RECENZII

SIAMJA I ŽANČYNA

Halina Dzierbina. Prava i siamja ŭ Biełarusi epochi Renesansu. Miensk: «Technalohija», 1997: 176 star. (ISBN 985-6234-31-X)

Uźniataja hetaj knihaj tema i staraja, i novaja. Staraja, bo, badaj, daśledavańnie prava Vialikaha Kniastva Litoŭskaha było padmurkam vyvučeńnia hetaj dziaržavy ŭvohule. Z pačatkam XX stahodźdia hetaja tema nie atrymała praciahu — tatalitarnaj dziaržavie nie było patreby ŭ pravavych dośledach. Intares da ich ažyviŭsia ŭ 1980-ch hadach, i asabliva ŭ 1990-ja (u suviazi z pabudovaj «pravavoj dziaržavy»). Tema nabyła novy impuls. A voś daśledavańnie siam'i i asabliva stanovišča žančyny ŭ hramadzianstvie VKŁ dla našaj histaryjahrafii možna ličyć novaj źjavaj. Aśviatlajučy siamju pieravažna ŭ pravavym aspekcie, H.Dzierbina hałoŭny nacisk zrabiła na razhladzie našych słavutych zakanadaŭčych pomnikaŭ — Statutaŭ VKŁ 1529, 1566, 1588 hadoŭ. Šlubnyja dačynieńni ŭ ich razhladajucca, ale nie va ŭsioj paŭnacie. Kudy bolš źviestak pra heta možna znajści ŭ pomnikach kananičnaha prava jak pravasłaŭnych, tak i katalickich. «Šlubnyja dačynieńni, — piša H.Dzierbina, — znachodzilisia pa tradycyi pad jurysdykcyjaj carkvy, u peŭnaj stupieni rehulavalisia tolki Statutam 1588 h.» Paśla takoj zajavy čytač knihi čakaje razhladu mienavita carkoŭnaha prava. Ale vyjaŭlajecca, što isnuje vielizarnaja nieraŭnamiernaść ŭ daśledavańni śvieckaha i duchoŭnaha prava staraśvieckaj Biełarusi. Sapraŭdy, pra Statuty viedajuć usie. A chto viedaje kormčyja knihi? A jany suisnavali pobač. Jaskravy prykład — pierapisanyja ŭ apošniaj treci XV stahodździa na terytoryi Turava-Pinskaj jeparchii ŭ adnym zborniku kormčaja kniha Serbskaj redakcyi i tak zvany Sudziebnik VKŁ 1468 h. Duchoŭnaje prava, tyja ž kormčyja knihi, daśledavany zusim mała, i praca H.Dzierbinaj tut nia stała krokam napierad (tut navat nie pryhadvajecca adzinaje manahrafičnaje daśledavańnie kormčych Ja.Ščapava). Cikava było b prasačyć, jak śvieckaje prava VKŁ epochi Renesansu suadnosiłasia i zmahałasia z carkoŭnym i siaredniaviečnymi pastanovami. Zatoje ŭ knizie padniaty vialiki płast mahdeburskich uzakanieńniaŭ, u tym liku pracy polskich jurystaŭ XVI st. B.Hraickaha i P.Ščerbiča. Raniej u biełaruskaj histaryjahrafii im nie šancavała. Ich viedali, upaminali, ale nie vyvučali. Moža tamu, što byli palakami, pasiarednikami pamiž Mahdeburham i Biełaruśsiu? Ciapier hetaja niespraviadlivaść u peŭnaj miery pieraadolenaja. Budziem spadziavacca, što znojdzie svajho daśledčyka i «Karalina», bo hety viadomy niamiecki kodeks XVI st. adno tolki pryhadvajecca ŭ danaj knizie. Tradycyjnaść abranaha H.Dzierbinaj nakirunku palahaje i ŭ tym, što daśledavańnie šlubu i siam'i viadziecca amal vyklučna na zakanadaŭčych pomnikach — Statutach i pryvilejach. Hetuju pracu zbolšaha ŭžo zrabili daśledčyki ChICh st., bo Statuty viadomyja daŭno, jany navidavoku. Ciapier aktualnym źjaŭlajecca vyvučeńnie taho, a ci nie razychodziŭsia zakon z praktykaj, jak praktyka ŭpłyvała na pryniaćcie novaha zakonu. Nieabchodna źviartacca da nieabsiažnaha mora sudovaj dakumentacyi, jakaja jašče ŭ bolšaści nieapublikavanaja. Da hetaj składanaj zadačy ŭžo prystupili zamiežnyja daśledčyki, prykładam, litoŭskaja kaleha H.Dzierbinaj — I.Valikanite, jakaja šmat hadoŭ nazad abaraniła dysertacyju pad typovaj tahačasnaj nazvaj «Sacyjalna-ekanamičnaje i pravavoje stanovišča žančyny ŭ Vialikim Kniastvie Litoŭskim (kaniec XV — pieršaja pałova XVI st) i jaho adlustravańnie ŭ Pieršym Litoŭskim Statucie». Pracy hetaj daśledčycy ŭ knizie H.Dzierbinaj nie ŭpaminajucca, heta niezrazumieła, jak i abminańnie akademičnaha šmattomnaha litoŭskaha vydańnia Statuta 1529 h. Pisać pra siamju aznačaje pisać pra stanovišča žančyny. Žančyna jość sapraŭdnaja hierainia knihi H.Dzierbinaj. Aŭtarka vysoka adzyvajecca pra maralnaje abličča žančyny XVI-XVII stst. I nie zhadžajecca z ukrainskim daśledčykam ChICh st. A.Lavickim, što zahanaŭ u tyja časy było bolš za cnotaŭ. Peŭna, praŭda na baku H.Dzierbinaj. Kniha padniała cikavuju prablemu: čamu ŭ tyja stahodździ niama jaskravaha prykładu žanočaha losu, jaki b pakazaŭ sapraŭdnuju samaachviarnaść. Zdajecca, žančyny epochi Renesansu nie imknulisia ŭźniacca nad abstavinami skłaŭšahasia žyćcia. Ale heta ŭžo inšaja tema. Kniha ž admietnaja i tym, što ŭ joj šmat miesca adviedziena vypracoŭcy biełaruskaj jurydyčnaj terminalohii. Narešcie naša navuka dačakałasia bolš adekvatnaha pierakładu znakamitaha niamieckaha kodeksu, nazvu jakoha dasiul pierakładali jak «Saksonskaje ziarcała». Zrazumieła, treba kazać «lustra», ale i nie «Lustra saksaŭ», a «Saksonskaje lustra». Tak zvany Sudziebnik 1468 h. daŭno para nazyvać pa-biełarusku Statutam, jak heta rabili jaho pieršyja vydaŭcy, «sudziebnik» — štučnaje słova rasiejskich piscoŭ. Naohuł kniha — nieabchodny padmurak u našaj navucy dla daśledavańnia staraśvieckaj siam'i, prosty i nadziejny. Ci zbuduje chto mury, bo padmurak — heta jašče nia dom?

Valery Paźniakoŭ

Latyszonek O. Bialoruskie farmacje wojskowe. 1917 – 1923. Bialystok, 1995. 273 s.

Kniha Aleha Łatyšonka pačynajecca sa śćviardžeńnia, što Biełaruś stała niezaležnaju dziaržavaju biez usialakich vysiłkaŭ sa svajho boku. Mienavita hetkaje mierkavańnie raspaŭsiudžanaje siarod tych asobaŭ, chto choć niešta viedaje pra Biełaruś.

Aŭtar pastaviŭ sabie metu razhladzieć hetuju prablemu ŭ histaryčnym rakursie, biez zahadzia ŭstalavanych vynikaŭ. Źviarnuŭšy asnoŭnuju ŭvahu na vajskovuju dziejnaść biełarusaŭ paśla Lutaŭskaj revalucyi 1917 h. ŭ Rasiejskaj Imperyi, A.Łatyšonak prasačyŭ dziejnaść biełaruskich palitykaŭ dziela ŭstalavańnia Biełaruskaj dziaržaŭnaści, ichnyja vysiłki ŭ sprobach arhanizacyi Biełaruskaha vojska.

Kniha składajecca ź dziesiaci raździełaŭ, pieršy ź jakich daje karotki narys biełaruskaha ruchu ad pačatku XX st. da Lutaŭskaj revalucyi 1917 h. ŭ Rasiejskaj Imperyi. U druhim razhladajecca ŭžo ŭłasna vajskovy ruch u 1917 – 1918 hadoch. Abodva hetyja raździeły napisanyja aŭtaram na padstavie apracavańniaŭ, nadrukavanych raniej manahrafijaŭ i artykułaŭ. Z archiŭnych materyjałaŭ skarystanyja niekalki dakumentaŭ z archivaŭ Polščy. Hetki padychod da pieršaha raździeła całkam apraŭdany i lahičny, bo hramadzka-kulturny ruch nia jość prablemaju, jakaja stavicca hałoŭnaju. A voś da druhoha padychod treba ličyć zahannym. Hetaja prablema daśledavanaja ŭ histaryjahrafii niedastatkova. Tłumačeńni hetamu jość dva – u saviecki čas tema praktyčna nie zakranałasia, a ŭ časy niezaležnaści ŭvajšli ŭ dziejańnie ekanamičnyja matyvy, infarmacyja pra biełaruski vajskovy ruch paśla Lutaŭskaj revalucyi znachodzicca ŭ archivach Sankt-Pieciarburha i Maskvy. Aŭtar taksama, vidać, nie zajmaŭsia dośledami ŭ Rasiejskim dziarž. Vajenna-histaryčnym archivie (Maskva) i Rasiejskim dziarž. Histaryčnym archivie (SPb.), lahičnym było b naviedać i niekatoryja inšyja rasiejskija archivy. Uvohule hety raździeł najbolš słaby ŭ knizie, a sama prablema patrabuje surjoznych dośledaŭ i, maju nadzieju, asobnaj manahrafii.

Treci raździeł pryśviečany biełaruskim adździełam u žamojckim vojsku, choć jon i pakryvaje čas z 1918 pa 1923 hh., razhledžany taksama stasunki biełarusaŭ i žamojtaŭ u 1915—1918 hh., ale hetyja fakty treba pryznać źbieham abstavinaŭ. Jak kažuć, “ad biednaści”. Aŭtar całkam słušna kanstatuje čysta kanjunkturny charaktar žamojckaj padtrymki.

Čaćviorty raździeł – heta palityka Savieckaj Rasiei ŭ 1918—1920 hadoch da Biełarusi ŭ vajskovaj sfery. Da hetaha raździełu možna zrabić padobnyja zaŭvahi, jak da druhoha, źmianiŭšy nazvy archivaŭ.

U piatym raździele – “Dziejnaść Biełaruskaj Vajskovaj Kamisii ŭ 1919—1921 hadoch” u nievialikim abjomie, adnak poŭna j padrabiazna, pakazanyja vysiłki BVK pa stvareńniu ŭłasnaha vojska.

Nastupny raździeł pryśviečany vajskovym farmavańniam hienerał-majora Stanisłava-Marjana Bułak-Bałachoviča. Tematyčna ź im źviazanyja j nastupnyja dva – pra Słucki zbrojny čyn i rasfarmavańnie biełaruskich vajskovych adździełaŭ u Polščy.

Dziejnaść hienerała S.Bułak-Bałachoviča pradstaŭlena vielmi padrabiazna, z vykarystańniem šmatlikich źviestak z polskich archivaŭ. Aŭtar zakranaŭ hetuju temu ŭ niekalkich artykułach, i, jak zdajecca, mienavita jana stała jadrom zadumy knihi. Adziny typ krynicaŭ, jaki aŭtar nie skarystaŭ, heta ŭspaminy rasiejskich emihrantaŭ, kali pašukać, dyk i siarod peryjadyčnaha rasiejskaha emihranckaha ruchu mahčymy znachodki.

U dačynieńni da Słuckaha vajskovaha čynu, napeŭna, treba było skarystać “uspaminy” A.Sokała-Kutyłoŭskaha.

Jak dapaŭnieńnie da ahulnaha ŭražańnia možna razhladać dzieviaty raździeł, pra inšyja vajskovyja farmavańni, źviestak pra jakija pakul što niašmat. Heta Biełaruskaja dyvizija ŭ Adesie (1919), sproby ŭtvareńnia ŭradam BNR na čale z A.Łuckievičam z vajennapałonnych u Niamieččynie i Francyi vajskovych adździełaŭ (1919-1920), i atrady h.zv. Kojdanaŭskaj Samastojnaj Respubliki.

Vielmi cikavym jość apošni raździeł, pra mundury j vajskovyja adznaki, a ich vyhlad možna pabačyć na fotazdymkach.

U padsumavańni ŭsioj knihi aŭtar daje adkaz na toje, z čaho pačaŭ, ličbaju 11 000 aficeraŭ i žaŭnieraŭ, jakija rabili vysiłki i sa zbrojaj u rukoch zmahalisia za Baćkaŭščynu. Adnak čysta vajskovy ruch biez naležnaha palityčnaha kiravańnia, a najpierš adzinaści ŭ im, ničoha na daje, kolki b nia było tych ludziej. U Małdovie byŭ 100 000-ny Biełaruski korpus, jaki źnik jak dym, ničym sabie nie prajaviŭšy. A.Łatyšonak padkreślivaje adsutnaść realizmu ŭ biełaruskich dziejačoŭ, a ja, raźvivajučy ćvierdžańnie aŭtara, dadaŭ by chraničnuju zaražanaść sacyjalizmam Biełaruskaha ruchu.

Ŭładzisłaŭ Viaroŭkin-Šeluta.

Bałachovič, Stanisłaŭ-Marjan Mikadzimavič-Michałavič

* 10.2.1883

Ź sialanaŭ Idzkaj vołaści Novaalaksandraŭskaha pavietu Kovienskaj hubierni, vieravyznańnia rymska-katalickaha.

Navučaŭsia ŭ Pietrahradzkaj pryvatnaj mužčynskaj himnazii Śv.Stanisłava.

18.11.1914 pa pryznačeńni Načalnika Štabu Dźvinskaj Vajskovaj Akruhi prybyŭ u połk i zaličany ŭ śpisy 2 lejb-ułanskaha Kurlandzkaha pałka [na 1910 h. hety połk stajaŭ u h.Kalvaryja].

4.6.1915 za vyklučnaść u dziejańniach suprać niepryjaciela padvyšany da ranhu małodšaha unter-aficera.

8.7.1915 zahadam Hałoŭnakamandujučaha armijami Paŭnočna-Zachodniaha frontu ad 8.7.1915 za № 1604 za bajavyja zasłuhi padvyšany da ranhu praparščyka.

26.9.1915 zahadam pa vojskach 5 armii № 205 za zasłuhi ŭ spravach suprać niepryjaciela ŭznaharodžany ordenam Śv. Hanny 3 stupieni z nadpisam «Za chrabraść».*

4.11.1915 kamandavany ŭ partyzanski atrad.

30.5.1915 budučy nižejšym čynam, za prajavy vybitnych učynkaŭ chrabraści i samaaddanaści zahadam pa 37 armiejskim korpusu za № 21 ŭznaharodžany Hieorhijeŭskim kryžam 3 stupieni za № 1006925 (zahad pa pałku № 172).

U noč z 8 na 9.6.1915 padčas raźviedki la vioski Šapališki askiepkami razryŭnoje kuli atrymaŭ paranieńni skury levaha plača.

8.12.1915 zahadam Hałoŭnakamandujučaha armijami Paŭnočnaha frontu za № 175 za zasłuhi ŭ vajennych dziejańniach ŭznaharodžany ordenam Śv.Hanny 3 stupieni ź miačami i bantam.

6.12.1916 Najvyšejšym zahadam zaćvierdžanaje padvyšeńnie na ranh praparščyka armiejskaje kavaleryi 9.6.1915.

4.5.1916 Najvyšejšym zahadam zaćvierdžanaje ŭznaharodžańnie ordenam Śv.Hanny 4 stupieni z nadpisam «Za chrabraść».

28.5.1916 Najvyšejšym zahadam padvyšany ŭ ranh karneta.

25.8.1916 Najvyšejšym zahadam zaćvierdžana ŭznaharodžańnie ordena Śv.Hanny 3 stupieni ź miačami i bantam.

12.12.1916 staršynstva ŭ ranzie karneta ličycca z 9.1.1915.

24.6.1917 padvyšany da ranhu paručnika, staršynstva z 3.11.1916.

12.3.1918 z pryčyny nieviartańnia z kamandyroŭki vyklučany sa śpisaŭ pałka.

Žonka: Hienryjeta Martynaŭna z Harbielaŭ.

Dzieci:

1.Alena, * 18.4.1907

2. Medard-Juljuš, * 1.1.1910

3. Hienrych-Martyn, * 3.6.1911

Krynica: Rasiejski Dziaržaŭny Vajenna-Histaryčny Archiŭ, fond 3575, vopis 1, sprava 170, arkušy 505, 505zv., 506, 510.

Pasłužny śpis atrymany aŭtaram ad Michała Kacin-Jarcava (Maskva, Rasieja).

U pasłužnym śpisie vidavočnaja pamyłka - treba «4 stupień» (U. V.-Š.).

Hienerał-major Stanisłaŭ-Marjan Bułak-Bałachovič u biełaruskim mundury. 25.9.1920. Zdymak atrymany aŭtaram z asabistaha archivu Hieorhija Tarnoŭskaha (Łansdejł, Pensylvanija, ZŠA). Drukujecca ŭpieršyniu.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0