradycyi VKŁ i BNR. Prajekt praduhledžvaje biełarusizacyju dziaržaŭnych ustanoŭ, adukacyi, kulturnaha žyćcia. Siońnia taki prajekt padajecca anachraničnym.
Rudkoŭski prahnazuje pośpiech sajuzu prychilnikaŭ umieranaha nacyjanalnaha adradžeńnia, ale z maksimalna adkrytym charaktaram — taki sposab myśleńnia prapahanduje asiarodździe časopisa ARCHE, redakcyja haziety «Naša Niva», pieraśledavany ŭładami Biełaruski Kalehijum, a palityčna — A. Milinkievič — z asiarodździem rasijskamoŭnym, ale demakratyčnym, jakoje atasajamlivaje siabie ź biełaruskaj dziaržaŭnaściu. Dyskusija pamiž hetymi asiarodździami ciahniecca niekalki hod i, padajecca, što paśla pieraadoleńnia pieršapačatkovaha niedavieru, pačynaje davać pieršyja vyniki.
Adradžency vyrazna bajalisia źlićcia z rasijskim elemientam — heta mahło pryvieści da raspuščańnia ŭ im pačatkaŭ biełaruskaści. Ź inšaha boku, rasijskamoŭnyja biełaruskija intelektuały ličyli, što vielmi mocny nacisk na adradžeńnie biełaruskaści moža lohka pieratvarycca ŭ vybuch niekantralavanaha nacyjanalizmu, jaki padzielić hramadstva na lepšych i horšych, kasty pryvilejavanych i dyskryminavanych. Rudkoŭski sprabuje abjadnać abodva kirunki, pakazvajučy, što pamiž imi niama vialikaj supiarečnaści.
Talerantny, adkryty i pazbaŭleny dahmatyzmu nacyjanalny prajekt, realizavany ŭ demakratyčnych umovach nie musić asprečvać pastułat ab «słabym suvierenitecie», ci «słabaj nacyjanalnaj idei», što prapahandujuć rasijskamoŭnyja biełaruskija intelektuały.
Rudkoŭski prapanuje, kab u Biełarusi pytańnie adradžeńnia nacyjanalnaj samaśviadomaści razhladałasia taksama, jak va Ukrainie. Nad Dniaprom kožny vyznačaje sam, kim choča być. Niama padziełu na ukraincaŭ etničnych i ukraincaŭ pa vybary.
Ci ŭdasca ŭ Biełarusi realizavać taki scenar — zaležyć ad tempu źmien. Rudkoŭski, apirajučysia na mierkavańni bolšaści biełaruskich intelektuałaŭ, śćviardžaje, što Biełaruś žyvie jašče ŭ časach Brežnieva, ale vymušanaja pastajanna strymlivać eru Harbačova, jakaja litaralna stukaje ŭ dźviery. Nie vyklučaje, što kali źmieny stanuć mahčymymi, moža dajści da parazumieńnia libieralna i prabiełaruska nastrojenaj častki aparatu Łukašenki i źviazanaj z režymam intelihiencyi z pamiarkoŭnaj častkaj apazicyi. Nieviadoma, kali toje budzie. Nieviadoma taksama, jak režym Łukašenki budzie na heta reahavać. Pytańnie pra budučyniu Biełarusi zastajecca adkrytym. Adnak važna, što źjaŭlajucca asoby, jakija bačać situacyju šyrej kłasičnaha padziełu na «ich» i «nas», siabroŭ i vorahaŭ. Heta dobry znak dla budučych pieramien.
Ciapier čytajuć
Mer Minska chacieŭ sabie pasadu va ŭradzie, ale Łukašenka nie puściŭ2
Kamientary