Novyja dakumenty pa historyi stasunkaŭ BNR z Francyjaj u 1919-1920 hh.

 Novyja dakumenty pa historyi stasunkaŭ BNR z Francyjaj u 1919-1920 hh.

Što da “zamiežnaj prezentacyi” pieršaj biełaruskaj partyi, to hetaja padzieja, biezumoŭna, mieła vialikaje symbaličnaje značeńnie, ale nijakaj realnaj karyści nacyjanalna-vyzvolnamu ruchu jana nie pryniesła… Zychodziačy z hetkaj bahataj pieradhistoryi, zusim naturalnaju padajecca j historyja naradžeńnia i śmierci adnaho paźniejšaha małaviadomaha dahetul prajektu, jakaja paŭstaje sa staronak dakumentaŭ, što drukujucca nižej. Viadziecca pra sprobu ŭradu Biełaruskaje Narodnaje Respubliki praz svaju delehacyju na Paryskaj mirnaj kanferencyi1  zaachvocić Francyju ŭkłaści hrošy ŭ budovu Bałta-Čarnamorskaha navihacyjnaha šlachu i takim čynam paspryjać paślavajennamu adnaŭleńniu Ŭschodniaje Eŭropy dy ŭmacavać pazycyi BNR. Raźlik byŭ na toje, što hetki mahutny investar, jak Francyja, budzie lubym koštam baranić układzienyja kapitały, a ź imi j harant ichnaje niedatykalnaści, to bok demakratyčny režym u Biełarusi. Tamu, chto b sumniavaŭsia, što tym spadziavańniam było nakanavana zastacca marnymi, raju pieračytać hety artykuł spačatku…

Nižej padadzienyja dakumenty vyjaŭlenyja mnoju ŭ Centry ekanamičnych i finansavych archivaŭ (Centre des Archives Economiques et Financiires) Ministerstva finansaŭ Francyi, što ŭ horadzie Savińji-Lo-Tampl. Syhnatura adzinki zachavańnia: B-31979, numaracyja staronak adsutničaje. Dakument №1 i dadatak da jaho — mašynapisnyja, dakumenty №2 i 3 — rukapisnyja. Usie dakumenty jość aryhinałami. Drukujucca ŭpieršyniu, u maim pierakładzie z francuskaj movy.

Dakument 1.

[Na blanku Delehacyi Biełaruskaj Narodnaj Respubliki na Paryskaj mirnaj kanferencyi]

Paryž, 3 [?] lipienia 1919.

№ 122.

Spadaru Ministar,

Siarod prablemaŭ ekanamičnaha žyćcia Ŭschodniaj Eŭropy vielmi važnaje miesca zajmaje pytańnie ab stvareńni navihacyjnaha šlachu pamiž Bałtyjskim i Čornym morami.

Vyrašeńnie hetaje prablemy zaležyć ad troch navastvoranych dziaržavaŭ: Łatvii, Biełarusi j Ukrainy. Ale, na žal, hetyja dziaržavy nikoli nia zdolejuć realizavać hety prajekt svaimi ŭłasnymi siłami z pryčyny niastačy ŭ ich nieabchodnych kapitałaŭ. Pakolki sprava idzie ab miljardach (ad 1 i 1/2 da 2 miljardaŭ), jany buduć vymušanyja zaprašać zamiežnyja kapitały.

Niamieččyna z pryčyny krachu svaich planaŭ budaŭnictva čyhunki, nakiravanaj na Ŭschod (linija na Bahdad), i źjaŭleńnia novaha prajektu Antanty pravieści hetuju liniju pa-za niamieckaj terytoryjaj, uziałasia za raspracoŭku novaj idei, jakaja praduhledžvaje stvareńnie vialikaha sudachodnaha šlachu z Bałtyjskaha mora ŭ Čornaje (da Adesy).

Śviedčańniem hetamu jość artykuł pad nazvaj “Der Grosschiffahrtsweg Königsberg-Kijew von Handelskammer-Sindicus Fritz Simon”, nadrukavany ŭ adnym niamieckim časopisie (Die Ukraine, Januar 1919, Heft 2). Hety artykuł, u svaju čarhu, raźvivaje plan inžyneraŭ Kontaha i Simona, vykładzieny ŭ brašury “Königsberg Grosschiffahrtszege nach Litauen, der Ukraine und Polen” u vieraśni 1918 h.

Kali Niamieččyna zdoleje zrealizavać nazvany hrandyjozny prajekt, heta dazvolić joj znoŭku vyjhrać na Ŭschodzie ŭsio toje, što jana zhubiła ŭ Eŭropie ŭ vyniku svajoj parazy, a taksama akazvać vializny ŭpłyŭ na losy dziaržavaŭ, zacikaŭlenych u stvareńni hetaje navihacyjnaje linii.

Takim čynam, Antanta musić mieć za svoj intares vyciahnuć hety kozyr z ruk Niamieččyny, uziaŭšy na siabie inicyjatyvu stvareńnia sudachodnaha šlachu pamiž Bałtyjskim i Čornym morami. Dziela hetaha jana zmoža vykarystać plan № 1, dzie toj šlach prajektujecca pamiž Dźvinoju j Dniaprom, jakija ciakuć paŭz Łatviju, Biełaruś i Ŭkrainu, što dazvolić całkam vyklučyć Niamieččynu z hetaje kambinacyi.

Majem honar pieradać Vam u dadatku ŭsie dakumenty, jakija majuć adnosiny da hetaha pytańnia2 , z nadziejaj, što Vy razhledzicie ich ź cikavaściu, naležnaj prajektu hetkaje kapitalnaje važnaści z punktu hledžańnia ekanamičnaha j palityčnaha, i pryciahniecie da ich uvahu vysokapastaŭlenych francuskich personaŭ, zdolnych zacikavicca jahonaj realizacyjaj.

Dziakujučy Vam napierad, prosim pryniać, spadar Ministar, zaŭpeŭnieńni ŭ zachavańni našaj vielmi vysokaj pavahi.

Za Staršyniu Delehacyi

[Asabisty podpis:

A. d'Osnobichine3 ]

Spadaru Ministru finansaŭ.

Dadatak da Dakumentu 1.

Paryž, 1 lipienia 1919

Vialikaja navihacyjnaja linija pamiž Bałtyjskim i Čornym moram.

Vialiki histaryčny šlach z Poŭnačy ŭ Bizantyju, jaki prachodziŭ paŭz raku Vołchaŭ, voziera Ilmień, raku Łovać i ciahnuŭsia na poŭdzień da Dniapra, kaliści adyhraŭ vielmi važnuju rolu ŭ raźvićci Ŭschodniaje Eŭropy.

Zaraz jon zhubiŭ usiu svaju važnaść. Adnak, ideja stvareńnia vialikaj i dobra arhanizavanaj navihacyjnaj linii pamiž Bałtyjskim moram i Čornym moram, jakoj mahli b karystacca karabli ź vialikim tanažam, praciahvaje evalucyjanavać i davać žyćcio ŭsio novym i novym prajektam.

Sutnasnaj idejaj, što ź ich vynikaje, jość ideja złučeńnia Bałtyjskaha mora z Čornym praz systemu kanałaŭ.

Pieršyja kroki da realizacyi hetaha planu ŭžo zroblenyja: tak, Sierhucki kanał źviazvaje Vułu, prytok Dźviny, i Biarezinu, prytok Dniapra; Ahinski kanał jadnaje Ščaru, prytok Niomana, ź Jasieldaj, prytokam Prypiaci, i praz hetuju apošniuju złučaje Dniapro z vyšejnazvanymi rekami. Narešcie, Dniepra-Buski kanał jadnaje prytok Visły z Prypiaćciu dy z Dniaprom.

Ale ŭsie hetyja kanały prymityŭnaj kanstrukcyi nia mohuć słužyć dla navihacyi karabloŭ vialikaha tanažu. Nie prystasavanyja dla hetaha j reki, praź jakija iduć hetyja try linii.

Pryčyny takoj niadbajnaści treba šukać u centralizavanaj palitycy byłoha rasiejskaha ŭradu, jaki absalutna nie cikaviŭsia svaimi “addalenymi pravincyjami” i nie žadaŭ rabić vialikich vydatkaŭ na ichnuju karyść. Tym nia mienš, va ŭsich prajektach, što datyčacca nazvanaha sudachodnaha šlachu, jon idzie paŭz hetyja “addalenyja pravincyi”, to bok Łatviju, Biełaruś i Ŭkrainu, abo Litvu, Biełaruś i Ŭkrainu, ci jašče Polšču, Biełaruś i Ŭkrainu.

Karyść ad stvareńnia vialikaj navihacyjnaj linii, dastupnaj dla ciažkahruznych karabloŭ, nastolki vidavočnaja, što my navat nie źbirajemsia raźvivać dalej hetuju temu.

U nazvanym pytańni najbolš zacikaŭlenyja dziaržavy, praź jakija musić prajści nazvanaja linija, adnak, nia mienšym jość intares i krainaŭ, što majuć ekanamičnyja znosiny z tymi dziaržavami. Niemcy heta dobra zrazumieli pa akupacyi krainaŭ Bałtyi, Litvy, Biełarusi j Ukrainy.

U peŭnych kołach Niamieččyny adrazu ž pačali lichamankava vyvučać čatyry nižej padadzienyja prajekty stvareńnia hetaha vodnaha šlachu, kab vyłučyć adzin najvyhodniejšy.

— Dźvina—Dniapro (prostaja linija, jakaja atrymajecca, kali prakapać novy kanał, što projdzie praz kanał Vuła-Biarezina);

— Nioman—Ščara — Ahinski kanał — Jasielda—Prypiać—Dniapro;

— Prehiel4  — Mazurskija aziory — Aŭhustoŭski kanał — Nioman—Ščara—Ahinski kanał—Jasielda—Prypiać—Dniapro;

— Visła—Buh — Dniepra-Buski kanał — Prypiać—Dniapro.

Vidavočna, što Niamieččyna budzie mieć usie vyhody, pryniaŭšy prajekt №3, jaki jość najkaraciejšym i pierasiakaje ładny kavałak niamieckaj terytoryi.

Što da dziaržavaŭ, jakija mieściacca ŭ Bałtyjskim i Čarnamorskim rehijonach, jany zacikaŭlenyja bačyć uvasoblenym u žyćcio prajekt №1 ci №2: pieršy prachodzić praź dziaržavy-siabroŭki Łatviju, Biełaruś i Ŭkrainu, druhi — praź niamieckuju Litvu, rasiejskuju Litvu, Biełaruś i Ŭkrainu.

Pieršy z hetych prajektaŭ maje tuju pieravahu, što jon robić hetuju liniju całkam niezaležnaj ad Niamieččyny i nia musić sustreć anijakich piarečańniaŭ z boku troch navastvoranych dziaržavaŭ, jak z pryčyny ichnych histaryčnych suviaziaŭ u minułym, tak i siońniašnich supolnych ekanamičnych i palityčnych intaresaŭ. Jahonaja realizacyja patrabuje ichnaha supracoŭnictva i vialikich kapitałaŭ. Apošniaha, na žal, jany nia majuć, ale zaraz hetaha nie brakuje ni ŭ Eŭropie, ni ŭ Amerycy.

Niezaležna ad taho varyjantu prajektu, jaki budzie kančatkova pryniaty dziaržavami, što raźmieščanyja na zachadzie terytoryi byłoj Rasiei, važnaść roli Biełarusi ŭ stvareńni hetaje Vialikaje Navihacyjnaje Linii jość fundamentalnaju. Mienavita heta prymusiła Ŭrad Biełaruskaj Narodnaj Respubliki ŭziać na siabie inicyjatyvu pa jahonaj realizacyi.

Pavodle spravazdačy: “Königsbergs Grosschiffahrtswege nach Litauen der Ukraine und Polen”, von Contag und Simon. Vierasień 1918.

Dakument 2.

Paryž, 9 vieraśnia 1920.

Spadaru Ministar,

Urad Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, jak naŭprost, tak i pry pasiarednictvie Biełaruskaj Delehacyi na Paryskaj mirnaj kanferencyi, staršynia jakoj, pałkoŭnik Ładnoŭ5 , maje naležny mandat dla vyrašeńnia ŭsich palityčnych i ekanamičnych pytańniaŭ, voś užo bolš za hod tamu zachapiŭ mianie prapanovaju, adnoj z najcikaviejšych dla francuskich finansaŭ. Darečy, hetaja prapanova była pieradadzienaja Vam, a taksama sp.Miljeranu6 Konsułam Biełarusi ŭ Paryžy7  27 traŭnia hetaha hodu.

1 červienia Vy paličyli mahčymym adkazać, što pieradali hetuju prapanovu ŭ Słužbu ahulnaha ruchu fondaŭ i što, pakolki pytańnie naležyć da dyplamatyčnaj sfery ŭ takoj samaj stupieni, jak i da finansavaj, Vy painfarmavali ab im sp.Miljerana.

Sa svajho boku, Delehacyja Biełarusi padtrymlivaje stały kantakt ź Ministerstvam zamiežnych spravaŭ.

Biełaruski Ŭrad, jaki zaraz znachodzicca ŭ Ryzie, prasiŭ mianie pryjechać u hety horad, kab davieści da jaho dakładnyja źviestki pra staŭleńnie francuskaha ŭradu da jahonych prapanovaŭ.

Darečy, mnie viadoma, što biełaruski ŭrad atrymaŭ prapanovy z boku inšych uradaŭ, jakija abiacajuć, za peŭnyja pieravahi ŭ budučyni, adrazu ž padtrymać jaho palityčna j finansava, majučy na ŭvazie pryznańnie Biełaruskaje Dziaržavy i delimitacyju jejnych miežaŭ. Heta j prymusiła biełaruski ŭrad prasić mianie ab terminovaj ź im sustrečy ŭ Ryzie.

Adčuvajučy, što vyrašeńnie pytańnia nia moža bolš adterminoŭvacca, ja vyrašyŭ pryniać hetaje zaprašeńnie.

Mnie nieabchodna viedać, jakija jość sučasnyja namiery francuskaha ŭradu, kab vyznačyć svaju asabistuju manieru pavodzinaŭ padčas sustrečy ź biełaruskim uradam, što znachodzicca ŭ Ryzie.

Prymicie, spadaru Ministar, zapeŭnieńni ŭ majoj vysokaj da Vas pavazie.

Geogérald, deputat [Nacyjanalnaha Schodu Francyi],

Staršynia Nacyjanalnaha kamitetu pa ekanamičnaj ekspansii va Ŭschodniuju Eŭropu.

Dakument 3.

[Na blanku čarnavika Ministerstva finansaŭ Francyi]

Zahad № 14-508

Ad 20 vieraśnia 1920

Ministar

Sp. Žažeralu, Deputatu,

Staršyni Nacyjanalnaha Kamitetu pa ekanamičnaj ekspansii va Ŭschodniuju Eŭropu.

U adkaz na Vaš list ad 9 vieraśnia maju honar adznačyć, što ŭrad Biełarusi nie pryznany navat de-fakta, i tamu ŭsie ekanamičnyja j finansavyja pytańni, jakija mohuć paŭstać u źviazku z hetaj krainaj, jość abaviazkova druhasnymi ŭ adnosinach da palityčnaha pytańnia. U hetych umovach tolki Departament zamiežnych spravaŭ zdoleje dakładna vyznačyć sučasnyja namiery francuskaha ŭradu nakont Biełarusi.

Našyja daśledniki historyi BNR, mahčyma, zdolejuć adkazać na pytańni, ci pajechaŭ sp.Žažeral pa hetkim adkazie ŭ Ryhu, i kali tak, dyk ci paśpieŭ jon tam sustrecca z pradstaŭnikami ŭradu Vacłava Łastoŭskaha pierad tym, jak jany musili pakinuć terytoryju niekali siabroŭskaj Łatvii, jakaja ŭ kancy kastryčnika 1920 h. zaklučyła mirnuju damovu z Savieckaj Rasiejaj i razarvała dyplamatyčnyja znosiny ź Biełarusiaj. Adnak faktam jość toje, što francuski ŭrad Alaksandra Miljerana ŭ hety momant akazvaŭ mocnuju finansavuju j militarnuju dapamohu Polščy, vojski jakoj zajmali bolšuju častku terytoryi BNR, a ź inšaha boku — pryznavaŭ adzinym zakonnym uradam Rasiei ŭrad hienerała Piatra Ŭranhiela, viadomaha prychilnika “adzinaj i niepadzielnaj”. Dla niejkaj tam Biełarusi ŭ hetaj hieapalityčnaj kambinacyi kiroŭnaja elita Francyi miesca, vidavočna, nia bačyła…

Ihar Lalkoŭ

 1 Mižnarodnaja kanferencyja, sklikanaja dziaržavami-pieramožcami ŭ pieršaj suśvietnaj vajnie dla vypracoŭki j padpisańnia damovaŭ ź pieramožanymi dziaržavami. Prachodziła z 18.01.1919 pa 21.01.1920. Paśla aficyjnaha zaviaršeńnia kanferencyi ŭ Paryžy zastalisia pracavać jejnyja pracoŭnyja orhany (u 1920—21).

 2 Da lista dadanyja: 1) Analityčnaja zaciemka “Une grande ligne de navigation entre la Mer Baltique et la Mer Noire” (padajecca dalej); 2) Francuski pierakład artykułu Fryca Simona pad nazvaju “Une grande ligne de navigation Königsberg — Kieff” (u hetaj publikacyi nie padajecca).

 3 Aznabišyn A.A., były Haradzienski vice-hubernatar, na toj momant — siabar Delehacyi BNR na Paryskaj mirnaj kanferencyi.

 4 Ci Prehola, raka, u vuści jakoj znachodzicca Karalaviec (Kionihsberh).

 5 Ładnoŭ Ja.M., na toj čas — ministar zamiežnych spravaŭ BNR, staršynia Delehacyi BNR na Paryskaj mirnaj kanferencyi.

 6 Miljeran A., na toj čas — premjer-ministar i ministar zamiežnych spravaŭ Francyi, z kanca vieraśnia 1920 — prezydent Respubliki.

 7 Proźvišča nia vyśvietlenaje.