Da maci – praz hady
Śvietłaj pamiaci majoj maci Ksieni Łapickaj-Hryškievič i ŭsich pakutnikaŭ ź Vialejskaje turmy, jakija razam ź joju ad zimy 1945 hodu spačyvajuć u braterskaj mahile na starych kładach u Vialejcy.
U chryścijanskim ujaŭleńni mahiła — miesca pachavańnia i ŭšanavańnia pamierłych. Ja ž pabačyła na miescy mahiły, jakuju šukała, prosta pustku ŭ kutočku starych kładoŭ, dzie i ciapier chavajuć niabožčykaŭ. Pustka — na pareštkach viaźniaŭ Vialejskaje turmy. Z 1955 hodu viedaje pra hetaje miesca stałaja žycharka Vialejki, maja dalokaja svajačka Alena Łapickaja.
Letaś 11 kastryčnika ŭ “NN” było źmieščana majo jubilejnaje vitańnie spadaryni Raisie Žuk-Hryškievič z Kanady. Praz kolki času jana prysłała mnie vyniatku ź lista svaje daŭniaje kalažanki Niny Abramčyk, jakaja žyvie ŭ Francyi. Spadarynia Abramčyk napisała, što, pračytaŭšy ŭ “NN” majo vinšavańnie, uspomniła jašče ź Vilni mianie małuju i maju maci. I dalej: “Ciažki Jaje byŭ los, zahinuła ŭ piaskoch Kazachstanu”. Hetaja fraza mianie vielmi ŭzrušyła, bo ja žyvu ź pierakanańniem, što mama pamierła ŭ Vialejskaj turmie. I znovu, u katory raz, uźniaŭsia zastareły bol: čamu — “u piaskoch Kazachstanu”? Niaŭžo nie chłusili enkavedysty, kažučy mnie, što maja maci “vybyła v etap”? Ale ž mnie pieradali ludzi, jakija byli razam ź joju, što jana pamierła ŭ Vialejcy?.. Maje tryvožnyja razvahi skončylisia tym, što ja napisała ŭspamin pra źniavoleńnie maich baćkoŭ balšavikami dy adniesła ŭ redakcyju “NN”. Da hadaviny Vialejskaje trahiedyi moj dopis byŭ nadrukavany.
Choć i nia vielmi spadziejučysia, ja stała čakać: moža chto adhukniecca. Viestka pryjšła ź Vialejki, adkul my źjaždžali i kudy viartalisia ŭ apošniaje mamina leta 1944 hodu. Jak ciapier baču naš pakojčyk u domie Basłykoŭ kala stancyi. Na ścianie — vyšytaja maminymi rukami “Pahonia”, na stale — pałatnianaja darožka ŭ raskošnyja puncovyja maki — taksama jaje rabota. Kanapka prykrytaja zialonym u čornaje samatkanym dyvanom — padarunak starejšaj maminaj siastry Nastuli, vydatnaj tkalli i haspadyni. Na łožku — bialutkaja kapa, amal biazvažkija paduški. Voś u hetym pakojčyku ź viasny 1944 hodu źbiralisia našy pryjacieli, razvažali pra padziei na froncie, railisia, ci padavacca na zachad, ci zastavacca pad balšavikami. Mama vahałasia, bo kamu škodziła, što jana vučyła biełaruskich dzietak rodnaj movy? A ja ŭsio ŭprošvała: “Pajedziem!” My adjaždžali ci nie apošnim ciahnikom, na adkrytaj placformie. I dajechali tolki da Vilni, bo ja zachvareła: temperatura pad 40,
anhina.
Prypynilisia ŭ znajomych za vakzałam. Pakul ja chvareła, mama pravodziła ŭ niaviedamy śviet svajho rodnaha brata, śviatara Mikałaja Łapickaha ź siamjoj, stryječnaha brata Ivana Kasiaka. My pieratryvali ŭ Vilni savieckija dy niamieckija bambiožki, chavalisia ź inšymi ludźmi ŭ sutareńniach, dzie mama, jak mahła, zakryvała mianie saboju. Kali ŭ horadzie pacišeła, stali naviedvać znajomych vilenčukoŭ. Najčaściej zachodzili da Nadzi dy Jazepa Šnarkievičaŭ, maich chrosnych. Ich utulny damok i sad z mnostvam kvietak mnie zdavalisia rajem. Malilisia kala Vostraje Bramy i ŭ Śviataduchaŭskaj carkvie. Moŭčki stajali kala Katedry. Zachodzili ŭ dvor Universytetu, dzie da vajny mama vučyłasia na ahranoma. Jana niby raźvitvałasia ź Vilniaj.
Viarnuŭšysia ŭ Vialejku, prytulilisia ŭ staroj łaźni, bo dom naš zhareŭ. Mama pajšła pracavać u Abłasny ziamielny adździeł. Niejak vychodnym dniom jana korpałasia ŭ hradach la łaźni dy cicha śpiavała. Ja krychu ździviłasia, bo za ŭsiu vajnu nia čuła, kab mama śpiavała. A nazaŭtra jaje pryviali z pracy dva vajskoŭcy ź vintoŭkami, pieraparoli štychami našyja rečy. Na adychodzie jana paśpieła skazać: “Ja jedu ŭ kamandziroŭku. A ciabie zabiare ciotka Nina”. Dy ja razumieła, jakaja heta “kamandziroŭka”. Niekalki dzion była adna ŭ staroj, sčarniełaj łaźni, usiaho bajałasia, płakała. Potym małodšaja mamina siastra zabrała mianie da siabie ŭ Ižu. I voś pryjšoŭ da nas z Zaścienak dzied Ściapan, pryjechali ź Lady ciotka Nastula i dziadźka Ivan, parailisia dy pastanavili: dziaŭčynu (heta značyć mianie) treba vučyć. Naniali kvateru za pud žyta ŭ miesiac, padvozili dla mamy j dla mianie pradukty. Tak pačałosia majo savieckaje žyćcio: z ranicy ŭroki ŭ siomaj klasie biełaruskaje dziesiacihodki, pa abiedzie — čarha kala turmy ź pieradačaj dla mamy. A praz paŭhoda jaje nia stała.
Jašče sa škoły, bolš za paŭvieka, ja siabruju z Nadziejaj Malinoŭskaj ź Vialejki dy Maryjaj Klašniak (pa mužu Vańkievič), jakaja žyvie ŭ Miensku. Sioleta ŭ žniŭni siastra Maryi była ŭ špitali ŭ Baraŭlanach. Niejak Maryja pryniesła joj pačytać “NN” z maim dopisam. Taja pračytała dy kaža: “Ci viedaješ, Alena Łapickaja viedaje, dzie pachavana maci Rahniedy”. Maryja patelefanavała pra heta mnie, ja paraiłasia z Nadziejaj. I voś my ŭ Vialejcy ŭ Aleny Łapickaj. Točycca hutarka pra ciapierščynu, uspaminajem našuju biadotnuju dy ŭsio roŭna cikavuju maładość. A ja vybrała momant dy cicha spytała ŭ Aleny: “Zaviadzieš mianie da mamy?” Jana zmružyła svaje ŭsio jašče pryhožyja vočy: “Zaviadu”. I stała apaviadać pra toje, jakim čynam daviedałasia, dzie pachavanaja maja maci.
Dziadźka Aleny Andruk Hałavač byŭ “amerykaniec”. Pry Polščy jeździŭ u Ameryku, zarabiŭ hrošy dy kupiŭ ładny kavałak ziamli. Uvosień 1944 hodu jaho aryštavali jak kułaka. U turmie ŭ Vialejcy jon pabačyŭ Ksieniu Łapickuju i, viadoma, pryznaŭ, bo aboje naradzilisia j vyraśli ŭ vioscy Zaścienki kala Ižy. Niejak nočču zimoj 1945-ha Andruka dy jašče niekalkich viaźniaŭ pahnali na mohiłki, zahadali vykapać jamu, skłaści tudy cieły pamierłych ad tyfu źniavolenych i zakapać. Siarod pamierłych jon zapomniŭ Ksieniu Łapickuju. Andruka Hałavača zasudzili ŭ lahiery na dziesiać hadoŭ. Viarnuŭšysia ŭ 1955 hodzie, jon raspavioŭ plamieńnicy Alenie pra maju maci dy pakazaŭ joj braterskuju mahiłu. Alena ž ničoha nie mahła mnie paviedamić, bo z 1951 hodu (kali mianie vyklučyli z universytetu i ja pierastała byvać na Vialejščynie) my ź joj nia bačylisia.
Na kładach, praź niekalki krokaŭ ad uvachodu, Alena spyniłasia dy cicha pramoviła: “Voś tutaka taja mahiła”. La samaj aharodžy — parosłaja zžaŭciełaj, zbersanaj travoju pustka. Krychu ŭzboč — stolik i łaŭka, farbavanyja ŭ błakit. Ja pakłała na sšerchłuju travu biełyja i čyrvonyja chryzantemy z harodčyku Aleny — praź dziasiatki hadoŭ pieršyja kvietki na mahiłu maci. Pamaliłasia za supakoj dušaŭ słuhi Božaje Ksieni i ŭsich, chto spačyvaje ŭ hetaj braterskaj mahile.
Praź dzień my znovu pryjšli na mohiłki, kab zrabić zdymki, i ledź paznali tuju miaścinu. Trava była skošana j prybrana, źnikli maje kvietki. Stała kryŭdna, horka. Až źvinieła nadmahilnaja cišynia, i ŭ hetaj cišyni, jak prysiaha, uspaminalisia Kupałavy słovy:
Śpicie! my vašych naviek nie zabudziem mahiłaŭ;
Zbudžany vami, my ŭskreśli, my bolš nie zaśniom!
Rahnieda Alachnovič
Kamientary