Viktar Muchin. Ci nie ŭzvyšency ŭvaskreśli?

Ci nie ŭzvyšency ŭvaskreśli?

Arche–Skaryna: Analityka. Eseistyka. Krytyka. Recenzii. № 6 (11), 2000. – Miensk, 2000. – 80 s., ił.

“Biełaruski infarmacyjny krajavid panaŭlajecca pieravažna praź źniknieńnie zvykłych imion. Na hetym tle paŭstańnie “Skaryny” vyhladaje nadta intryhoŭna”, – pisaŭ Maksim Žbankoŭ u rasiejskaj hazecie “Iźviestija”. Hetaje jahonaje vykazvańnie vyniesienaje na vokładku čarhovaha numaru “tonkaha” vypusku časapisu “Arche”. A pobač – vykazvańnie Vasila Bykava z “NN”: “Ja maju dosyć kanservatyŭnyja husty, i vydańni takoha kštałtu – nie dla mianie”.

Niešta padobnaje nazirałasia na pačatku 1920-ch hadoŭ. Tady “zialonyja” litaratary, pretendujučy na miescy “našaniŭcaŭ-parnaśnikaŭ”, rytmavali tysiačy radkoŭ u dzień dy ŭvažali siabie za viestunoŭ novaj epochi, a značycca, i haspadaroŭ stanovišča, u tym liku i ŭ litaratury. Staryja “vołaty” – Kupała j Kołas – zusim nie kryŭdavali j spakojna čakali, kali z haračych biełaruskich chłopcaŭ vybjecca kolki tałkovych hałovaŭ, jakija z hodnaściu pradoŭžać ichnuju spravu, pazbaviŭšysia “revalucyjnaha” snabizmu. Pastupova z 500 siabroŭ “Maładniaka” ŭ 1926 hodzie vyłučyłasia “Ŭzvyšša”. Anton Adamovič, A.Babareka, U.Duboŭka, Ja.Pušča, K.Čorny, Ź.Biadula, P.Hlebka, S.Darožny, M.Łužanin, V.Šašalevič, Ju.Vićbič zastalisia ŭ historyi našaha krasnaha piśmienstva stvaralnikami novaje biełaruskaje, niesiarmiažnaje j eŭrapiejskaje litaratury, kštałtavańnikami movy, kolkihadovyja dasiahnieńni jakich u halinie krasnaha piśmienstva šmat u čym nie pierasiahnuty dahetul.

Paraleli ź minuŭščynaj naprošvajucca i pry nazirańni za “Arche” dy roli ŭ im tych pieravažna maładych litarataraŭ, jakija, vidavočna, užo źmianili saboju i “parnaśnikaŭ” savieckaje biełaruskaje litaratury, i “bum-bam-litaŭcaŭ”-“maładniakoŭcaŭ”. Bykaŭ i Baradulin – Kołas i Kupała siońnia: jany kanservatary, ale nie zaminajuć maładym.

Naprykancy XX st. biełaruskaja litaratura, aprytomnieŭšy ad paŭviekavoha snu, pačała svoj uzdym. “Arche” – heta pačatak stvareńnia zamiest adradžeńnia litaratury.

“Skaryna” – heta nie zusim litaratura, ale i nie adpačynak ad litaratury, heta samaanaliz, samaacena praz pryzmu jak svaich dumak, hetak i pohladu zboku. Heta krytyčny j nienarcysičny pozirk na Biełaruś i biełaruskaje. Idealohija “Skaryny” nie ŭ lubavańni svaimi dasiahnieńniami, a ŭ šukańni zahan. Takoha ŭ historyi našaj peryjodyki jašče nie było. Heta paćviardžaje i tekst Paŭła Abramoviča “Dubaviec i Łastoŭski” ŭ apošnim numary časapisu.

Siarhiej Dubaviec, sychodziačy z taho, što biełaruskaja savieckaja litaratura jość padrobkaju pad nacyjanalnaje mastactva, adprečyŭ jaje estetyčnuju vartaść, zrabiŭšy heta jak vyklik starym “zubrom” u limaŭskim artykule “Čyrvony tuman”. Dubaŭcovy vyklik paraŭnoŭvajecca z słavutym krytyčnym artykułam Vacłava Łastoŭskaha “Spłačvajcie doŭh”, nadrukavanym u 1913 hodzie ŭ “Našaj Nivie”. Łastoŭski kazaŭ pra patrebu vypracavańnia filazafičnaje kancepcyi biełaruskaha mastactva j biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu naahuł. Da hetaha ž, darečy, imknulisia i “ŭzvyšency”, dyj Dubaviec pry kancy stahodździa. Ale ci raźviazali jany hetuju prablemu? P.Abramovič musić śćvierdzić: “My biarem dyskutavanuju prablemu z saboju ŭ novaje tysiačahodździe. Ničoha dobraha nam heta nie abiacaje”. Takim paradkam, abo paćviardžajecca bykaŭskaja pesymistyčnaja kancepcyja, abo ŭ padtekście zastajecca spadzieŭ na niekaha inšaha, chto apraŭdaje “pałožanyja nadziei”, spłacić “doŭh”. I čamuści zdajecca, što hety doŭh, abaviazak uźniać biełaruskuju kulturu da roŭniu sučasnaści maje časapis “Arche”.

Uźniać kulturu možna tolki adkinuŭšy ad jaje kukal, vyzvaliŭšy jejnaje praŭdzivaje nutro.

Adnej z aktualnych prablemaŭ u suviazi z hetym jość pytańnie kulturnych miežaŭ Biełarusi. Andrej Dyńko ŭ svajoj “Najnoŭšaj historyi jaćviahaŭ”, što raspačynaje numar “Skaryny”, piša pra Bieraściejščynu j Pinščynu –“rehijony, zasielenyja “tutejšym” nasielnictvam z asłablenaj nacyjanalnaj śviadomaściu”. Zachodniaje Paleśsie – samastojnaja kulturnaja vobłaść, admietnaść jakoje niezvarotna zhasaje. Hetamu zhasańniu paspryjała j čynnaść ciapier biznesoŭca, a raniej palityčnaha avanturysta Mikoły Šalahoviča, jaki stvaryŭ u styli Kira Bułyčova teoryju pra jaćviahaŭ, jakija nibyta žyvuć u ciapierašniaj Bieraściejskaj vobłaści j jość asobnym narodam. Teoryja hetaja mieła najbolšuju papularnaść pieradusim u Miensku, sami “iaćviahi” čamuści nie ŭspryniali hetaje lehiendy.

Admietnaść “Skaryny” ŭ tym, što jon kranaje nia tolki kulturalahičnyja prablemy. Taciana Śnitko na staronkach časopisa apaviadaje pra svajo padarožža na Kaŭkaz, naviedvańnie čačenskich hramadaŭ u Hruzii i pryhody na hruzinska-čačenskim pamiežžy. Narys vyśviatlaje, nakolki čačency nie padobnyja da pašyranaha stereatypu, kali hladzieć na ich vokam niezaanhažavanaha čałavieka, dalokaha ad etničnych kryŭdaŭ i nie znajomaha z zakonami vialikaje vajny. Mienavita tak, mabyć, i musiać pisać na zamiežnapalityčnuju tematyku časopisy.

Zdajecca, hory litaratury pryśviečany temie biełaruska-rasiejskaha bilinhvizmu j trasiancy, ale paśla znajomstva ź linhvistyčnym daśledavańniem prafesara Hienadzia Cychuna ŭśviedamlaješ, što dahetul nie było zroblena naležnych daśledavańniaŭ hetaje źjavy. Aŭtar davodzić, što hety “moŭny hibryd”, ułaścivy nia tolki biełaruskaj, ale i ŭkrainskaj movie, dzie nazyvajecca “suržykam”, jak linhvistyčny termin pachodzić ad nazovu kormu dla bujnoje rahataje žyvioły: kali ŭ haspadara nie staje siena, jon dadaje sałomu, staranna rastrasajučy jaje. Zhetul i trasianka. H.Cychun prytočvaje prykłady pahardlivaha staŭleńnia nośbitaŭ trasianki jak da biełaruskaje movy (pieradusim z boku tych, chto “z hrazi dy ŭ kniazi”), hetak i da rasiejskaje (u sialanskim asiarodździ).

Robicca ci nia pieršaja sproba zakranuć palityčnyja aspekty trasianačnaje prablematyki. Hetta zhadvajecca V.Voŭk-Levanovič, rusafił, jaki, natchniony “orhanami”, vystupiŭ pry kancy 1929 h. u Biełaruskaj Akademii navuk z prapanovaju zamieny ŭžo pryžytych u biełaruskaj litaraturnaj movie słoŭ rasiejskimi adpaviednikami (abjaŭleńnie, aprel, hasudarstva, znamia, słučaj, sredztva i h.d.). H.Cychun piša, što tradycyi V.Voŭk-Levanoviča ŭ peŭnym sensie praciahnuŭ (niaśviedama, viadoma) bard Andrej Mielnikaŭ, jaki na adnym z forumaŭ TBM zaklikaŭ skasavać paniatak normy i ŭzakonić jak raŭnaležnyja formam litaraturnaje movy słovy: atražać, abščeńnie dy inš. Apošni vypadak skarej śviedčyć pra pašyranaść źjavy niezdavolnaha vałodańnia litaraturnaju movaju, niežadańnia vučyć jaje, a tamu j šukańnia sposabaŭ palehčyć svajo isnavańnie, prymityvizujučy movu, strasiańvajučy jaje da roŭniu hutarkovaje, śviedama ci niaśviedama paćviardžajučy mit pra jejnuju “mužyckaść” dy “kałchoznaść”. Na dumku H.Cychuna, pierachod z krealizavanaje biełaruska-rasiejskaje havorki na litaraturnuju musić adbycca ŭ kožnym razie. Na jakoj movie – čystaj rasiejskaj ci litaraturnaj biełaruskaj – pačnuć havaryć biełarusy, zaležyć najpierš ad dbańnikaŭ pra čyściniu biełaruskaje movy, bieź jakoje – čyścini — uźniać dy zachavać prestyž rodnaje movy nielha.

U źviazku z hetym zaciemlu, što demakratyčnaść “Arche” ŭ pytańni ŭžyvańnia dźviuch admien biełaruskaje litaraturnaje movy nie idzie na karyść zamacavańniu peŭnych formaŭ i normaŭ słovaŭžyvańnia ŭ biełaruskaj litaraturnaj movie. Jak u “narkomaŭskich”, hetak i ŭ “taraškievickich” tekstach prysutničajuć “pazyčańni” adnaho pravapisu ŭ druhoha. Jak tady razumieć zakid u bok Alesia Arkuša, ahučany ŭ hetym sama numary “Skaryny” ŭ karotkaj recenzii na jahonuju knihu, što “na 90 staronak – sotni hramatyčnych, artahrafičnych i inšych pamyłak”? Maŭlaŭ, “ništo tak nie atručvaje ŭražańnia ad knihi, jak niaŭmieńnie aŭtara karystacca toj movaj, na jakoj jana napisana”. Mova “Skaryny” dobraja j navat uzornaja, ale nia ŭ planie pravapisu, dzie hetak i nie dasiahnuta zhoda ŭ dačynieńni da ŭžyvańnia litary “miakki znak” i spadarožnych joj praviłaŭ. Naŭrad ci heta apraŭdanyja volnaści.

Teksty pra čačenskaje padarožža i trasianku raździalaje artykuł Žan-Šarla Lalmana “Intehracyjnaja stratehija Łukašenki”, poŭny ličbaŭ i faktaŭ, samyja cikavyja ź jakich – badaj, tyja, što śviedčać pra absiah praniknieńnia biełaruskaha kapitału ŭ pamiežnyja rasiejskija vobłaści. Artykuł byŭ dla mianie peŭnym adkryćciom taho, jakoj moža (kali nia musić) być intelektualnaja refleksija.

Na temu pierakładaŭ i ichnych vykanaŭcaŭ razvažaje Andrej Chadanovič na padstavie biełaruskich versij tvoraŭ Badlera, Malarme j Jejtsa. Źviartaje na siabie ŭvahu taki fakt: prytarnoŭvajučy biełaruskuju moŭnuju sytuacyju da paezii Malarme, A.Chadanovič, sam i paet, i pierakładčyk, vysnoŭvaje: “U vypadku z Malarme moŭny puryzm moža stacca kutnim kamianiem stratehii pierakładu”, nahadvajučy, što isnujuć vielizarnyja płasty leksyki, jakaja nia trapiła ŭ savieckija słoŭniki biełaruskaje movy. A.Chadanovič dakładna pierajmaje j paŭtaraje idei j pryncypy litaraturna-mastackaha zhurtavańnia “Ŭzvyšša”, śćviardžajučy, što dasiahnuć viaršyń nacyjanalnaje litaratury možna, stvarajučy aryhinalnuju škołu litaraturnaha majsterstva praz raźvićcio kultury movy, arhaničnaje spałučeńnie realistyčnych tradycyj ź śmiełym navatarstvam. A.Chadanovič maje ŭsie šancy stacca adnym ź ideolahaŭ novaje biełaruskaje litaratury, hetkim Adamam Babarekam našaha času.

Uvohule ž, čytańnie “Skaryny” dadaje viery ŭ dobruju budučyniu biełaruskaha krytyčnaha myśleńnia. U zaležnaści ad impetu j vysiłkaŭ vydaŭcoŭ, “Arche” moža nia tolki adyhrać rolu “Ŭzvyšša”, ale j darabić spravu farmavańnia biełaruskaje litaraturnaje movy, a značycca, i litaratury eŭrapiejskaha j suśvietnaha roŭniu. “Skaryna” lepšaje ad numaru da numaru, što i daje padstavu dumać, što nieŭzabavie “Arche” nia tolki kančalna pieravabić čytačoŭ u starych biełaruskich intelektualnych peryjodykaŭ, ale j zamienić uzorami “svaje” analityki sparachniełuju kastrubavatuju “klasyku” krytyčnaha žanru, napisanuju saŭbiełmovaju. Kali vytrymaje i nia skocicca ŭ samalubavańnie, viadoma. A pakul nakład “Arche”vyras da 1300 asobnikaŭ. Niamała!

Viktar Muchin