Siarhiej Paŭłoŭski. U Bramie tysiačahodździa

 U Bramie tysiačahodździa

Niadaŭna adzin naš apazycyjny dziajač skazaŭ: kali my nie pieramožam na prezydenckich vybarach — heta budzie kaniec, śmierć usiamu — Biełarusi, movie, demakratyi... Słovam, čas spynicca, i ŭsio stracić sens. A mnie mižvoli pryhadałasia hałoŭnaja rysa savieckaje namenklatury. Kožny načalnik hetaha kštałtu hladzieŭ na siabie i na śviet tolki siońniašnimi vačyma i myśliŭ, u najlepšym vypadku, u ramkach svajoj słužbovaj karjery. Adčuvańnia histaryčnaje perspektyvy nie było. Voś ža apošnim časam takaja biesperspektyŭnaść stała prykmietaju nia tolki vialikich i małych načalnikaŭ, ale i tych, chto ź imi zmahajecca. Adsiul panyły nastroj i zusim niama taho fantastyčnaha adčuvańnia supolnaści, žyćcia na «adnoj nocie», jakoje było ŭ nas u časy razvału imperyi. Niezdarma Z.Paźniak kaža pra stratu elitami nacyjanalnaje idei. Heta — taja samaja «adna nota». A ja dumaju, što pačynajecca jana mienavita z vyčuvańnia histaryčnaje perspektyvy. Pryčym zusim nieabaviazkova z dakładnaściu viedać daty žyćcia Davyda Haradzienskaha abo temu Andrusaŭskaha zamireńnia. Jak toj kazaŭ, ja viedaju, što naša historyja bahataja i słaŭnaja i hetaha mnie całkam dastatkova, kab hanarycca svaim narodam i svaim krajem. Chiba ž možna z takim pačućciom surjozna kazać, što paraza na prezydenckich vybarach — heta kaniec usiaho i ŭsiamu?

Siońniašniaja tema — hałoŭnyja padziei biełaruskaj historyi minułaha tysiačahodździa. Pryčym my śviedama nia budziem kazać pra vojny i paŭstańni. Biezumoŭna, jany paŭpłyvali na naša siońniašniaje žyćcio. Ale my budziem kazać pra toje, što farmavała nas i naš kraj, što macavała, a nie razburała. Takim čynam, my ŭ Bramie tysiačahodździa.

Maje apytańni historykaŭ i kulturolahaŭ dazvolili skłaści nastupny rejestar najvažniejšych padziejaŭ i źjavaŭ biełaruskaje historyi, jakaja akurat układajecca ŭ ramki tysiačahodździa.

Chranalahična pieršaje tut — chryścijanstva. Siońniašnich biełarusaŭ nie nazavieš mocna relihijnymi ludźmi, tym bolš abjadnanymi vakoł adnoj carkvy. Dyj pahanskija tradycyi ŭ nas jašče žyvyja ŭ narodnaj kultury. Tym nia mienš, i najlepšaja architektura krainy, i dziejnaść Eŭfrasińni Połackaj, Łazara Bohšy, dojlida Jana, i nastupnaja aśvietnickaja praca jezuitaŭ, i šmat čaho inšaha, abjadnanaha terminam chryścijanstva, adbiłasia na ŭsim našym žyćci. Jak by my ni byli raźjadnanyja kanfesijna, ale ŭ cełym nieasprečna, što biełarusy — chryścijanski narod.

Dalej — palityčnaja historyja. Stvareńnie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, dziaržavy, u jakoj našy prodki žyli, jakuju baranili ŭ vojnach i jakuju budavali na praciahu 500 hadoŭ.

Nastupnaja — Kniha Skaryny. Mienavita ź joj Biełaruś pieražyła suśvietnuju revalucyju kultury, navuki i aśviety.

Śledam za Skarynavaj knihaj — jurydyčny zdabytak, Statut VKŁ, jaki dziejničaŭ na biełaruskich ziemlach na praciahu amal čatyroch stahodździaŭ.

Dalej — znoŭ relihijnaja padzieja — carkoŭnaja unija, jakaja pieradvyznačyła śvietapohlad našych prodkaŭ na doŭhija hady.

Paśla — ahrarnyja reformy karalevy Bony, znakamitaja «Ŭstava na vałoki», jakaja sparadkavała Biełaruś nastolki, što j našyja dalokija naščadki buduć paznavać i lubić svoj kraj mienavita takim, a nia inšym.

Naahuł ža dziejnaść refarmataraŭ, budaŭnikoŭ i vynachodnikaŭ zvyčajna nia tak jarka adkładajecca ŭ pamiaci pakaleńniaŭ, jak usialakija zakałoty, vojny dy paŭstańni. Ale siońnia my źviartajem uvahu mienavita na stvaralnyja akcyi, što mianiali abličča Biełarusi na viaki, kali nie nazaŭsiody. Da takich naležyć i dziejnaść Antonija Tyzenhaŭza.

A ŭ maim pieraliku padziejaŭ tysiačahodździa zastajecca ŭsiaho dźvie pazycyi. Heta «Naša Niva» — hazeta, jakaja sfarmavała biełaruskuju ideju i zrabiła našu nacyjanalnuju śviadomaść mienavita takoj, jakuju my majem.

I — try biełaruskija respubliki.

Padviadziem vyniki. Za tysiaču hadoŭ bolšaść najvažniejšych dla Biełarusi padziejaŭ i źjavaŭ sabrałasia ŭ XVI st., jakoje jašče nazyvajuć Załatym Viekam. Našyja skarby dumki, mastactva, architektury, našaja vola i siła duchu, našaja luboŭ da svajho kraju hałoŭnym čynam — tam. U hetym sensie my — nacyja XVI st. Užo ŭ nastupnym, XVII-m, pačalisia doŭhija i razburalnyja vojny z maładoj Rasiejskaj imperyjaj, paśla jakich biełarusy časam nie daličvali kožnaha druhoha. U XVIII st. kraina krychu ŭźniała była hałavu, ale jaje tutsama adciali rasiejskim miačom.

Ździŭlaje toje, jak biedna pradstaŭlenaje minułaje, XX st. Jano «bahataje» na Kurapaty, Chatyń, Čarnobyl... Uvohule stahodździe, ź jakoha my pryjšli, było nievierahodna niespryjalnaje dla biełarusaŭ. U peŭnym sensie toje, što my jaho pakinuli, pasialaje nadzieju na novaje, XXI-je. Spahada historyi zaŭsiody naviedvała nas chvalami, i ŭśled za takim kašmarnym zaniapadam abaviazkova pavinien być uzdym. Moža być navat taki, jak u stahodździ XVI. I tady našamu novamu stahodździu naščadki taksama daduć nazvu Załaty Viek.

Siarhiej Paŭłoŭski