Aleh Hardzijenka. Horyn, što admoviŭsia ad proźvišča Kalada

kalandar

Horyn, što admoviŭsia ad proźvišča Kalada

Na minułym tydni biełaruskaja navukovaja hramadzkaść mieła nahodu adznačyć 100 hadoŭ z dnia naradžeńnia biełaruskaha historyka Paŭła Horyna. Na budynku Instytutu historyi ŭračysta adkryli pamiatnuju šyldu. Što my viedajem pra čałavieka, jaki ŭ 31 hod zdoleŭ stać Prezydentam Biełaruskaj Akademii Navuk?

Pavał Horyn (sapraŭdnaje jahonaje proźvišča Kalada) naradziŭsia ŭ sialanskaj siamji ŭ miastečku Kartuz-Biaroza pry kancy XIX st. Pad čas pieršaj suśvietnaj vajny razam z baćkami apynuŭsia ŭ evakuacyi ŭ haradku Arzamas. Evakuacyja pradvyznačyła ŭvieś dalejšy los hetaha čałavieka. Mienavita tut jon zachaplajecca balšavickaj idealohijaj i ŭžo ŭ 1918 h. «ulivajecca» ŭ šerahi Usierasiejskaj kamunistyčnaj partyi (balšavikoŭ) i dałučajecca da pabudovy novaha śvietu. U 1919 h., paśla adstupleńnia ź Biełarusi kajzeraŭskich vojskaŭ, Horyn viartajecca na radzimu i stanovicca siabram Kartuz-Biarozaŭskaha vałasnoha revalucyjnaha kamitetu, uznačalvaje tamtejšuju vałasnuju partyjnuju jačejku. Praź niekatory čas, adsłužyŭšy ŭ Čyrvonym vojsku na pasadzie palitrabotnika, zajmaje pasadu kamendanta Pružanaŭ (i heta ŭ dvaccacihadovym vieku).

Jak ni dziŭna, ale Paŭła Horyna nie zadavalniała prafesijnaje revalucyjanerstva, da taho ž, novaja ŭłada davała ŭnikalnyja mahčymaści «kucharčynym dzieciam» zdabyć adukacyju. I Horyn razumieje, što los daje jamu šaniec, jaki treba skarystać. Jon skančaje Kamunistyčny ŭniversytet imia Jakava Śviardłova. Ale i «prostaja» vyšejšaja adukacyja nie zadavalniaje maładoha čałavieka, bo jon pastupaje ŭ Instytut čyrvonaj prafesury, dzie znajomicca ź Michaiłam Pakroŭskim, vydatnym savieckim historykam, jaki šmat zrabiŭ dla stanaŭleńnia marksisckich pohladaŭ u rasiejskaj histaryjahrafii. Pakroŭski značna paŭpłyvaŭ na stanaŭleńnie navukovych pohladaŭ budučaha historyka.

Pa skančeńni Instytutu čyrvonaj prafesury ŭ 1925 h. pačynajecca navukovaja karjera Paŭła Horyna. Napačatku jon — člen rady i vučony sakratar Tavarystva historykaŭ-marksistaŭ, paralelna vykonvaje abaviazki namieśnika hałoŭnaha redaktara histaryčnaha časopisa z charakternaj dla taho času nazvaj «Praletarskaja revalucyja».

Ale nadyšoŭ 1929 hod… U Biełaruś pryjšła pieršaja chvala masavych palityčnych represijaŭ.

4 lutaha 1931 h. zastreliŭsia, nia vytrymaŭšy abvinavačvańniaŭ u nacyjanał-demakratyźmie, pieršy prezydent Biełaruskaj Akademii Navuk Usievaład Ihnatoŭski (jaki, jak i Kalada, byŭ rodam ź Bieraściejščyny). Prabiŭ čas «novych savieckich historykaŭ». Pavał Horyn pryznačajecca na pasadu Prezydenta AN. Zdavałasia, što najlepšaje kandydatury było nie znajści: vychadziec ź sialanskaje siamji, člen balšavickaje partyi, revalucyjnaje minułaje, dy i jahonyja navukovyja pracy nie mahli vyklikać abvinavačvańniaŭ u nacyjanaliźmie («Proletariat v 1917 h. v boŕbie za vłasť», «Tablicy po istorii VKP(b) i rievolucionnoho dvižienija v Rośsii»).

Horyn zaniaŭ prezydenckuju pasadu ŭ čas zacišša pamiž mahutnymi chvalami represijaŭ. Talent arhanizatara i vialikaja enerhija Horyna niamała paspryjali dalejšamu stanaŭleńniu AN u prafesijnym sensie. Adnak, niečakana ŭ 1936 h. P.Horyn pieravodzicca na inšuju pasadu — zahadčyka katedry historyi SSSR Maskoŭskaha ŭniversytetu. Heta było vidavočnaje panižeńnie, pačatak kanca.

23 žniŭnia 1937 h. Pavał Horyn byŭ aryštavany i 25 krasavika 1938 h. prysudžany da najvyšejšaj miery pakarańnia. Prysud byŭ vykanany 5 lutaha 1939 h.

Pavał Horyn (Kalada) čakaŭ ździajśnieńnia prysudu dzieviać miesiacaŭ. Pra što jon dumaŭ? Pra niespraviadlivaść abvinavačvańnia? A moža sapraŭdy pavieryŭ, što kontrrevalucyjaner? Navat samaja addanaja słužba režymu nie ratavała. Lubuju addanaść pieramahała viera ŭ danos.

Aleh Hardzijenka