«70% mastakoŭ u čornych śpisach». Mastak Siarhiej Hrynievič paśla tryumfu ŭ Vieniecyi raskazaŭ pra hady maŭčańnia i pra toje, na jakim śviecie jon apynuŭsia
My parazmaŭlali z mastakom pra Vieniecyjanskaje bijenale, zabarony, biełaruskuju sistemu, tych mastakoŭ, jakija pajšli ščylnymi radami za režymam, i pra karciny, što byli prarockimi.
U Vieniecyi, u staražytnaj carkvie, dzie sioleta prachodzić biełaruskaja vystava «Official. Unofficial. Belarus», naviednikaŭ sustrakaje kryž z kamier nazirańnia, arhannaja muzyka, pach viaskovych mohiłak, knihi na kaŭšy buldoziera i historyja pra kantrol, strach i niesvabodu. Biełaruski paviljon staŭ adnym z samych abmiarkoŭvajemych na Vieniecyjanskim bijenale, choć u Biełarusi mnohija jaho ŭdzielniki ŭžo daŭno apynulisia pad niehałosnaj zabaronaj.
Adzin ź ich — haradzienski mastak Siarhiej Hrynievič. Jašče niekalki hadoŭ tamu jon rabiŭ vialikija piersanalnyja vystavy ŭ Minsku, jaho pracy kuplali kalekcyjaniery, a samoha mastaka nazyvali adnym z samych paznavalnych biełaruskich tvorcaŭ. Paśla 2020 hoda jaho vystavy pačali zakryvać, pracy — zabaraniać, a sam jon, pavodle ŭłasnych słoŭ, trapiŭ «va ŭsie mahčymyja čornyja śpisy». Siońnia Hrynievič žyvie pamiž roznymi krainami, nazyvaje svaju emihracyju «doŭhaj tvorčaj kamandziroŭkaj» i pryznajecca: usio, pra što maryć ciapier — viarnucca dadomu.
My parazmaŭlali z mastakom pra Vieniecyjanskaje bijenale, zabarony, biełaruskuju kulturnuju sistemu, mastakoŭ, jakija «pajšli ščylnymi radami» za dziaržavaj, i pra karciny, što apynulisia prarockimi.
«Ja trapiŭ va ŭsie mahčymyja čornyja śpisy»
«Naša Niva»: Suśvietnyja miedyja nazyvajuć biełaruskuju ekspazicyju ŭ Vieniecyi adnoj z samych mocnych. Što vy adčuvali, kali stajali ŭ italjanskaj carkvie San-Džavani pobač sa svaimi pracami i razumieli, što ŭ Biełarusi vam faktyčna zabaroniena vystaŭlacca?
Siarhiej Hrynievič: Ja traktavaŭ heta jak čarhovuju vystavu. Kaniečnie, jana vielmi prestyžnaja — heta samaje vialikaje šou ŭ śviecie, biassprečna. Ale dla mianie važna było adčuć siabie častkaj mastackaha pracesu. Ja daŭno ŭžo nie vystaŭlaŭsia.
Urešcie ja zadavoleny svaim udziełam i tym, jak atrymaŭsia prajekt. Jon atrymaŭsia tak, jak zadumvali kuratary. My, mastaki, byli chutčej častkaj hetaj pracy, dapamahali napaŭniać jaje mastactvam.
«NN»: Vy adrazu pahadzilisia ŭdzielničać u hetym prajekcie?
SH: Adrazu. Heta jašče minułym letam było, kali mnie ŭpieršyniu prapanavali ŭdzieł. Ale ja byŭ upeŭnieny, što zajaŭka nie projdzie. Apošnija hady ŭsio, što źviazana ź Biełaruśsiu, adbyvałasia vielmi ciažka. A tut raptam akazałasia, što my prajšli konkursny adbor. Było padadziena kala 460 zajavak, a adabrali kala 30, i my byli ci nie siarod pieršych.
Nu a kali ŭžo pahadziŭsia i daviedaŭsia, što prajšli — adstupać było nielha. Ja taki čałaviek: kali niešta abiacaŭ, treba zrabić svaju častku pracy.
Usio, što jość na vystavie, zroblena litaralna za miesiac. U kancy lutaha pačałasia padrychtoŭka: materyjały, padramniki i hetak dalej. Pracavać pačaŭ u sakaviku, a ŭžo 9 krasavika my hruzili ŭsio ŭ fury. Dźvie vialikija fury jechali z Varšavy ŭ Vieniecyju. Usio było zroblena ŭ vielmi ścisłyja terminy.
«NN»: Vy šmat hadoŭ byli adnym z samych paznavalnych biełaruskich mastakoŭ. U 2020‑m kazali, što śviadoma vybrali dla siabie stan «unutranaj emihracyi», kab minimizavać kantakty ź dziaržavaj. Kali źjaviłasia adčuvańnie, što dla vas jak dla mastaka ŭ Biełarusi ŭžo niama miesca?
SH: Tatalnaja zabarona pačałasia ŭ 2022 hodzie. U mianie jakraz paśla pačatku vajny va Ukrainie była vialikaja piersanalnaja vystava ŭ Minsku, u Pałacy mastactvaŭ. Ludziej prychodziła vielmi šmat.
Spačatku častku prac zabaranili jašče na etapie padrychtoŭki. Potym vystavu ŭvohule zakryli — jana praisnavała tolki tydzień.
I paśla hetaha ŭžo pačałasia poŭnaja zabarona. Ja trapiŭ va ŭsie mahčymyja čornyja śpisy. Ale ja taki nie adzin, dumaju, 70% mastakoŭ siońnia znachodziacca ŭ tych ci inšych śpisach.
«NN»: Što heta aznačała dla vas praktyčna?
SH: U Biełarusi vystaŭlacca stała niemahčyma. Za miažoj — možna, ale tolki niešta «biaśpiečnaje». Takija karcinki na prodaž. A toje, što sapraŭdy adpaviadała mnie jak mastaku, pakazvać było niebiaśpiečna. Bo tady viartańnie ŭ Biełaruś mahło b stać niemahčymym.
A ja apošnija čatyry hady vielmi šmat pracavaŭ. I heta była praca «ŭ stoł». Šmat što zastałosia tam. Ja ŭsio ž spadziajusia, što niekali hetyja pracy atrymajecca pakazać u Biełarusi. Bo lepš za ŭsio jany prahučali b mienavita tam.
«NN»: Vy kažacie, što nie mahli pakazvać toje, što sapraŭdy chacieli. Što heta byli za pracy?
SH: Heta byli rečy, u jakich znachodziła adlustravańnie toje, što adbyvałasia z nami apošnija hady. Ale ja śpiecyjalna rabiŭ ich z dumkaj pra toje, što kaliści jany buduć pakazanyja na radzimie. U mianie ŭžo faktyčna jość hatovaja vystava — niama tolki mahčymaści jaje adkryć. I toje ž samaje datyčycca Vieniecyjanskaha bijenale. Hetaja ekspazicyja macniej za ŭsio prahučała b mienavita ŭ Biełarusi.
«Dehradacyja adčuvajecca paŭsiul»
«NN»: Častka ludziej kazała: maŭlaŭ, Biełaruś znoŭ pakazvajuć praz temy hvałtu, represij i niesvabody. Što b vy adkazali na heta?
SH: Daŭno ŭžo isnuje takaja dyskusija: što biełaruskaje mastactva paśla 2020 hoda nibyta stała mastactvam traŭmy i achviarnaści.
Ale, pa-pieršaje, hetaja tema ŭsio jašče aktualnaja. I ciažka skazać, što siońnia dla biełarusaŭ bolš aktualna.
Pa-druhoje, tema našaj ekspazicyi — nie tolki pra Biełaruś. Heta ŭvohule pra tatalnaje nazirańnie, pra abmiežavańnie svabody ŭ sučasnym ličbavym śviecie.
Kaniečnie, ja sam chacieŭ by, kab biełarusaŭ turbavali ŭžo bolš «narmalnyja» prablemy — ekałohija, hiendarnaja roŭnaść ci niešta jašče. Ale siońnia majem toje, što majem.
I nichto ž nie pieraškadžaje inšym rabić vystavy pra inšyja temy.
«NN»: Ci jość u vas złość na biełaruskuju sistemu za toje, što jana litaralna vyciskaje z krainy mastakoŭ, muzykaŭ, piśmieńnikaŭ?
SH: Chutčej rasčaravańnie. Kultura ŭ Biełarusi daŭno išła da hetaha kryzisu. Dehradacyja adčuvajecca paŭsiul — u muzycy, estradzie, vyjaŭlenčym mastactvie.
Usio stanovicca vielmi prymityŭnym i amatarskim.
«NN»: Što siońnia samaje ciažkaje dla mastaka pa-za domam?
SH: Poŭnaja nieviadomaść. Ciapier ja na Kipry, tamu što zakančvajecca šenhien. Potym, moža być, budzie Šviejcaryja.
Ja prosta važu z saboj valizku farbaŭ. Budu pracavać. A što jašče rabić?
Ja zaŭsiody ličyŭ, što treba zajmacca svaimi prajektami, a ŭžo potym pad ich znachodzić vystavy. Tak ty mienš siabie abmiažoŭvaješ.
Ja ničoha nie vyvoziŭ ź Biełarusi. Majsternia, dom, siamja — usio zastałosia tam.
I ja pakul nie dapuskaju dumki, što heta ŭžo nazaŭsiody.
«Ja čałaviek biez pantoŭ»
«NN»: Spadar Siarhiej, vy adzin ź niešmatlikich biełaruskich mastakoŭ, čyje pracy kuplalisia za dziasiatki tysiač dalaraŭ, znachodziacca ŭ kalekcyjach. Ci adčuvali vy siabie zorkaj u biełaruskim kantekście? I ci ŭpłyvaŭ hety prafiesijny pośpiech na adnosiny ź inšymi biełaruskimi mastakami?
SH: Pra dziasiatki tysiač dalaraŭ — takoje było, ale vielmi redka. Chto viedaje mianie ŭ Biełarusi, toj viedaje: u mianie zaŭsiody byli davoli prymalnyja ceny. I čałaviek niebahaty taksama moh kupić maju karcinu. Ja zaŭsiody išoŭ nasustrač pakupniku.
Niejkaj zajzdraści ja nie adčuvaŭ. Dumaju, i kalehi da mianie narmalna stavilisia — možna va ŭsich zapytać. Tamu što ja čałaviek biez pantoŭ, prosty. I nikoli nie admaŭlaŭ va ŭdziele ŭ vystavach.
Zornaj chvaroby ŭ mianie nikoli nie było. I ciapier, dziakuj bohu, jašče nie zachvareŭ.
«NN»: Zarablać mastactvam u Biełarusi — heta zadača z zoračkaj. Jak vam udavałasia ŭsio žyćcio zajmacca tolki hetaj prafiesijaj i z hetaha žyć?
SH: U savieckija časy ja pa adukacyi byŭ manumientalistam, pracavaŭ u mastackim kambinacie. Tam usio było vielmi adrehulavana: byŭ dziaržaŭny zakaz, my vykonvali zamovy roznych pradpryjemstvaŭ — dziaržaŭnych, a potym i nie tolki.
Ja rabiŭ vitražy, rośpisy i hetak dalej — manumientalnuju pracu. Na vitražy navat čarha z zakazami stajała. Niešta z taho jašče zastałosia, dziakuj bohu. Nie ŭsio było źniščana «jeŭraramontam».
Potym, kali dziaržaŭnyja zakazy skončylisia, ja zaniaŭsia stankovym žyvapisam. Heta było na pačatku 90-ch. Pačaŭ vyjazdžać za miažu, źjavilisia znajomstvy.
A napoŭnicu heta ŭsio pryjšło ŭžo ŭ nulavyja hady, kali źjaviŭsia internet i možna było pašyrać infarmacyju pra siabie. Pačalisia novyja kantakty.
Ja zaŭsiody prosta pracavaŭ i zajmaŭsia tym, što lublu. I raju i maładym, i ŭsim mastakam zajmacca tym, što lubiš, kab tvorčaść była ščyraja pierad samim saboj. Tady heta bačna i hledaču, i halerystu, i mastackamu krytyku. Falš zaŭsiody budzie strymlivać.
«NN»: Vy skazali, što na dziaržaŭnuju zamovu rabili rośpisy i vitražy. A što heta było? Umoŭna — rabočych malavali?
SH: Nie. Vitražy my časta rabili ŭ suaŭtarstvie ź inšymi mastakami. I staralisia paźbiahać savieckaha stylu, jaki byŭ raspaŭsiudžany ŭ manumientalnym mastactvie.
Heta byli chutčej farmalnyja pošuki. U mianie jość vialiki cykł vitražoŭ, pryśviečany tradycyjnamu japonskamu dyzajnu. Tamu niejkaha takoha savieckaha stylu tam nie było.
Rośpisy taksama byli bolš liryčnyja. Palityku nie malavali. Heta ŭžo byli časy pierabudovy, i mastackaja rada, i zamoŭcy bolš-mienš prychilna stavilisia da farmalnych tvorčych pošukaŭ mastakoŭ.
Ja z pryjemnaściu zhadvaju tyja časy. Heta byli dobryja časy, kali ŭsie žyli spadziavańniami na pieramieny. Urešcie jany nastupili: Biełaruś stała niezaležnaj krainaj. Ale praisnavała heta ŭsio try hady. Niadoŭha.
«Ja nie dazvalaŭ sabie pracavać naŭprost ź sistemaj»
«NN»: U 2000‑ch vy pačali jeździć za miažu, źjavilisia znajomstvy. Nakolki ja viedaju, u vas u Šviejcaryi byŭ miecenat?
SH: Tak. Jon nabyvaŭ maje pracy i stvaryŭ mnie ŭmovy dla pracy ŭ Šviejcaryi.
Ale paralelna z hetym, kali pajšoŭ niejki rozhałas, kali ŭ internecie źjaviłasia infarmacyja pra mianie, źjavilisia i inšyja ludzi, zacikaŭlenyja maim mastactvam.
Było šmat prapanoŭ. Byli i śmiešnyja vypadki: halerei i ahienty ad mastactva, jakija admaŭlali mnie na pačatku nulavych, potym sami pačali adnaŭlać kantakt.
Heta naturalna. Ja asabliva ničoha dla hetaha nie rabiŭ.
«NN»: Vy skazali, što Biełaruś była niezaležnaj try hady — i ŭsio źmizarnieła. Jak za hady niezaležnaści mianiałasia staŭleńnie da mastaka ŭ krainie? Asabliva paśla 2020-ha?
SH: Asablivaha raźvićcia staŭleńnia ja nie zaŭvažaŭ.
Paśla 2020 hoda źjavilisia čornyja śpisy, mastakam stali admaŭlać u vystavach. Šmatlikija vystavy, jakija byli zapłanavanyja, skasoŭvalisia.
A pramiežak z pačatku 90‑ch da 2020 hoda byŭ rozny. Pačało raźvivacca sučasnaje mastactva, źjaŭlalisia roznyja miedyja, pryvatnyja halerei.
Šmat chto z mastakoŭ pačaŭ vykładać. Chto nie znajšoŭ siabie ŭ tvorčym vykazvańni, pajšoŭ u vykładčyckuju dziejnaść, tamu što źjaviłasia šmat kursaŭ, studyj, mastackich vučelniaŭ.
A voś staŭleńnie hramadstva — ja nie viedaju. Jano jak było, tak i było. Asablivaha raźvićcia ja nie zaŭvažyŭ.
Mahu paraŭnać staŭleńnie da mastakoŭ u nas i za miažoj. Za miažoj mastak, jaki zarablaje svajoj prafiesijaj, — heta vielmi pavažanaja asoba. Navat unikalnaja. Bo šmat mastakoŭ, jakich ja viedaju na Zachadzie, zarablajuć nie mastactvam: pracujuć u inšych prafiesijach, navat taksistami.
Kali ludzi tam daviedvajucca: «Što, vy žyviacie z mastactva?» — u ich vočy na łob lezuć. Heta davoli redka. A ŭ nas u hetym sensie situacyja, moža, navat lepšaja.
Ale status mastaka, jaki žyvie svajoj tvorčaściu, na Zachadzie vielmi vysoki. Ja heta bačyŭ, kali byvaŭ u haściach u Šviejcaryi.
«NN»: Vy kazali, što biełaruski mastak amal zaŭsiody vymušany šukać kampramis pamiž tym, što choča skazać, i tym, što jamu dazvalajuć. Ci išli vy na takija kampramisy?
SH: U savieckija časy było pa-roznamu.
Ja ŭ vojsku słužyŭ — Lenina malavaŭ. Partrety hiensakaŭ taksama rabiŭ. Jakraz byli časy, kali jany adzin za adnym pamirali.
Ale ja nie liču heta kampramisam. Heta była narmalnaja situacyja dla ŭsich mastakoŭ Savieckaha Sajuza. Kali treba było zarabić hrošy ŭ kambinacie, rabili partrety na 1 Maja i 7 Listapada: partrety členaŭ Palitbiuro, łozunhi, płakaty.
Ja nie viedaju, jak heta nazyvać — kanfarmizmam ci nie. Heta była ahulnaja situacyja.
A potym ja ŭsio ž taki staraŭsia zajmacca tym, što mnie chočacca, i nie pierastupać praź siabie.
Skažu dakładna: apošnim časam ja ŭžo nie dazvalaŭ sabie pracavać nad vialikimi dziaržaŭnymi abjektami ŭ Biełarusi. Heta była i biblijateka, i Pałac Niezaležnaści, i Muziej Vialikaj Ajčynnaj vajny, ciapier histaryčny muziej.
Uvieś Sajuz mastakoŭ u značnaj stupieni zatočany pad hetyja hrošy, jakija vydzialaje dziaržava. Mastaki starajucca niejak vyžyvać, pracujuć na sistemu.
Ale kožny vyrašaje asabista. Ci možna heta nazvać kanfarmizmam — nie viedaju. Ja prynamsi nie dazvalaŭ sabie pracavać naŭprost ź sistemaj. Mnie chapała srodkaŭ vyžyvać i biez takoha supracoŭnictva.
I ciažka vynosić prysudy tym mastakam, jakija ŭdzielničajuć u dziaržaŭnych zakazach. Ludziam treba žyć. Ciažka ich paprakać.
«NN»: A ci było ŭ vas rasčaravańnie ŭ kalehach paśla 2020 hoda?
SH: Było.
Paśla 2020 hoda akazałasia, što niekatoryja mastaki stali ščylnymi radami ŭ abaronu, tak by mović, usieahulnych kaštoŭnaściej. Niekatoryja ludzi akazalisia słabymi. Dla ich było praściej pajści na tatalnaje supracoŭnictva ź sistemaj.
Heta datyčyć u pieršuju čarhu našych mastackich arhanizacyj. Jany stali čyrvona-zialonymi. Heta vidać: zajdzicie na sajty — i ŭsio ŭbačycie.
Heta, vidać, taki sposab vyžyvańnia, sproba zachavać tvorčyja sajuzy. Bo inakš Sajuz mastakoŭ moh by mieć los, jaki raniej napatkaŭ Sajuz litarataraŭ: albo padzieł, albo zabarona.
«NN»: Vy sami zaŭvažali, što ŭsio, što adbyvałasia paśla 2020 hoda, vy namalavali na svaich pałotnach jašče dziesiacihodździe tamu. Što vy malujecie ci chočacie namalavać ciapier? Jakuju budučyniu dla Biełarusi bačycie na svaich pałotnach?
SH: Ja pakul nie mahu adkazać na hetaje pytańnie.
Pytańnie pra tvorčyja płany — zabaronienaje. Ja pakul nie viedaju, jaki prajekt budu rabić. Prosta jašče jaho nie prydumaŭ. A kali b prydumaŭ, moža, i nie ahučvaŭ by, kab nie suročyć.
Što da taho, što ja nibyta niešta pradbačyŭ… Niekatoryja pracy sapraŭdy byli takimi, što ludzi potym ździŭlalisia hadam ich stvareńnia. Naprykład, karcina była napisanaja ŭ 2010‑m ci 2015-m, a praź dziesiać hadoŭ stanaviłasia vielmi aktualnaj.
Tak byvaje. Tamu što žyćcio naša cykličnaje — ad vybaraŭ da vybaraŭ. Šmat što paŭtarajecca.
«NN»: A možacie nazvać kankretna, pra jakija pracy havorka?
SH: U mianie była vystava ŭ Hrodnie, nazyvałasia «Vośmy rehijon». Tam na płakacie byŭ numarny znak aŭtamabila z vaśmiorkaj. Ź viasny 2025 hoda ŭ Minsku pačali vydavać rehistracyjnyja znaki ź ličbaj «8» dla abaznačeńnia rehijonu. Možna skazać, ja pradbačyŭ heta jašče dziesiać hadoŭ tamu.
Heta była vystava pra ŭnutranuju emihracyju. Byŭ vialiki budynak, dzieviać załaŭ, i ŭ kožnaj zale — asobny tematyčny prajekt.
Tam było šmat tvoraŭ, jakija ja rabiŭ jašče ŭ 2010 hodzie. Ja tady byŭ u vialikaj depresii paśla vybaraŭ. I kali pakazaŭ hetyja pracy ŭ 2020-m, jany akazalisia vielmi aktualnymi. Tamu što ŭsio paŭtaryłasia — tolki ŭ značna bolšym maštabie.
«NN»: Paśla 2020 hoda biełaruskich mastakoŭ raskidała pa roznych krainach. Jany pražyvajuć rozny dośvied: niechta ŭ emihracyi, niechta zastaŭsia ŭ Biełarusi, niechta prystasoŭvajecca da sistemy ci absłuhoŭvaje jaje. Jak paźbiehnuć uzajemnych kryŭdaŭ? Ci mahčyma zachoŭvać niejkuju jednaść z tymi, chto zastaŭsia na takich pazicyjach?
SH: Z tymi, chto ŭ Biełarusi i chto pa svaich pohladach blizki da mianie, adnosiny nie mianialisia. Ja šmat adčuvaju padtrymki ad ludziej. I nie tolki padtrymki — šmat chto vielmi pieražyvaje za mianie, i ja heta caniu.
A z tymi, chto prosta pierastupiŭ praź siabie i, tak by mović, absłuhoŭvaje režym, — i raniej heta adčuvałasia, i asablivych kantaktaŭ u mianie ź imi nie było. A ciapier jany nastolki abmiežavanyja, što možna skazać: ich uvohule nie isnuje.
Kryŭdaŭ nijakich ja nie maju. Heta asabisty vybar kožnaha čałavieka.
«NN»: Vy kažacie, što niejkaha novaha prajekta pra Biełaruś u vas pakul niama. A ŭsio ž: vaš pohlad ciapier bolš aptymistyčny ci piesimistyčny?
SH: Ja zastajusia aptymistam.
I prynamsi tamu ja pakul ničoha nie rablu, kab kančatkova zamacavacca dzieści pa-za Biełaruśsiu. Ja ŭsio jašče spadziajusia ŭrešcie viarnucca dachaty. Heta adzinaje, pra što ja ciapier maru.
Łukašenka: Pry ciapierašnim ciačeńni vajny Biełaruś z Rasijaj nie zmahli b abaranić biełaruskaj miažy ad Ukrainy20
Łukašenka: Pry ciapierašnim ciačeńni vajny Biełaruś z Rasijaj nie zmahli b abaranić biełaruskaj miažy ad Ukrainy
«70% mastakoŭ u čornych śpisach». Mastak Siarhiej Hrynievič paśla tryumfu ŭ Vieniecyi raskazaŭ pra hady maŭčańnia i pra toje, na jakim śviecie jon apynuŭsia1515
Kamientary
drobny hiek
Pryhledzimsia da ich ŭvažliviej, ničoha nie nahadvaje? Dy heta ž mastactva savieckaj "pierabudovy" 80-ch! Čałaviek dahetul maluje "baraćbu z saŭkom", tymi ž vobrazami i srodkami, što i ŭ časy svajoj maładości. Za vsio charošaje suprać vydumanaha aleksijevičaŭskaha "čyrvonaha čałavieka".
Sumna, što 30 hod apošniaj chvali akupacyi nijak hetym stałym čałaviekam nie asensavanyja. Jon napeŭna jašče i rasiejskaj bałboča.
A jak vam takoje: "Kaniečnie, ja sam chacieŭ by, kab biełarusaŭ turbavali ŭžo bolš «narmalnyja» prablemy — ekałohija, hiendarnaja roŭnaść ci niešta jašče. Ale siońnia majem toje, što majem."?
Ja zvyčajna nie čytaju intervju mastakoŭ, hladžu na ich tvory. Ale za heta voka samo začapiłasia. I mnie vidavočna: hety čałaviek navat nie razumieje, što dla vyrašeńnia prablem hiendernaj roŭnaści i ekałohii treba spačatku zajmieć krainu. To-bok, zdabyć i ŭtrymać Niezaležnaść.