Edvard Ludovič. Indykatar dziaržaŭnaje palityki

Indykatar dziaržaŭnaje palityki

Pry kancy 80-ch, kali padručniki pa savieckaj i suśvietnaj historyi pačali pakrysie pazbaŭlacca idealahičnaha druzu, ajčynnuju historyju biełaruskija školniki praciahvali vučyć pa dapamožniku N.Baranavaj i E.Zaharulskaha (ad staražytnaści da kanca XIX st.) — i vymušanyja byli śledam za aŭtarami zachaplacca staražytnaruskaj dziaržavaj i nienavidzieć litoŭskich dy polskich feadałaŭ.

Pieršym dziaržaŭnickim dapamožnikam byŭ padručnik U.Sidarcova, V.Famina i S.Panova dla 10—11 klasaŭ (1992). Aŭtary zhadvali pra BNR, masavyja represii 30—50-ch i Kurapaty.

Z 1993 h. pačali vychodzić padručniki z charakternaj bieł-čyrvona-biełaj vokładkaj. Ź ich možna było daviedacca i pra niezaležny Połacak, i pra biełaruski charaktar Vialikaha Kniastva, i pra hienacyd biełarusaŭ u časie vajny Rasiei z Rečču Paspalitaj u 1654—67 h. Adnak tyja knižki z-za braku času i srodkaŭ mieli šerah techničnych niedapracovak: byli nadrukavanyja na šeraj papiery biez malunkaŭ i fatazdymkaŭ, parahrafy ŭ ich byli drenna strukturavanyja — ni schiemaŭ, ni tablicaŭ.

Siońniašnija padručniki pa historyi zbolšaha dobra ilustravanyja, ź ćviordaj vokładkaj, mnostvam kalarovych zdymkaŭ, dadatkovych schiemaŭ, tablicaŭ, “hałasoŭ minułaha”, cikavych cytataŭ — prosta ŭ ruki pryjemna ŭziać. Ale što ž tam usiaredzinie, pra što jany pišuć?

Dla 6 klasy (ad siaredziny I tys. — da siaredziny XVI st.) Ministerstva adukacyi rekamenduje padručnik E.Zaharulskaha (1999), biełaruskaha historyka i archieolaha, aŭtara manahrafii “Zachodniaja Ruś”. Z padručnika vučni majuć mahčymaść daznacca pra adzinuju mahutnuju staražytnaruskuju dziaržavu i pra toje, što ŭ VKŁ rej viali litoŭskija feadały, jakija, niahledziačy na dziaržaŭny status staražytnabiełaruskaj movy, razmaŭlali mižsobku pa-litoŭsku. Aŭtar tolki adnojčy tłumačyć, što “ruskija” ŭ tahačasnym VKŁ — adzin z nazovaŭ biełarusaŭ. Ale ci zapomniać heta dzieci? Bo ŭ nastupnych parahrafach my čytajem pra “ruskuju znać”, jakaja padtrymlivała Śvidryhajłu, pra litoŭska-polska-ruskaje vojska, što na Hrunvaldzkim poli raźbiła teŭtonaŭ, pra hieraičnych litoŭcaŭ, jakija ŭ 1514 h. razhramili maskoŭcaŭ pad Voršaj. Biełarusy ž zhadvajucca jak miascovaje nasielnictva, jakoje ŭ časie Livonskaje vajny padtrymlivała Ivana Hroznaha.

Alternatyŭnym (eksperymentalnym) ličycca padručnik H.Štychava i V.Rakucia (vydańni 1998, 1999). Aŭtary adnaznačna śćviardžajuć, što Połackaje kniastva było niezaležnym, a VKŁ mieła biełaruski charaktar. Niama ŭ ich sumnievaŭ i što da ŭdziełu biełarusaŭ u bitvach pad Hrunvaldam i Voršaj. Adno što hety dapamožnik sastupaje knižcy E.Zaharulskaha ŭ afarmleńni: miakkaja vokładka, drenna padabranyja šryfty i čorna-biełyja ilustracyi.

U 7 klasie (siaredzina XVI — kaniec XVIII st.) vykarystoŭvajecca padručnik P.Łojki pad ahulnaj redakcyjaj H.Halenčanki (2000). Učorašni šaściklaśnik, jaki spaścihaŭ navuku pa knižcy E.Zaharulskaha, ździŭlena daviedajecca pra pastajannuju ahresiju z boku Rasiei, pra hienacyd biełaruskaha narodu ŭ časie “patopu” (1654—1667) i Paŭnočnaj vajny i pra nieluboŭ miascovaha žycharstva da ŭschodnich bratoŭ. Padzieły Rečy Paspalitaj traktujucca nie jak spradviečnaja mara biełaruskaha narodu, a jak nachabnaje ŭmiašańnie ŭ spravy niezaležnaj dziaržavy.

H. Štychaŭ, P. Łojka j H.Halenčanka skłali j padručnik dla 10 klasy (ad pačatku 1 tys. i da kanca XVIII st.), u jakim paŭtarajucca tezy padručnikaŭ pačatku 90-ch, tamu niama patreby jaho abmiarkoŭvać.

Dla 8 klasy (peryjad 1795—1917 h.) Ministerstva adukacyi rekamenduje padručnik M.Biča. Adšukać niešta zahannaje i niedarečnaje ŭ im vielmi ciažka, nastolki ŭsio ŭzvažana i navukova.

A voś u alternatyŭnym padručniku V.Miłavanava možna znajści nia tolki nieluboŭ da biełarusaŭ, ale j klasavy padychod.

Dapamožnik dla 9 klasy, napisany U.Sidarcovym, V.Faminym i S.Panovym, nahadvaje padručnik uzoru 1992 h., tolki azdobleny kalarovymi ilustracyjami, cikavymi dakumentami, schiemami i h.d. Akcenty zastalisia tyja samyja — biełaruskija, z pryjaznym raspoviedam pra BNR, padrabiaznym artykułam pra masavyja represii, mocnaj krytykaj zahanaŭ savieckaj systemy.

Adnak vučebny dapamožnik dla 11 klasy (kaniec XVIII — kaniec XX st.) pad redakcyjaj Ja.Novika prymušaje čytača viarnucca hadkoŭ hetak na dvaccać u śvietłaje minułaje. Užo va ŭstupnym słovie pišacca, što ŭ XVIII st. Rasieja nam była bližejšaj, čym Polšča, tamu narod prychilna sustreŭ abjadańnie ź joj u 1795 h. Pry pieraliku “ŭźjadnanaha” nasielnictva na druhoje miesca pa kolkaści aŭtary pastavili rasiejcaŭ. Mahčyma, majucca na ŭvazie sałdaty rasiejskich vojskaŭ, što na toj momant užo stajali ŭ Biełarusi. Naturalna, čakać asobnaha parahrafa pra BNR ad takoha padručnika nie vypadaje. Jana zhadvajecca adnym punkcikam u parahrafie pra niamieckuju akupacyju 1918 h.

Raździeł pra kalektyvizacyju, vidać, uziaty z padručnika pačatku 80-ch. Dziaciej, u pryvatnaści, vučać, što kułaki arhanizoŭvalisia ŭ bandyckija hrupy j škodzili kałhasam, a “biezzakońnie i fizyčnaje źniščeńnie častki zamožnych sialanaŭ nie źjaŭlałasia aficyjnaj dziaržaŭnaj partyjnaj palitykaj”. Karaciej, pierahiby na miescach.

Represii, vyjaŭlajecca, byli baraćboj suprać prychilnikaŭ restaŭracyi kapitalizmu, jakija adkryta škodzili režymu. Što praŭda, aŭtary padručnika pahadžajucca — byli i nieabhruntavana represavanyja. Ničoha nie napisana pra nacdemaŭ, Kurapaty, Sajuz Vyzvaleńnia Biełarusi, sotni represavanych piśmieńnikaŭ, sacrealizm. Zatoje šmat uvahi aŭtary nadajuć “fašysckim pamahatym” u Biełarusi: “Hałoŭnaj ich metaj było stvareńnie z dapamohaj zachopnikaŭ “samastojnaj Biełarusi” pad ehidaj fašysckaj Hiermanii. U jakaści symboliki biełaruskija pamahatyja vykarystoŭvali hierb “Pahonia” i bieł-čyrvona-bieły ściah, vitali adzin druhoha kličam “Žyvie Biełaruś!” z vykidvańniem pa-fašyscku ruki napierad”. Nasamreč, horšaje złačynstva prydumać ciažka. Varta było b jašče napisać, što hetyja vyludki – vo paskudy – jašče j razmaŭlali mižsobku pa-biełarusku, a nie na samaj prahresiŭnaj movie planety.

Padziei 1991 h. i demakratyčnyja źmieny charaktaryzujucca admoŭna: pahadnieńnie ŭ Viskulach — suprać voli narodu, pieršaja pałova 90-ch — ekanamičny i palityčny chaos. Sapraŭdnaje ščaście spatkała biełarusaŭ u 1994 h., kali narod abraŭ prezydentam Łukašenku. Praŭda, u 1996 h. ciomnyja siły kałamucili biełaruskija vody, ale naš narod razabraŭsia ŭ sytuacyi i admoviŭ palityčnym bankrutam u kredycie davieru, a na referendumie jašče raz paćvierdziŭ svaje letucieńni i mary…

Voś z takimi viedami vypuskniki škołaŭ musiać iści ŭ samastojnaje žyćcio. Siońnia adno, zaŭtra druhoje. Maładaja dziaržava časta mianiaje svaju palityku.

Edvard Ludovič