Edvard Ludovič. Asablivaści centralnaeŭrapiejskaha sportu

 Asablivaści centralnaeŭrapiejskaha sportu

Ci staŭ by Sylvijo Berluskoni premjer-ministram Italii, kab nie jahonaje prezydenctva ŭ futbolnym klubie Milan?

Palityki lubiać naviedvać stadyjony. Čempijanaty śvietu i Eŭropy pa futbole, chakiejnyja mierapryjemstvy, tenis… Francuski prezydent Žak Šyrak až zapłakaŭ ad ščaścia, kali ŭ 98-m, u finale futbolnaha Kubku śvietu, francuskaja zbornaja pieramahła brazylskuju. Futbalisty ŭściahnuli prezydenta na impravizavany podyjum i tančyli razam ź im u honar pieramohi. Naŭrad ci ŭ tyja chviliny Šyrak dumaŭ pra svoj rejtynh, jaki paśla taho finału značna vyras, u adroźnieńnie ad rejtynhu jahonaha supiernika, abyjakavaha da futbołu intelihienta-sacyjalista Lijanela Žaspena.

U tym samym 98-m, u čverćfinale Kubku śvietu, charvackija futbalisty pieramahli Niamieččynu — 3:0. Usia Charvatyja vyjšła na vulicy. Takoha nie było z časoŭ abviaščeńnia niezaležnaści. A prezydent Charvatyi Franio Tudžman, što prysutničaŭ na histaryčnym matčy ŭ Lijonie, nočču pa telebačańni pavinšavaŭ hramadzianaŭ maładoje dziaržavy z vychadam u paŭfinał. Vinšavaŭ suajčyńnikaŭ jon i praz tydzień, kali Charvatyja ŭ matčy za treciaje miesca adoleła halandcaŭ.

Brytanskaja karaleŭskaja siamja zaŭsiody prysutničaje na Ŭimbłdonskim turniry, a Bił Klintan uvieś čas naviedvaŭ matčy NCHŁ i NBA ŭ Vašynhtonie. Venesuelski dyktatar-papulist Uha Čaves — fanat bejsbołu.

Spartovyja spabornictvy — heta dvuboj nia tolki pamiž spartovymi kamandami, ale j pamiž krainami, heta šaniec dakazać svaju pieravahu abo ŭziać revanš za raniejšyja palityčnyja kryŭdy. Lišnie zhadvać pra tuju “futbolnuju vajnu” pamiž susiednimi Salvadoram i Handurasam, što ŭ svoj čas pierarasła ŭ sapraŭdnuju, zabraŭšy 3000 žyćciaŭ.

Paśla raspadu juhasłaŭskaj federacyi futbolnyja, baskietbolnyja ci handbolnyja matčy Słavienii ci Charvatyi ź Juhasłavijaj pieratvaralisia ŭ supraćstajańnie dvuch śvietaŭ. Słaviency pomścili za sapsavany ŭ 1991 h. Dzień Niezaležnaści, a charvaty — za źniščany Vukavar. Zaŭziatary abodvuch bakoŭ vyśviatlali adnosiny pamiž saboj na trybunach ci pa-za imi.

Paśla kryvavaj praskaj viasny 1968-ha českaja chakiejnaja zbornaja vychodziła na matč z savieckaj ladovaj družynaj maksymalna zmabilizavanaj i litaralna kłałasia kaśćmi na placoŭcy, aby nie prajhrać savietam. A pieramohi nad “ruskimi” ŭsprymalisia jak nacyjanalnaje śviata. Kali ŭ futbolnych čempijanatach SSSR 70—80-ch vilenski “Žalhirys” (što ŭ pierakładzie paznačaje, darečy, Hrunvald — Dubroŭna, Zialony Les) pieramahaŭ rasiejskija kamandy, litoŭcy vychodzili na vulicy Vilni z nacyjanalnymi ściahami j vokličami “Žyvie niezaležnaja Litva”. Dyj talerantnyja biełarusy skakali paśla letašniaj pieramohi nad rasiejskaj zbornaj na chakiejnym pieršynstvie śvietu ŭ Sankt-Pieciarburhu.

Spałučeńnie sportu z palitykaj charakternaje nia tolki dla krainaŭ z kamunistyčnaj spadčynaj. Futbolnyja matčy Reał (Madryd)—Barselona ci matčy madrydzkich klubaŭ z baskami ź Bilbao albo San-Sebastjanu niasuć adbitak daŭnich palityčnych rachunkaŭ, hetaksama jak i matčy Anhlija—Šatlandyja, Anhlija—Valija, albo Irlandyja—Anhlija. Bo žyvie histaryčnaja pamiać, i lepiej vyśviatlać adnosiny na futbolnym poli, čym uzbrojenym šlacham.

U krainach Centralnaj Eŭropy dziaržava časta zasiarodžvaje ŭvahu na niejkim peŭnym vidzie sportu, układaje ŭ jaho hrošy, z raźlikam na palityčnyja dyvidendy.

Charvatyja na pačatku 90-ch mieła try mocnyja vidy sportu: futboł, baskietboł, handboł. Uzrovień charvackich futbalistaŭ tradycyjna vysoki. Bolšaść, jašče ź citaŭskaha času, hrała za miežami krainy. Tak i ciapierašnija: Davar Šukier, Horan Vłavovič, Marjo Stanič, Robert Jarni, Aloša Asanavič, Alen Bokšyč, Zvanimir Boban, Robert Prasinečki.

Charvackaja federacyja futbołu i prezydent Tudžman vyrašyli złamać hetuju tradycyju, stvaryŭšy miascovy superklub na bazie zahrebskaj “Kraacyi”. Vialikija subsydyi, pošuk novych “zorak”, zachavańnie starych kadraŭ. Prykładam, bramnik klubu i zbornaj Charvatyi Drahan Ładzič mieŭ hadavy kantrakt u 1,5 miljona niamieckich marak. Ładzič kaštavaŭ tych hrošaj. Ale “Kraacyja”, jakaja ŭvieś čas była čempijonam krainy, u Lizie Čempijonaŭ vyhladała nijakavata, čaściej spyniajučysia na hrupavym turniry. Potym Franio Tudžman pamior, cikavaść da “Kraacyi” źmienšyłasia, pačalisia finansavyja prablemy. Ciapier u Charvatyi sprabujuć viarnuć były blask splickamu “Hajduku” — układajuć hrošy, zaprašajuć charvackich hulcoŭ z Eŭropy. Tak, Ihar Šcimac z “Uest-Hiemu” i Aloša Asanavič z “Aŭstryi” ŭžo padpisali kantrakty. Čas pakaža, što budzie z charvackim futbołam dalej, ale ŭ hetaj maleńkaj krainie ličać, što im nie abyścisia biez svaich spartovych hierojaŭ. Pryčym u svajoj ajčynie.

U Baŭharyi i Rumynii futboł kvitnieŭ pry Žyŭkavu dy Čaŭšesku. I navat pośpiech baŭharaŭ na čempijanacie śvietu 1994 h. byŭ adhałoskam toj kamunistyčnaj epochi. Hulcy byli staroj zahartoŭki, z žyŭkaŭskaha CSKA. Dziela zadavalnieńnia ambitnaści kiraŭnikoŭ bałkanskich dziaržavaŭ rabiłasia ŭsio mahčymaje i niemahčymaje. U 1987 h. napadniku bucharesckaha “Dynama” Kemetaru nie stavała 7 miačoŭ, kab stać lepšym bambardyram u Eŭropie. Była dadzienaja adpaviednaja kamanda, i ŭ apošnim matčy čempijanatu Rumynii toj prajaviŭ cudy futbolnaha majsterstva i “dabiŭ” nieabchodnuju kolkaść miačoŭ.

U susiedniaj Słavienii, uzory demakratyi dla Ŭschodniaj Eŭropy, palityki nie deklaravali svaich prychilnaściaŭ da niejkaha peŭnaha vidu, a pacichu raźvivali ŭvieś sport. Hrošy ŭkładalisia i ŭ chakiej, i ŭ handboł, i tradycyjnyja dla hetaj hornaj krainy łyžnyja vidy sportu. Kraina bahacieła, źjaŭlalisia ŭkładańni ŭ futboł. I čempijanat Eŭropy 2000 h. pakazalny. Słavienija, pamieram z našuju Haradzienščynu, choć i nie pajšła dalej hrupavoha turniru, ale pakazała prystojny futboł. A ŭ minułuju subotu jašče i pieramahła rasiejcaŭ ź likam 2:1.

Astatnija krainy robiać staŭku na peŭny vid sportu i paśpiachova z hetaha karystajucca. Čechija ŭkładaje ŭ chakiej takija srodki, što biełarusam i nia śnilisia. Adsiul i masavaje pradukavańnie hulcoŭ ekstra-klasy, i mahčymaść stvaryć chakiejnuju zbornuju, majučy ŭ rezervie kolki dziasiatkaŭ dobrych chakieistaŭ choć z NCHŁ, choć z Eŭropy, choć ź miascovych.

Litva raźvivaje mocny z savieckich časoŭ baskietboł. Pryčym hrošy ŭ jaho ŭkładajuć nia tolki biznesoŭcy, ale j lehiendarnyja baskietbalisty (Sabonis, Marčulonis, Chomičus dy Kurcinajcis, jaki niadaŭna jašče byŭ ministram sportu). Jak vynik — pieramoha kovienskaha “Žalhirysu” na Kubku Eŭrapiejskich Čempijonaŭ dva hady tamu. Niejki čas žanočuju federacyju baskietbołu krainy ŭznačalvała Kazimiera Prunskienie, ale ničoha tut ekstraardynarnaha niama. U maładości jana mieła samyja niepasrednyja adnosiny da hulni.

Ukraina chvareje na futboł jašče z časoŭ supraćstajańnia ŭ čempijanacie SSSR pamiž kijeŭskim “Dynama” i rasiejskimi klubami. Hulni Ŭkraina—Rasieja — sapraŭdnyja bitvy i vidoviščy. A ŭkrainskija palityki sprabujuć padvyšać ułasny rejtynh praz prychilnaść da peŭnych kamandaŭ. Ź siaredziny 90-ch blizkija da Kučmy aliharchi pačali stvarać superklub na bazie kijeŭskaha “Dynama”. Krucilisia šalonyja hrošy. Prykładam, Davar Šukier, pakinuŭšy londanski “Arsenał”, abiraŭ pamiž “Miłanam”, “Uest-Hiemam” i “Dynama”. Adnak paśla sychodu Šaŭčenki, Rabrova i Łužnaha hulnia kijeŭskich dynamaŭcaŭ, i biez taho nia duža pryvabnaja, kančatkova pablakła. Adrazu ž pajšoŭ uniz i Kučmaŭ rejtynh. Uviesnu, padčas matču Ŭkraina—Biełaruś na kijeŭskim stadyjonie, dyktar abviaściŭ, što na matčy prysutničaje prezydent. Trybuny hučna aśvistali Kučmu.

Łukašenka taksama sprabavaŭ padvyšać rejtynh na spartovych dasiahnieńniach Biełarusi. U 1997 h., kali biełaruskaja zbornaja pa chakiei zavajavała pucioŭku na Alimpijadu-98 u Nahana, jon ekstrana palacieŭ u Japoniju, kab “padtrymać chakieistaŭ”. I rasiejcam, i švedam, i kanadcam našyja tady z treskam prajhrali. Adnak, nasupierak zdarovaj lohicy, było vyrašana zrabić ź Biełarusi chakiejnuju dziaržavu. Nabudavali ladovych pałacaŭ, jakija patrabujuć vialikaha finansavańnia. U Homiel, Viciebsk, Mahiloŭ, jakija nikoli nia mieli ŭłasnych chakiejnych kamandaŭ, pierakidali chakieistaŭ ź Miensku. Miž tym, na adnu chakiejnuju formu treba minimum 100 dalaraŭ, i daloka nia kožnaja siamja moža sabie heta dazvolić. Uvaha skancentravałasia na biełaruskaj chakiejnaj zbornaj, hulcy jakoj nia mieli kankurencyi, bo źmiena nie padrastała.

Padčas televizijnych tranślacyjaŭ kamentatar Uładzimier Navicki śpiavaŭ asanu biełaruskaj federacyi chakieju i prezydentu asabista. Adnak na sioletnim čempijanacie śvietu ŭ Niamieččynie zbornuju Biełarusi spaścih poŭny razhrom. Pa ironii losu našy prajhrali łatyšam, jakich Navicki, kamentujučy, usio škadavaŭ: i kraina ŭ ich biednaja, i chakiej uvahaj dziaržavy abdzieleny, dyj narod ledźvie kancy z kancami zvodzić. Śćvierdžańni davoli sumnieŭnyja. Tak, na matčy Łatvija—ZŠA prysutničała krychu bolej za 8 tys. zaŭziataraŭ, ź ich 7 tys. pryjechali z Łatvii. Biełaruskaja “hrupa padtrymki” na matčach našaj zbornaj składała kolki dziasiatkaŭ čałaviek (ź bieł-čyrvona-biełymi ściahami, darečy).

I biełaruskaja ŭłada imkliva pieraviała strełki na futboł. Našaja zbornaja, jakaja dva hady tamu prajhravała navat takim aŭtsajderam, jak Andora i Estonija, z prychodam trenera Eduarda Małafiejeva paśpiachova pačała turnir. Pieramoha nad Uelsam, Narvehijaj, Armenijaj, ničyja ŭ haściach z Ukrainaj zapalili nadzieju ŭ dušach zaŭziataraŭ. My pavieryli, što trapim na suśvietnaje pieršynstva.

Vyznačalnaj musiła stać hulnia z Ukrainaj na mienskim stadyjonie “Dynama”. Intryhavała j daŭniaje supraćstajańnie treneraŭ: prahmatyka Łabanoŭskaha i ramantyka Małafiejeva, i mahčymaść revanšu za prajhrany kubak SSSR u 1987 h. Hetkaha matču zaŭziatary čakali kolki hod. Ale daremna jany vystojvali nočy la kasaŭ “Dynama”: u prodaž była puščanaja tolki pałova kvitkoŭ, blizu 20 tysiačaŭ. Astatnija, pa asabistym zahadzie mera Paŭłava, byli źniatyja z prodažu. Mer abviaściŭ, što jany buduć raspaŭsiudžanyja miž pradpryjemstvami, hramadzkimi arhanizacyjami i h.d. To bok miž veteranami pracy, BPSMaŭcami, znanymi hramadzianami... Prostyja śmiarotnyja kuplali kvitki ŭ spekulantaŭ, pierapłočvajučy ŭtraja. Uvieś hety “sacyjalizm” — kab Łukašenku nia zładzili takoj samaj abstrukcyi, jakuju ŭ svoj čas zładzili ŭ Kijevie Kučmu.

Pazaŭčora na futbole nie vidać było ni sivych veteranaŭ, ni pieradavikoŭ vytvorčaści, zatoje zališnie fakturnych tvaraŭ, jakija zvyčajna možna pabačyć u rajonie Karła Marksa 38—40 u časie apazycyjnych demanstracyj.

Zrešty, u Miensku, akazvajecca, nie nabrałasia 20 tys. bepeesemaŭcaŭ, seksotaŭ i inšych palityčna dobranadziejnych, i padčas teletranślacyi trybuny stadyjonu zieŭrali pustymi kresłami.

Hulnia mieła palityčnaje značeńnie: tre było napiaredadni vybaraŭ pakazać śvietu ŭsienarodnuju padtrymku Łukašenki. Planavałasia navat razdać kamu treba čyrvonyja i zialonyja kapialušyki i ŭ vypadku hołu zrabić ź ich čyrvona-zialony ściah. Nie atrymałasia, našy prajhrali 2:0. Abodva hały zabiŭ Andrej Šaŭčenka, a impetu balelščykaŭ chapiła tolki na pałovu pieršaha tajmu. Rasiejski telekamentatar Vasil Utkin daŭ taki dyjahnaz hulni zbornaj Biełarusi: “Tut dumać nia treba, treba bić pa varotach”.

U łožy VIP najbolš žvava pavodzili siabie dva čałavieki: Alaksandar Łukašenka ŭ spartovym harnitury j bejsbołcy i Ŭładzimier Kanaploŭ z fanackim šalikam na plačoch. Prynamsi, hetyja dvoje ščyra chvareli, u adroźnieńnie ad atačeńnia, jakoje napružana imknułasia zrazumieć, što adbyvajecca na poli. Na hetych dvoch i ŭpaŭ žmut pieradvybarčych ulotak Uładzimiera Hančaryka, jaki niechta ŭsio ž zdoleŭ pranieści na stadyjon, niahledziačy na tatalny kantrol na ŭvachodzie (abšukvali da škarpetak).

Edvard Ludovič