Što abjadnaje nas?..

 Što abjadnaje nas?..

Što abjadnoŭvaje i što mahło b abjadnać biełarusaŭ jak nacyju? Naprykancy 1980-ch, u pradčuvańni vialikich pieramienaŭ, hetaje pytańnie ŭ Biełarusi ŭpieršyniu było pastaŭlenaje šyroka. “Kali imperyja źniknie, jak dym, Dzie budzieš ty i z kim?.. — śpiavaŭ rok-hurt “Ulis”. — Što budzie zaŭtra tut, karčma ci turma?..” Paśla tema nacyjanalnaha abjadnańnia niejak acichła, bo asnoŭnyja abjadnaŭčyja matyvy — niezaležnaść, symbolika, mova — dalisia byccam sami saboju, biez napružańnia. Zahavaryli pra rasčaravańnie ŭ hetkich “niezasłužanych” nacyjanalnych ideałach. Narešcie, usia ŭvaha skancentravałasia na charyzmatyčnaj postaci pieršaha prezydenta. Abjadnaŭčymi matyvami stali elektaralnaja luboŭ, pieramiašanaja z bojaziu, i intelihienckaja nianaviść. I voś siońnia pradčuvańnie pieramienaŭ znoŭ załunała ŭ pavietry. Što abjadnoŭvaje i što moža abjadnać nas jak nacyju? Pra heta havorać na Kanhresie Demakratyčnych Siłaŭ, z hetym źviazvajuć spadzievy na 99-y hod, hetaj temie pryśviečany i siońniašni numar “NN”.

Isnuje vialikaje mnostva metadaŭ vyznačeńnia taho, što nas abjadnoŭvaje. Jość abjektyŭnyja pakazčyki — supolnaść terytoryi, rasy i nieŭśviadomlenaha histaryčnaha losu. Ale siońnia nas cikaviać jakraz subjektyŭnyja, uśviadomlenyja matyvy.

Niezaležnaść krainy, pra jakuju havorać najčaściej, sapraŭdy złučaje ciapierašniuju apazycyju — biełarusaŭ i ruskamoŭnych, pravych i levych. Ale sam saboju taki abjadnaŭčy matyŭ pasyŭny, bo niezaležnaść — heta srodak. Na peŭnym etapie jana robicca metaj, ale jak tolki my pačynajem zazirać dalej — “za niezaležnaść” — tam, u suplocie tradycyjnych, śviadomasnych, etyčnych i estetyčnych ujaŭleńniaŭ łučnaść časta źnikaje. Urešcie my robimsia achviarami jašče adnaho “žartu historyi”. Za što, jak kažuć, barolisia, na toje j naparolisia...

Što ž abjadnaje nas?

Usio čałaviectva lubić hladzieć na ahoń, na bieh vady ŭ race i abłokaŭ u niebie. Takija źjavy zavarožvajuć usich. Paśla prychilnaści razhalinoŭvajucca, razychodziacca ŭ roznyja hieahrafičnyja kutki.

Naprykład, pačuty daloka ŭnačy brech sabak, raźlity ŭ ściudzionym pavietry dym z kominaŭ chat, rachmanaja hustaja hamana ŭ nasyčanym pachami stravaŭ i pitva pavietry... Užo zhadany dym budzie pachnuć u roznych krainach pa-roznamu. Tym bolej pa-roznamu hučyć i ŭsprymajecca biasiednaja hamana... Svaje asabistyja matyvy nacyjanalnaha abjadnańnia my šukajem mienavita ŭ hetym kirunku — tam, dzie specyfična vyjaŭlajecca naša nacyjanalnaja pryroda.

I tut paznańnie siabie j svaje nacyi najlepiej dajecca ŭ paraŭnańni. Naprykład, paspalitych amerykancaŭ jadnaje supolnaje siadzieńnie ŭ kaviarni-klubie, dzie jany pad piva j hamanu sočać u televizary za matčam bejsbolnaj kamandy svajho štatu... Chto b ty nia byŭ, ale kali ty amerykaniec, ty abaviazkova zrazumieješ i padzieliš pačućci hetych ludziej. A voś biełarusaŭ nia łučyć supolnaje znachodžańnie ŭ pradpryjemstvach hramadzkaha charčavańnia. Kolišniaja tradycyja karčmy stračanaja niezvarotna i kali vierniecca, dyk budzie ŭžo zusim novaj. Ź inšaha boku, biełarusaŭ jadnaje zaŭziatarstva na stadyjonie. Škada, što apošnim časam milicyja adbiraje ŭ zaŭziataraŭ nacyjanalnyja ściahi, bo tut — nie palityka, a štości našmat bolšaje — kreŭnaść...

Čarnobylskaja biada, jakaja zakranuła ŭsiu nacyju, urešcie zastałasia pradmietam kłopatu niekalkich entuzijastaŭ, taho ž ajca Nadsana, jaki nie adnojčy pryvoziŭ ź Londanu ŭ paciarpiełyja rajony leki. Štości abjadnaŭčaje było ŭ tych, pieršych Čarnobylskich šlachach, a paśla... Usio ž tonkaja heta materyja — abjadnańnie. Kali jaho nia pieścić, nie hadavać z małoha, nie dahladać, dyk jano moža j nie raźvicca. Toje čarnobylskaje jadnańnie było vielmi razumovym. Heta nie pažar i nie vajna, kali ŭsie razam nieśviadoma ŭciakajuć ad niebiaśpieki. Čarnobylskuju biadu nielha było pabačyć vizualna. Patrabavałasia dumka, jakaja b złučała ŭ adzin łancužok vybuch na AES i pavieličeńnie statystyki chvarobaŭ. Dumka patrabujecca i siońnia, kab hnieŭ za deficyt tavaraŭ abrušvać nie na pradaŭščycu ŭ kramie, a na zahannuju ekanamičnuju palityku i jaje pieršych pravadnikoŭ. Takaja dumka sapraŭdy abjadnoŭvaje nacyju. Ale ž dumka — efemernaja pa sutnaści svajoj. Jak lubili kazać kiroŭcy “Sovtransavto” na biełaruskich darohach, “spasiba ŭ stakan nie nalješ”.

Udzielniki siońniašniaha našaniŭskaha abmierkavańnia raskryli cełaje pole mahčymych abjadnaŭčych matyvaŭ: ad vajny i ekanamičnaj biady — da chryścijanskich kaštoŭnaściaŭ. Nie mahu nie pahadzicca ź imi, ale sam dla siabie šukaju čahości nie ahulnaha, a kankretnaha, namacvalnaha, blizkaha i adnačasova pazytyŭnaha, taho, što musiła b kultyvavać biełaruskaja intelihiencyja i adnačasova taho, što žyvie ŭ narodzie samo saboju, nie nazvanaje ŭ jakaści abjadnaŭčaha matyvu.

Niadaŭna pryjaciel padzialiŭsia svaim naiŭnym ździŭleńniem. Siadzim, kaža ź siabram-biznesoŭcam u jahonym ofisie, raptam siabra zirnuŭ na hadzińnik, spachapiŭsia i kaža, para. Kudy — pytajecca moj pryjaciel. Na viosku, bulbu kapać, — adkazvaje biznesmen. Jakaja vioska, jakaja bulba, u ciabie zarobak jak biudžet kałhasa, kupi sabie mašynu bulby j nia kratajsia. Biznesmen zadumaŭsia na imhnieńnie, paśla pahladzieŭ na pryjaciela j skazaŭ: ničoha ty nie razumieješ.

Asabista ja pierakanany, što biełarusaŭ najlepiej jadnaje vioska. Nia tyja vyčvarnyja sotki, na jakija cełym našeściem jeduć u elektryčkach sotni tysiač haradžanaŭ — vyniščalnikaŭ pryrody, a tradycyjnaja vioska, ź jakoj tak ci inakš pralahajuć karani kožnaha z nas. Admoviŭšysia ad usiaho viaskovaha dziela taho, kab chutčej stać haradžanami, biełarusy amal stracili svoj samy hałoŭny abjadnaŭčy matyŭ. Mienavita zdrada vioscy najmacniej raźjadnała biełarusaŭ jak nacyju. Pra heta jašče raz nahadaŭ niadaŭni vypadak u Maładečnie, horadzie ŭčorašnich viaskoŭcaŭ, dzie pamierłaja babulka pralažała ŭ kvatery paŭtara hady i pieratvaryłasia ŭ mumiju...

Pakazalna, što biełarusy tak i nie stvaryli svaju haradzkuju kulturu.

I tut ja źviartajusia da prykładu inšych nacyjaŭ. Skažam, da litoŭcaŭ, u jakich haradzkaja kultura — heta pryviezienaja ŭ pracesie urbanizacyi kultura viaskovaja. U kłapatlivaje nacyi hetaja kultura vydatna spałučyłasia i z dyplamatyčnym pratakołam i z kamputarnymi navacyjami, a ŭrešcie abjadnoŭvaje ŭsich — ad małoha da vialikaha — pierad abliččam niebiaśpieki.

Litoŭcy — taksama, jak i my, napačatku stahodździa byli całkam viaskovaj nacyjaj. Tamu ichny prykład abnadziejvaje. Abjadnacca dla nas — značyć, paviarnucca da vioski i palubić jaje tak, jak lubili našyja prodki.

Siarhiej Paŭłoŭski

Što abjadnaje nas?..

Adam Maldzis, kulturolah:

Na maju dumku, biełarusaŭ jak nacyju mohuć abjadnać ahulnačałaviečyja j ahulnanacyjanalnyja kaštoŭnaści, jakija znachodziacca pa-za partyjnymi i, moža być, navat, pa-za dziaržaŭnymi miežami, ale jakija mohuć usprymacca kožnym, chto žyvie na biełaruskaj ziamli. Najpierš heta biełaruskaja ziamla. Moj siabra Ŭładzimier Karatkievič kaliści kazaŭ, što hetaja ziamla nam Boham dadzienaja, my jaje pavinny bierahčy ad usialakich kataklizmaŭ nakštałt čarnobylskaha. Značyć, kožny biełarus, jaki žyvie na hetaj ziamli, pavinien dbać pra jaje. Druhaja kaštoŭnaść, jakaja pavinna abjadnać usich biełarusaŭ — heta praca. Biełarus nia maje prava być drennym haspadarom na svajoj ziamli. Kali jon drenny haspadar, značyć, jon nie biełarus, nie hramadzianin Respubliki Biełarusi. Jon pierakaci-pole, čałaviek, jakich my dobra viedajem i jakija nikomu j nidzie nie prynosiać ščaścia. Treciaje, vakoł čaho my možam abjadnacca, — heta naša spadčyna: kulturnaja, histaryčnaja, moŭnaja. Tym ža Boham nam dadziena biełaruskaja mova, i my jaje pavinny šanavać, źbierahać i pieradać nastupnym pakaleńniam. Heta aksyjoma, jakaja nie padlahaje sumnieńniu i vakoł jakoj, mnie zdajecca, pavinny abjadnacca ŭsie. Nu, i nastupnyja kaštoŭnaści — chryścijanskija. Nie katalickija, nie pravasłaŭnyja, nie ŭnijackija, nie pratestanckija, a chryścijanskija kaštoŭnaści, bo my ŭsie chryścijanie. Toj raskoł, jaki ŭ svoj čas byŭ zrobleny nia z našaj voli, isnuje dahetul. My ŭ paŭsiadzionnym pobycie dzielim ludziej na ŭschodnikaŭ i zachodnikaŭ, na katalikoŭ i pravasłaŭnych. U toj čas jak my pavinny pamiatać, što my najpierš chryścijanie, a potym hramadzianie svajoj krainy. I apošniaja kaštoŭnaść — heta siamja. Ja prosta ŭ žachu ad taho, što ŭ nas tvorycca ciapier. Dzikunstva dachodzić da tych miežaŭ, jakija raniej nikoli nie pierastupalisia. Kožny dzień ja čytaju ŭ presie, što syn zabivaje maci, žonka zabivaje muža i hetak dalej. Ale heta ŭsio zaležyć ad pieršych čatyroch kaštoŭnaściaŭ. My byli b naiŭnymi, kali b dumali, što, daŭšy ludziam bolšy zarobak, ale nia daŭšy vyraznych maralnych, nacyjanalnych aryjentyraŭ, my niečaha dasiahniem. Kali my nia budziem mieć vyraznych aryjentyraŭ, niachaj jany nazyvajucca hramadzkimi ideałami, dziaržaŭnaj idealohijaj, naša nasielnictva, jakoje pakul što źjaŭlajecca nasielnictvam, nikudy nia pryjdzie.

Nadzieja Dudarava, advakat i pravaabaronca:

Na maju dumku, biełarusaŭ siońnia moža abjadnać adna biada. Radaści niama, tolki žabractva, hora, hoład, roznyja ździeki. Nie ŭśmichajecca biełarus. A voś biada jość, navat u kožnaj siamji. Biada raspluščvaje vočy i tamu, dumaju, jana budzie tym stymułam, jaki abjadnaje biełarusaŭ u adnu nacyju. Biada abjadnała biełarusaŭ u druhuju suśvietnuju vajnu i ŭ inšych padobnych sytuacyjach, kali było vielmi ciažka. Moža, taki los u biełarusaŭ, ja nia viedaju, ale, na maju dumku, heta tak. Ciažka pra heta kazać, ale kali prychodzić biada, prychodzić i radaść. I naša nacyja pavinna prajści praź biadu, kab žyć u radaści j ščaści. Ja pierakananaja, što radaść abaviazkova da nas pryjdzie, i na tvarach biełarusaŭ abaviazkova budzie ŭśmieška, jany buduć uśmichacca tak, jak uśmichajucca eŭrapiejcy.

ajciec Alaksandar Nadsan:

Kali ja apošnim razam byŭ u Biełarusi, na vulicy da mianie padyjšoŭ niejki jašče nie stary čałaviek i spytaŭsia, kab ja pakazaŭ darohu, ja jamu skazaŭ pa-biełarusku (jon u mianie pytaŭsia pa-rasiejsku): prabačcie, kažu, ja nie tutejšy, ja ź Londanu pryjechaŭ. Jon na mianie hlanuŭ i kaža: da ty BNF kakoj-to! Ja adčuŭ, što byccam pieršy raz pryjechaŭ u čužuju krainu. Ale ž ja pryjechaŭ na Baćkaŭščynu. Druhoje takoje ŭražańnie było, kali da nas u Anhliju na azdaraŭleńnie j adpačynak pryjechali ź Biełarusi chvoryja dzieci. I voś adna sympatyčnaja dziaŭčynka pa-rasiejsku havoryć. Pytajemsia: a ci možaš razmaŭlać pa-biełarusku? Jana skazała: mahu. A čamu nie havoryš? Nie lublu. Hetkaje maładoje pakaleńnie raście... Što moža abjadnać biełarusaŭ ciapier? Ja nia viedaju. Chiba ž vialikaja ekanamičnaja biada tolki. Adzinaje, što moža abjadnać. Nie intelihiencyja. Rabočyja. Kali jany zrazumiejuć, što hetak bolš žyć nielha. Patreba lepšaha žyćcia moža abjadnać. I patreba svabody, jakoj ciapier niama. Ale pakul jany dobra adčuvajuć siabie ŭ tych abstavinach, jakija jość... Što moža abjadnać Biełaruś? Nia viedaju. Nacyjanalnaja ideja, napeŭna, nie jašče. Jašče daloka da hetaha. Moža, z zrazumieńniem, što ichnaja biada ad taho idzie, što jany nie adna nacyja. Ale heta adbudziecca za hady, nie ciapier.

Bojaź niezvarotnaha vybaru

Biełarusaŭ łučać ułasnyja kompleksy i rasiejskaje telebačańnie.

Ahulnych kompleksaŭ cełaja žmienia. Pieravažna heta kompleksy niepaŭnavartaści — ubohaja dziaržaŭnaść, nieraźvitaść nacyjanalnaje kultury, abmiežavanaje pole movy, małaja kolkaść i zaniadbany stan pomnikaŭ, apakaliptyčnyja karcinki ekalahičnaj katastrofy, jakija malavalisia jašče da Čarnobyla, i hetak dalej. Jość taksama ahulnyja kompleksy zavyšanaj samaacenki — samyja pryhožyja žančyny, samyja lepšyja žaŭniery, samy pracavity narod, samyja čystyja vulicy i dyscyplinavanyja piešachody...

Biełarusaŭ raźjadnoŭvajuć vysnovy, jakija jany robiać z ułasnych kompleksaŭ. Adnyja, naprykład, hatovyja ŭziać kulamiot i... vypravić sytuacyju z pomnikami. Druhija, hrebliva padciskajučy vusny, čakajuć, kali, narešcie, skončacca hetyja hulni ŭ tutejšuju “dziaržaŭnaść” i “samabytnaść”. A trecija, zbolšaha ŭsim zadavolenyja, čakajuć, pakul ułady padpraviać, umacujuć i “zdymuć pytańni”. Jość, viadoma i čaćviertyja, i piatyja. Jość urešcie i biełarusy biaz kompleksaŭ, što vymušanyja ličycca ź ich najaŭnaściu ŭ inšych biełarusaŭ. I ŭsie robiać vysnovy. Zrabiŭšy vysnovy, kožny svaju, biełarusy razam hladziać rasiejskaje telebačańnie i ź cikavaściu sočać za čužym žyćciom.

Biedy j navały nia łučać biełarusaŭ z časoŭ padziełaŭ Rečy Paspalitaj. Nie złučyŭ ich, nasupierak prahnozam, i Čarnobyl. Naadvarot, bolšaść žycharoŭ “čystych” rajonaŭ, niby toj maładzion u tralejbusie, jaki raptam ŭtaroplivajecca ŭ vakno, aby nie sastupić miesca kabiecie, imknucca nie zvažać na biadu paciarpiełych.

Charyzmatyki taksama nikoli nie łučyli biełarusaŭ. Čym bolšaja była charyzma ŭ carkoŭnaha ci palityčnaha dziejača, tym bolš palarnyja acenki davali im ludzi. Dla adnych Apanas Filipovič — śviaty, dla druhich — zdradnik. Adpaviedna, ambivalentna ŭsprymali biełarusy i Vieńjamina Ruckaha, i Jazafata Kunceviča, i Kaściušku, i Kalinoŭskaha. Toj, chto nie daje inšym prava na ŭłasnuju racyju, urešcie zastajecca sam-nasam sa svajoj charyzmaju. Prykład: dva najbolš jarkija j najbolš palarnyja palityki siońniašniaje Biełarusi.

Ź nieprymańnia apantanaj charyzmy vynikaje j biełaruskaje nieprymańnie apalahietyki. U siońniašniaj Biełarusi niaredki prykład, kali ludzi chodziać adnačasova i ŭ cerkvy, i na malelnyja zbory pratestantaŭ, jak niekali ŭnijaty chadzili i ŭ kaścioł, i ŭ carkvu. Biełarusaŭ nie jadnaje relihija, bo jany nia chočuć rabić niezvarotnaha vybaru.

Što ž hetak abjadnoŭvaje biełarusaŭ vakoł rasiejskaha (padkreślu — nie svajho) telebačańnia? Pa-pieršaje, jaho možna hladzieć paŭsiul i zadarma. Pa-druhoje — tam nichto nie patrabuje ad biełarusaŭ saŭdziełu, a značyć usio možna suzirać pasyŭna, razvažać biez napruhi. Paśla, naturalna, lepšaja jakaść pieradačaŭ. Pa-čaćviertaje, nichto nie viaredzić tam našych kompleksaŭ, choć by z-za palityčnaje karektnaści. Pa-piataje — apantanaja apalahietyka roznych charyzmatykaŭ tam rassypajecca, prapanujučy cełuju palitru dumak. I narešcie, samaje pryvabnaje dla biełarusa — tam u jaho jość prava vybaru na šaści kanałach. Chočaš čaho-niebudź ščymliva savieckaha — biary, čaho-niebudź haračejšaha — kali łaska.

Biełarusaŭ jadnaje rasiejskaje telebačańnie.

Siarhiej Chareŭski

Miortvy horad

Pavodle statystyki za minuły hod nasielnictva našaj krainy skaraciłasia prykładna na 25 tysiačaŭ čałaviek. Na biełaruskija maštaby heta nie taki ŭžo j mały horad. Ujavicie sabie, byŭ Škłoŭ — i niama. Ci, naprykład, z mapy nazaŭždy źnik Vałožyn...

Naturalna, horadu, pra jaki jdzie havorka, niama j nikoli nie było. Ale mnie niaciažka namalavać jaho ŭ svaim ujaŭleńni. Tam usio pabudavana z šeraj sylikatnaj cehły. Adnatypnyja damy, bolš padobnyja na lahiernyja kazarmy, para kramaŭ dy cyrulnia. Tam zaŭždy staić adno j toje ž nadvorje — studzieńskaja imža pad biaskolernym niebam. Žyłyja kvartały arhanična pierachodziać u mohiłki — hałoŭnuju prykmietnaść haradka. Vializnyja plantacyi standartnych novieńkich pomnikaŭ z marmurovaje kroški. Ale ni na vodnym nadmahilli niama nivodnaha jmia. Nieviasioły, adnym słovam, atrymlivajecca haradok.

Niekatorych žycharoŭ hetaha horadu ja viedaŭ asabista. Ludziej roznaha vieku, dabrabytu, sacyjalnaha statusu. Heta siabruk majho dziacinstva, zabity ŭ pjanoj bojcy ŭłasnym tatam — redkaha hratesku, darečy, kamedyjantam. Heta muž dyrektarki homielskaha Niezaležnaha teatru, biaskryŭdny žydoŭski čałaviečak, da niepaznavalnaści zamardavany va ŭłasnaj mašynie nieludziami, jakich jon, na svaju biadu, padabraŭ na načnoj vulicy. Heta j moj susied na placoŭcy, małady, tałkovy kamputarščyk, što nadzvyčaj

radasna pamianiaŭ Biełaruś na Kanadu. I jašče tysiačy j tysiačy nieviadomych mnie starych, čyj naturalny adychod byŭ sustrety albo z skruchaju — kali śmierć zabirała razam z saboju nikoli nia lišniuju pensiju, albo z palohkaju — kali jana vyzvalała kvadratnyja metry žylla.

Symbalična, što historyja hetaha miortvaha horadu pačałasia z červienia 94-ha. Mienavita tady, ad momantu pieršaha vialikaha vybaru, jaki ŭpieršyniu za kolki hadoŭ padaravaŭ hetaj ziamli los, pačałosia nieadstupnaje skaračeńnie jaje nasielnikaŭ.

A projdzie jašče adzin hod — jak čakajecca, bolš uradžajny na śmierci niamohłych i ŭcioki žyvych. A za im jašče... I nasielnictva hetaha horadu budzie hod za hodam tolki pavialičvacca. A praź piać hadoŭ nas, žyvych, užo budzie mienš za dziesiać miljonaŭ. Tak spakojna j metadyčna, biez vajny j hienacydu, mudraja pryroda budzie pa čarzie adbirać dźvie tysiačy čałaviek štomiesiac. Tych, što akazalisia niazdolnymi pakinuć paśla siabie źmienu. Čyje jmiony zabuducca z toj samaj chutkaściu, ź jakoj jany sami zabyvalisia na svaje radavody...

“Nacyja vyradžajecca” — va ŭnison hučać usie kamentary hetaj źjavy. (Niekatoryja razumniki navat padličyli, praz kolki času Biełaruś pavymiraje całkam.) Ale mianie patas hetaje vysnovy nie zakranaje. Tamu što nivodzin čałaviek nia viedaje daty svajoj śmierci. Navat prysudžanyja da rasstrełu. Ale ŭ prysudžanych praha žyćcia našmat macniejšaja. Ci nia hetaja dziŭnaja vajna pavinna abjadnać nas, čyja mova, čyje symbali dy ideały ŭžo jaki hod prysudžvajucca da vyšejšaj miery. Kab ździajśniać prysud užo nie było kamu.

Źmicier Bartosik

Raźjadnanyja movaj

Apytańnie na vulicach Miensku

Niejak jechaŭ ja ŭ tralejbusie pa praspekcie Franciška Skaryny. U salonie ludziej było što sieladcoŭ. Prosta pierad vychadam ciaśnilisia dva stałyja spadary, vyhlad jakich taktoŭna možna było b akreślić jak “pakamiečanyja intelihienty”. Adzin spytaŭsia ŭ druhoha na čystaj biełaruskaj movie, maŭlaŭ, ci vychodzić spadar na nastupnym prypynku. U adkaz adbyŭsia zaciažny isteryčna-ahresiŭny perfomans — što jon u mianie pytajecca?! Ja nie razumieju! Ja pacikaviŭsia, niaŭžo spadar nie razumieje biełaruskuju movu? Salon prycich. Až raptam niekalki kabiet pačali prasić mianie “nie čapać mužyka”, namiakajučy, što jon krychu nie ŭ sabie. Tralejbus spyniŭsia, dźviery rasčynilisia, i... Biełaruskamoŭny intelihient źnik z “pola boju” ci nie chutčej za ŭsich. Ludzi razychodzilisia moŭčki, schavaŭšy vočy. Ani słova padtrymki, ani abvinavačańniaŭ u nacyjanaliźmie...

Ci možna nazvać hetuju sytuacyju typova biełaruskaj? Uvohule, što abjadnoŭvaje biełarusaŭ? Dakładniej, što ich moža abjadnać? Hetym razam ja pytaŭsia ŭ mienskich minakoŭ, ci jość ideja, jakaja b mahła stvaryć ź biełarusaŭ adzinuju nacyju?

Voś adkaz byłoha advakata, jaki niekali ŭdzielničaŭ u nacyjanalna-demakratyčnym ruchu. Hety čałaviek pierakanany, što ideja dla abjadnańnia jość:

— Moža abjadnać ideja niezaležnaści. Kali ŭsie razam abjadnajucca i pojduć bić Łukašenku, moža, z hetaj nahody i abjadnajucca razam. Ničoha stanoŭčaha ja pakul nia baču. Nu, žadańnie žyć bolš hodna... Ale ludzi hatovyja žyć za dziesiać-piatnaccać dalaraŭ, i pakul što ich heta zadavalniaje...

Cikava, što tyja ž samyja dumki mnie vykazała nieanhažavanaja ŭ nacyjanalnyja koły stałaja kabieta z vyšejšaj humanitarnaj adukacyjaj. Jana kazała pra patrebu ahulnaha voraha, i pryvodziła ŭ prykład pavajennuju Zachodniuju Eŭropu.

Jašče adna kanceptualnaja dumka. Na hety raz — piatnaccacihadovaha školnika:

— Luboŭ da ŭsich ludziej, kab usie ludzi žyli ŭ miry...

Try navučency technikumu ščyra ździvilisia majmu pytańniu. Jany ličać, što biełarusy ŭžo jość adzinaj nacyjaj. Zrešty, padumaŭšy, adzin ź ich iznoŭ pramoviŭ słova “vajna”. Maŭlaŭ, kali jana pačniecca, tady ŭsie zrazumiejuć, chto jość chto. Druhi vykazaŭ mierkavańnie, što treba źmianić prezydenta. Ale adrazu ž abmoviŭsia: “u nas mazhoŭ nia chopić”. Treci ŭstupiŭ u sprečku:

— Kali prezydenta źmieniš, usio adno nacyja nie abjadnajecca.

A voś studentka, jakaja stajała pobač, ličyć, što ŭ nas jość usie šancy stać nacyjaj. Bo my abjektyŭna adroźnivajemsia ad susiednich narodaŭ, prynamsi, mentalitetam. Jana ličyć, što musić minuć čas.

— Napeŭna, tut navat nie ideja, tut patrebnaja dziaržava, patrebnaja ŭłada.

Miłaja dziaŭčyna pryviała ŭ prykład Ivana Žachlivaha, Stalina i Pinačeta.

Naprykancy ja źviarnuŭsia da dvaccacipiacihadovaha chłopca. Jon skazaŭ, što biełarusy abjadnajucca, i žyć buduć narmalna, i prezydenta vybieruć inšaha:

— Nie babulki jaho buduć vybirać, a tyja, chto choča tut žyć narmalna.

Narmalna žyć, a što jašče treba dla ščaścia?!

Ideja dabrabytu. Za čas apytańnia vyrazna jana prahučała tolki adzin raz. Ale i ŭ inšych adkazach čas ad času milhaŭ cień hetaj dumki. Ja zhadvaju, jak u 1992–93 hadoch u tralejbusnym upraŭleńni kiroŭcam, jakija abjaŭlali prypynki pa-biełarusku, pavyšali zarobak na dziesiać pracentaŭ. U tyja časy ŭ hramadzkim transparcie naša mova hučała čaściej.

Sieviaryn Kviatkoŭski

Čarhovaja chłuśnia

Pytańnie hetaje nia mienš strašnaje, čym adkaz na jaho. Hlańma ŭ historyju: praŭdzivyja idei j pamknieńni lepšaj častki cełych pakaleńniaŭ biełarusaŭ skančalisia pravałam... Kaściuška, Laleviel, Kalinoŭski. Braty Łuckievičy, lidery BNR i słuckija vajary. Dalej: siabry padpolnych ruchaŭ roznaha kštałtu, jakija jsnavali ŭ Biełarusi paśla vajny, biełaruskaja emihracyja i, urešcie, Biełaruski Narodny Front.

Što abjadnoŭvaje pieraličanyja jmiony j źjavy? — Čyścinia i Praŭda... Z druhoha boku, cełyja ścižmy zdradnikaŭ, chłusaŭ, chałujoŭ i padchalimaŭ, karaciej — Brud i Mana. I nasupierak usialakim lohikam adukavanych i razumnych, nasupierak čałaviečaj marali, jany — hetyja Brud i Mana zaŭsiody pieramahali. U Biełarusi mała šancaŭ vyjhrać chacia b jakuju prystojnuju budučyniu dla narodu ŭ taho, chto dumaje pra narod.

My lubim spasyłacca na ŭroki historyi. Dyk hlańma ž joj u vočy i pračytajem: vyjhraje toj, chto chłusić, i čym chłuśnia brudniejšaja, tym bolej u maniuki šancaŭ na pieramohu. Siońniašniaje stanovišča Biełarusi — jaskravy dokaz... Nasielnictva abjadnałasia vakoł prezydenckaj many. Jano nie chacieła ni kultury, ni movy, ni marali. Dakładniej, jano staviłasia da ich abyjakava, bo chacieła chleba, dyvanoŭ, upeŭnienaści ŭ zaŭtrašnim dni.

Abjadnać siońniašnich biełarusaŭ moža tolki čarhovaja mana. Inšaja sprava, kudy jana paviadzie hetyja abjadnanyja masy.

U dziacinstvie my zachaplalisia kazkami. Dziacinstva prajšło, a my ŭsio sprabujem žyć pavodle kazačnych zakonaŭ. My ŭpeŭnienyja, što dabro pieramahaje zło i što sapraŭdy niechta zabje Cmoka, niechta paviešaje na nieba miesiac i sonca. My vierym, što “z roha ŭsiaho mnoha” i što pievień abaviazkova adbiare ŭ pana žaroncy. Nam padabajecca kavałak tkaniny, na jakoj namalavany niepraŭdzivy ahoń, a nad im niepraŭdzivy čop ź niepraŭdzivaj ježaj. Bo my viedajem, što za hetaj manoj jość čaroŭnyja dźviery. Varta tolki znajści załaty klučyk... Tata Karła razam z Buracinam uvajšoŭ u tyja dźviery i, što ź im stałasia, my nia viedajem. Zatoje viedajem, što tata Karuś užo nikoli hetaha klučyka nia znojdzie. Ale jon uparta vieryć u jahonaje jsnavańnie, a tamu spadziajecca.

I apošniaje: siońniašnija śvietłyja hałovy Baćkaŭščyny nikoli nie apuściacca da many sami j nia prymuć jaje ad inšych, a heta značyć, što nasielnictva iznoŭ abjadnajecca vakoł čarhovaj chłuśni...

Siaržuk Sokałaŭ-Vojuš

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0