Viačasłaŭ Adamčyk: “Dla siabroŭ — cyharu, dla siabie — knižku”

Viačasłaŭ Adamčyk:

“Dla siabroŭ — cyharu, dla siabie — knižku”

Pra knižki i pra kniharni svajho žyćcia ŭ redakcyi “NN” raspaviadaje piśmieńnik, aŭtar tetralohii “Čužaja baćkaŭščyna” Viačasłaŭ Adamčyk.

— U maje padletkavyja hady kniharniaŭ nia vielmi było – išła vajna. U tyja časy hazeta, časopis, kniharnia — źjava vypadkovaja, bo vakoł pažary, śmierć… Ja nara-dziŭsia ŭ davoli biednaj siamji, chaty, kali baćka adździaliŭsia ad dzieda, u nas nie było. My žyli ŭ kamory, jakuju baćka adharadziŭ ad padpavietki, dzie zachoŭvalisia roznyja vazy, sani, płuhi, barony.

U 1939-m hodzie, z prychodam balšavikoŭ, kali pačaŭsia masavy vyvaz niaŭhodnych ludziej, ja zdabyŭ pieršuju knižku. Prynios jaje ad stryječnych bratoŭ, siamja jakich była vysłana ŭ Kazachstan. Moj baćka kaža: “Chadzi ŭ ich chatu, moža jašče tam što znojdzieš”. Sam, mabyć, bajaŭsia iści. A ja pajšoŭ. Chata pustaja, vuścišnaja, paŭsiul sałoma lažyć, strašna, karaciej. I ja ŭbačyŭ knižku, jana tyrčała ŭ vaknie, zakryvała dzirku ŭ pabitaj šybie. Heta byŭ polski lemantar. Ja jaho z radaściu prynios dadomu, a baćka kaža: “Nu voś, znajšoŭ sabie cacku”. Baćki maje byli niepiśmiennyja. Adnak hetaja maja adzinaja knižka zhareła, kali viosku spalili niemcy. Druhuju knižku mnie padaryła niarodnaja baba – padručnik pa historyi. Jon u mianie nie pabyŭ i dva miesiacy, jak u našaj miascovaści źjavilisia nahnanyja niemcami kazackija sotni atamana Paŭłava. Adzin z kazakaŭ, ahledzieŭšy hetuju maju adzinuju knižku, zabraŭ jaje pačytać. Tak jana i źnikła. Treciaj, jak ni dziŭna, była knižka pra Katyń. Mnie prynios jaje adzin pastušok. Knižka była vydadziena Čyrvonym Kryžam z prapahandysckaj metaj, moža navat z udziełam samich niemcaŭ, bo jakraz tady pad Smalenskam, kala Katyni niemcy raskapali trupy rasstralanych polskich aficeraŭ, siarod jakich akazalisia i biełarusy. Heta było vialikaje ilustravanaje vydańnie z fotazdymkami časopisnaha farmatu.

Adnojčy išoŭ ja pa miastečku, — ja tady ŭžo vučyŭsia ŭ akupacyjnaj škole (navučańnie išło pa-biełarusku, choć nastaŭniki ŭ nas byli jašče polskija) – i viecier padkaciŭ mnie pad nohi z čornaha niejkaha rynku čyrvoncy, jakija tady chadzili poruč ź niamieckimi akupacyjnymi markami. Ich było 100. Dla svaich siabroŭ ja nabyŭ vialikuju niamieckuju cyharu, a dla siabie — knižku. Tak adbyłasia maja pieršaja sustreča z kniharniaj. Ja kupiŭ zbornik sceničnych tvoraŭ, dzie byli źmieščanyja i Alachnovič, i Čarot, i Kupała, i šmat chto jašče. Taksama nabyŭ knižku-kalandar na 44-y hod. Voś takoj była maja pieršaja sustreča z kniharniaj. Mnie išoŭ dziasiaty hod.

Nastupnaj majoj knižkaj byŭ padručnik pa biełaruskaj litaratury, jaki mnie vydali ŭ škole. Na jaho staronkach ja ščaśliva natrapiŭ na dva vieršy, jakija, možna skazać, vyznačyli moj dalejšy los. Tam byŭ vierš Alesia Haruna “Ty, moj brat, kaho zvać biełarusam…” i “Pahonia” Maksima Bahdanoviča z notami. Hety padručnik byŭ vydadzieny ŭ Miensku ŭ časie akupacyi. Vieršy kranuli maju čujnuju dušu, u pieršuju čarhu svajoj miłahučnaj vieličču. Taki charał, takaja muzyka vieršavanaha radka ŭ Bahdanoviča. Ja imi mocna zachapiŭsia, vyvučyŭ na pamiać, čytaŭ usłych, cytavaŭ. Maje adnahodki na mianie ź dzivam pazirali. Jany ŭ toj čas šukali jaki niedapałak ad niamieckaj cyharety. Ja byŭ adzinoki ŭ svaich pamknieńniach.

Paśla vajny źjavilisia “kultmahi”, ale ŭ mianie – padletka – hrošaj, viadoma, nie było. Adnak mahnes ciahnuŭ mianie da knižak. Pomniu, ubačyŭ u kultmahu, pobač sa sšytkami, płytkami dla patefonu, daloka, na samaj vysokaj palicy, stajała knižka. Ledźvie ŭprasiŭ pradaŭščycu jaje pakazać. Heta akazaŭsia zbornik vieršaŭ Maksima Tanka “Praz vohnienny niebaschił”. Jana skazała: “Nichto nie kupiŭ, i ty nia kupiš”. Ale dziakuj Bohu, što choć źlitavałasia, dała pahartać.

Moj susied-sirata nabyŭ vydadzieny ŭ 1945 hodzie tamok vybranych tvoraŭ Janki Kupały. A chatu abkleiŭ hazetami, a ŭ mianie ŭ toj čas navat hazet nia było, dyk ja prychodziŭ da jaho i čytaŭ tyja hazety. Voś na čym ja vučyŭsia. I hartaŭ hety zbornik — jon zaŭsiody lažaŭ na stale, niby biblija. Adnojčy susied-sirata pahladzieŭ na mianie i kaža: “Baču, ty tak zacha-piŭsia vieršami, ja tabie jaho padaru. Ale pierad hetym chaču skazać, što adzin stolki vieršaŭ, peŭna, nie składzieš. Trochi jon ad siabie ŭziaŭ, trochi ad inšych, voś i vyjšła takaja knižka. Biary jaje sabie”. Tak u mianie źjaviŭsia ŭłasny Kupała. Paśla vajny ŭ kniharniach, kaniečnie, taksama źjaŭlalisia čysta savieckija knižki z prapahandysckimi nazvami, jak, naprykład, zbornik vieršaŭ Kulašova —“Kamunisty”. Heta mianie krychu adčužała.

1947 hod prynios novyja knihi, bo pačali ŭžo pracavać vydaviectvy, pačali źjaŭlacca hetak zvanyja “iubilejnyja vydańni”, pryhadvajecca, naprykład, da “30-hodździa Kastryčnika”. U hetaj seryi vyjšli davoli salidnyja tamki vybranych tvoraŭ Kuźmy Čornaha, Kandrata Krapivy, Źmitraka Biaduli, taho ž Kulašova, taho ž Tanka, Łyńkova, navat “Haračyja viatry” maładoha Pančanki. I hetyja knižki stali pastupać u biblijateki, i ja ich čytaŭ. Nabyvać ich hrošaj u mianie nie było. Kapiejki źbiraŭ na padručniki. Paśla, kali pracavaŭ hruzčykam i pačaŭ zarablać, dyk staŭ nabyvać u kijoskach davoli słabieńkuju našuju prozu — Paśladoviča, Chadkieviča. Usio narysnaje, kvołaje, ale mianie nieadstupna ciahnuła da biełaruskaha słova. Pamiataju, jak na niejkija hrošy ja kupiŭ zbornik vieršaŭ Alesia Bačyły “Podych viasny” i potym rasčaravaŭsia, jak rasčaravaŭsia, pračytaŭšy ŭ škole na ščycie ŭ hazecie “Źviazda” paemu Kulašova “Novaje rečyšča”, za jakuju jamu była prysudžanaja hanarovaja Stalinskaja premija. Nie adryvajučysia, ad pačatku da kanca ja pračytaŭ hetuju paemu, i mianie achapiła kryŭda: za takija sproščanyja vieršy, dy premija. Ja zastaŭsia hłyboka ŭražany i źniavažany, i heta mianie nadoŭha adchiliła ad Kulašova. A paśla ja źviarnuŭ uvahu na sam školny padbor. Heta była zvyčajnaja ryfmavanaja prapahanda — “słaŭlu Stalina stal”, “kamunisty — heta słova jak sa stali”. Mianie ŭ toj čas zachaplaŭ Paŭluk Trus svaim ščyrym uźniosłym radkom. I jak ja nie ŭsprymaŭ tankaŭskaha vierša “Nie škadujcie, chłopcy, porachu...”. Ratavaŭ najbolš Bahdanovič. Kolki razoŭ ja ŭ toj čas viartaŭsia da jaho čaroŭnaha słova ŭ padručnikach ci ŭ knižkach, choć i nia lohka było ich znajści. I samaje važnaje, što zrabiła mianie nacyjanalna śviadomym, hadoŭ u piatnaccać, — vydadzienyja ŭ Vilni knižki Adama Stankieviča “Chryścijanstva i biełaruski narod”, Antona Naviny “Ad-bitaje žyćcio”, dzie ŭžo prasočvałasia biełaruskaja ideja. I ja, nievysoki rozumam padletak, navat aśmieliŭsia spračacca z Adamam Stankievičam, jak treba iści pa šlachu da samavyznačeńnia, da našaj dziaržaŭnaści. Rabiŭ zapisy, što toj šlach, jaki prapanuje Adam Stankievič, na hety čas nam nie padychodzić. Nia tolki kaścioł ci carkva pavinny zaklikać da hetaha, ale i my sami pavinny vieści zmahańnie za rodnuju ziamlu, za stračanuju chatu...

Samaadukacyja dapamahała bolš, bo škoła ničoha nie davała. Škoła była čysta savieckaj. Nastaŭniki — naježdžyja, z Urału, bo biełaruskich aryštavali adrazu paśla vajny. 60-ja—70-ja hady byli inšym časam, i ja byŭ inšy čałaviek. Ja ŭžo mieŭ mahčymaść, miž inšym, sabrać niemałuju biblijateku, jakuju ciapier užo rastros z-za ŭsich hetych pierajezdaŭ z kvatery na kvateru. U asnoŭnym źbiraŭ knižki pa padpisnych vydańniach, vypisvaŭ polskija hazety, časopisy pa mastactvie dla syna Vałodzi — i baŭharskija, i vuhorskija, i polskija, i maskoŭskija, i navat z Paŭnočnaj Karei, ź biaskoncymi partretami Kim Ir Sena. Šmat knih ja vy-pisaŭ, šmat paśla addaŭ synam, u mianie zastałasia niedzie treciaja častka. Tady biełaruskich knižak vydavałasia bolš, čym ciapier, i našmat bolš. Možna havaryć pra jakaść, uzrovień litaratury, tendencyjny padbor, ale heta ŭžo inšaja hutarka. I nakład, i kolkaść byli ŭ niekalki razoŭ bolšyja, šmat vydavałasia zboraŭ tvoraŭ. Paśla knižak stała mieniej, jak pačali źnikać biełaruskija škoły i pačałasia palityka, jakuju pravodziŭ siońnia čamuści ŭschvaleny Mašeraŭ, jaki nia tolki našuju movu, ale j našaje Paleśsie hubiŭ brežnieŭskaj melijaracyjaj.

Hetaja palityka praciahvajecca i ciapier. Choć zaprašeńni na vybary tady dasyłali napisanyja pa-biełarusku, a niadaŭna ja atrymaŭ — pa-rasiejsku. Choć balšaviki i cisnuli biełarusaŭ strašennymi padatkami, ale kvitki drukavalisia pa-biełarusku. A ciapier, darujcie, ja biełaruskaj movy navat na vulicy nia čuju.
Poŭnaja rusifikacyja. I hvałtoŭnaja.

Siońniašniaja kniharnia vymahaje vielmi vialikich hrošaj. Moža i pačało vydavacca toje, što było zabaroniena — knižki i nieabchodnyja dakumenty, jakija raniej trymali ŭ specschoviščach. Ale siońniašni daščentu źbiadnieły čałaviek nia moža nabyć knižku, bo jon zarablaje stolki, kolki jana kaštuje.

Biełaruskija vydaviectvy zaraz zavalenyja, nie tamu, što mnoha vyda-dzienych knih, a tamu, što mnohija rukapisy lažać niavydadzienyja. Biełaruskaja knižka pajšła nie na kirmaš, bo da kirmašu jana stała nie darastać, jana pajšła ŭ nietry. A kali ciažkija spravy z našaj knižkaj — to ciažkija spravy z našaj kulturaj, z našym pryhožym piśmienstvam, z našaj adukacyjaj, z našym duchoŭnym raźvićciom. Praŭda, salidny, pryhoža aformleny falijant tekstaŭ Adama Hlobusa ŭsio ž trapiŭ na mižnarodny knižny kirmaš. Dziaržava zaraz najpierš dbaje pra siłavyja struktury. Mastactva, teatar, kino, biblijateki — usio ŭ zaniapadzie, bo niama hrošaj — niama j cikavaści. Kali raniej u vydaviectvie “Mastackaja litaratura” pracavała 100 čałaviek, to zaraz — 15—20. Adpaviedna jany vydajuć u 10 razoŭ mienš knižak.

Toje, što biełaruskaja mova nie padtrymlivajecca, ja baču ŭ štodzionnym žyćci, navat pa transprantach, jakija visiać nad praspektam Skaryny. Navat sesija parlamentu nie viadziecca pa-biełarusku. Vybačajcie, a dzie jany zasiadajuć? U jakoj krainie, u jakoj dziaržavie žyvuć? Vybrańniki narodu dalokija ad narodu. Adnak ja spadziajusia, vieru, što my vyžyviem. Ja zaŭsiody dumaŭ, što kali Ŭkraina budzie mieć niezaležnaść, to čarha pryjdzie j da Biełarusi. Bo ŭžo ŭsie naŭkoła nas zrazumieli, što im lepš žyć samastojna. Nadydzie i naš čas. Vieru.

Zapisaŭ Andruś Biełavoki