Siaržuk Kručkoŭ: TBM pa-za palitykaj

Siaržuk Kručkoŭ: TBM pa-za palitykaj

«Hałoŭnaje dla nas siońnia — nadać joj areoł sučasnaści i modnaści, kab biełaruskamoŭnaść asacyjavałasia z najbolš adukavanaj i sučasnaj častkaj hramadztva. U Miensku takaja sytuacyja častkova ŭžo skłałasia».

Siarhiej Kručkoŭ: U listapadzie TBM mieła 4322 siabry. Paśla hetaha ŭstupiła jašče kala 300 čałaviek. Usie jany abjadnanyja ŭ 128 supołak u 64 rajonach Biełarusi, h.zn. na bolšaj častcy terytoryi krainy. Najaktyŭniejšyja supołki — u Baranavičach, Pinsku, Lidzie, Viciebsku. Abo vo, viaskovaja supołka ŭ vioscy Naliboki Staŭpieckaha rajonu, siabrami jakoj źjaŭlajucca zbolšaha siamnaccacihadovyja chłopcy. Robiać takoje, što i ŭ Miensku nia časta pabačyš: sustrečy ź piśmieńnikami, kancerty bardaŭ, vystavy knih, kaset, pakazy videafilmaŭ.

Jasna, što majem i chiby, ale ja zhodny z Alesiem Kamockim, jaki niekali skazaŭ u «Našym słovie»: «TBM pavinna być elitnaj i kamernaj arhanizacyjaj, jakaja musić brać nia kolkaściu, a intelektam dy kulturnym uzroŭniem». Bo sapraŭdy, nia vyjście — nabić arhanizacyju 20—30 tysiačami jołupniaŭ. Ščyra kažučy, i tak u biełaruskaj spravie krucicca šmat ludziej, jakija tolki dyskredytujuć našy mierapryjemstvy: majem sapraŭdnuju prablemu z tymi, kaho niekali zacisnuła systema, chto z katušak źjechaŭ, zhubiŭsia ŭ asabistym dy hramadzkim žyćci dy z časam prybiŭsia da biełaruskaha aktyvu. Z hetkimi «pakryŭdžanymi» ciažka pracavać.

«NN»: Ci TBM hatova iści ŭ palityku? Sioj-toj ličyć, što tolki palityčnaje zmahańnie moža vyratavać sytuacyju.

S.K.: Va ŭsim śviecie isnuje hłyboki padzieł pamiž palitykaj i hramadzkaj spravaj. Na siońniašni momant nam by chaciełasia, kab Front — u minułym taksama hramadzkaja arhanizacyja — zajmaŭsia palitykaj, pakinuŭšy TBM vyklučna hramadzkuju dziejnaść. Heta naša stratehija — nie iści ŭ palityku. I vyniki stali bolš adčuvalnymi, navat z tymi ŭładami, pra lehitymnaść jakich mohuć spračacca palityčnyja partyi, my majem kantakt i časam dosyć pazytyŭnaje supracoŭnictva.

Źmianiłasia j zapisanaja ŭ statucie asnoŭnaja meta TBM. Raniej heta było dasiahnieńnie dla biełaruskaj movy statusu adzinaj dziaržaŭnaj, ale ciapier, zvažajučy na Kanstytucyju, ab lehitymnaści jakoj taksama možna spračacca, my majem dźviuchmoŭje. Dobra, chaj dźviuchmoŭje. Ale realnaje, kažam my. Bo 37% nasielnictva karystajucca biełaruskaj movaj u štodzionnym žyćci, i toje panavańnie rasiejskaj, jakoje majem ciapier, — heta strašennaje parušeńnie pravoŭ čałavieka.

Žachlivy stan rečaŭ u Viciebsku, dzie sioleta ŭvohule nie nabirali biełaruskamoŭnych klasaŭ. Ale kali pierapis pakaža — biaru ŭmoŭna — što ŭ horadzie razmaŭlajuć pa-biełarusku 20% nasielnictva, my majem damahacca, kab u im było 20% biełaruskich škołaŭ.

A voś užo ŭ Lidzie sytuacyja całkam inšaja: tam pa-biełarusku navučajecca 58% dziaciej.

U vioskach z movaj nia tak kiepska, jak u haradach, choć moładź viaskovaja nia moža pazbycca kompleksu niepaŭnavartaści i, pryjaždžajučy ŭ horad vučycca, pierachodzić na rasiejščynu. Tamu patrabujem ciapier, kab pieraviali na biełaruskuju prynamsi sielskahaspadarčyja navučalnyja ŭstanovy, dzie nikoli nie było biełaruskamoŭnych płyniaŭ.

Pa miery nacyjanalnaha abudžeńnia patreba ŭ rasiejskaj movie jak dziaržaŭnaj adpadzie sama saboj. Hałoŭnaje — nia dziejničać prymusam.

«NN»: Kolki biełaruskamoŭnych škołaŭ jość siońnia?

S.K.: Jakraz 37% ad ahulnaje kolkaści, ale ŭ haradoch tolki 5,8%. Ale adsotak dziaciej, što vučacca pa-biełarusku, mienšy, bo ŭ viaskovych biełaruskich škołach časta vučycca zusim mała dziaciej, a ŭ haradzkich rasiejskich kolkaść vučniaŭ pieravalvaje za tysiaču. Majem i prablemu z kadrami: u škole, dzie vučycca maja dačka, pracuje tolki adzin nastaŭnik matematyki, jaki viadzie zaniatki pa-biełarusku, ale z-za adsutnaści žytła jon vymušany tulacca pa internatach, pracavać na dźviuch pracach i pry kancy navučalnaha hodu maje zvolnicca i źjechać. Dziaržava nie daje hrošaj na pierapadrychtoŭku pradmietnikaŭ, kab jany mahli vykładać pa-biełarusku, choć uvohule štohod na arhanizacyju kursaŭ dla nastaŭnikaŭ vydatkoŭvajecca šmat hrošaj.

«NN»: A TBM što?

S.K.: Pry Mienskaj haradzkoj radzie TBM stvorany Arhkamitet Baćkoŭskaha Kamitetu. Hetym letam my abaranili ŭ Miensku šeść biełaruskich klasaŭ, jakija źbiralisia rasfarmavać. Asnoŭnaje, što nam treba ad baćkoŭ — kab trymali kantakt z nami i źbirali podpisy i dakumenty ŭ abaronu školnych biełaruskich asiarodkaŭ. Škada, što šmat chto ź viadomych biełaruskich litarataraŭ tolki j mohuć što prychodzić dy žalicca, jak tam nas pryciskajuć i dušać, a ničoha kankretnaha nia robiać. Zatoje aktyŭna zmahajucca za pravy svaich dzietak buhaltary, pravizary, medsiostry. Pryčym kali isnuje minimalnaja mahčymaść zachavańnia klasy, Minadukacyi idzie nam nasustrač, nie zvažajučy navat na padnarmatyŭnyja akty ab finansavaj niemetazhodnaści navučańnia klasaŭ z małoj kolkaściu vučniaŭ. Ale jość i takija, dzie navučajecca siem dziaciej pry normie 25.

«NN»: A što z Nacyjanalnym universytetam?

S.K.: Zhodny ź Vincukom Viačorkam, što nielha stvarać takuju sytuacyju, kali ŭ krainie budzie adna biełaruskamoŭnaja VNU, a va ŭsich astatnich ničoha nia zrušycca. Praŭda, Ministerstva adukacyi nibyta ŭžo padrychtavała da zaćvierdžańnia čarhovuju prahramu biełarusizacyi navučańnia ŭ našych alma mater, jakaja praduhledžvaje, siarod inšaha, stvareńnie ŭ 2001 hodzie biełaruskamoŭnych płyniaŭ u kožnaj VNU. Ale, u lubym razie, stvareńnie Nacyjanalnaha ŭniversytetu staniecca šturškom dla ŭradavych strukturaŭ. My siońnia majem vializny śpis vykładčykaŭ, jakija b žadali pracavać u takim universytecie. Siarod ich — Siamion Šarecki, Anatol Hryckievič, Volha Ipatava. Pakul arhanizujem šeść fakultetaŭ: historyka-filalahičny, ekanamičny, jurydyčny, litaraturaznaŭčy, filazofski, pryrodaznaŭčy. A taksama hrupa vykładčykaŭ zajmajecca pracaj pa prahramie fizyčnaha vychavańnia. Vykazvałasia žadańnie adkryć i medyčny fakultet, ale entuzijasty žyvuć u Horadni.

Pad leta my musim padrychtavać usie papiery i padać dakumenty na rehistracyju.

«NN»: Universytet maje być dziaržaŭny?

S.K.: Tak, my chacieli b paźbiehnuć płatnaha navučańnia. My ŭsie płacim padatki, i dziaržaŭnyja hrošy — heta našyja hrošy. Dyk majem prava patrabavać.

Hutaryŭ Anatol Prasałovič

Siarhiej Kručkoŭ (nar. 1967, Miensk) biełarusam siabie ŭśviadomiŭ u vojsku. Słužyŭ u Vilni. Sałdataŭ adnojčy zaprasili na festyval narodnaje pieśni, i jon pabačyŭ, jak 35 tysiačaŭ litoŭcaŭ śpiavajuć pieśni pa-litoŭsku... Specyjalnaść — inžyner-budaŭnik, pracavaŭ u pryvatnych firmach, ad 1999 — kiraŭnik spravaŭ Tavarystva Biełaruskaj Movy.